เขาคลังใน

01ที่ตั้งและรูปทรง

เมืองโบราณศรีเทพในจังหวัดเพชรบูรณ์ประกอบด้วยเมืองสองส่วนต่อกัน คือเมืองในและเมืองนอก แต่ละส่วนมีคูน้ำคันดินล้อมรอบ เขาคลังในตั้งอยู่ใจกลางเมืองใน ไม่ไกลจากปรางค์ศรีเทพซึ่งเป็นศาสนสถานแบบเขมรที่สร้างในยุคหลัง

คำว่าเขาในชื่อนี้มาจากรูปร่างของซากอาคาร ก่อนการขุดแต่ง เขาคลังในดูเหมือนเนินเขาเตี้ย ๆ ที่มีต้นไม้ขึ้นปกคลุม ชาวบ้านจึงเรียกตามที่เห็น จนเมื่อนักโบราณคดีขุดลอกดินออก จึงพบว่าข้างใต้คืออาคารศิลาแลงขนาดใหญ่

ตัวอาคารเป็นฐานสี่เหลี่ยมผืนผ้า กว้างราว 28 เมตร ยาวราว 44 เมตร สูงราว 12 เมตร มีบันไดทางขึ้นอยู่ด้านทิศตะวันออก นำขึ้นไปสู่ลานด้านบน ปัจจุบันส่วนบนพังทลายไปเกือบหมด สิ่งที่เหลือให้เห็นคือฐานขนาดใหญ่ที่ยังมีปูนปั้นประดับติดอยู่บางส่วน

หลักฐานหลักฐานสำคัญ 3 ชิ้น

ภาพในหน้านี้เป็นภาพวาดลายเส้นจำลองรูปทรงของวัตถุจริง ไม่ใช่ภาพถ่าย แตะการ์ดเพื่อขยาย หรือกด "ดูภาพถ่ายจริง" เพื่อเปิดภาพจาก Wikimedia Commons

แผนที่ที่ตั้งบนแผนที่

จุดกะพริบคือเขาคลังใน จุดอื่นคือแหล่งโบราณคดียุคเดียวกัน แตะเพื่อเปิดอ่าน

GPSพิกัดและการนำทาง

แม่นยำสูง ตรวจกับแหล่งข้อมูลตั้งแต่สองแหล่งขึ้นไป

พิกัดระบบ WGS84 ใช้ได้กับแอปนำทางทุกแอป ปุ่มนำทางจะเปิดแอปแผนที่ในแท็บหรือแอปใหม่ ควรตรวจเวลาเปิดทำการกับหน่วยงานที่ดูแลก่อนเดินทาง · ที่มาของพิกัด

02แผนผังและการก่อสร้าง

เขาคลังในเป็นอาคารที่หันหน้าไปทางทิศตะวันออก ผังเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้าแบบย่อมุม คือมุมของฐานถูกหยักเข้าเป็นจังหวะแทนที่จะเป็นมุมฉากเรียบ ๆ ลักษณะนี้พบได้บ่อยในศาสนสถานทวารวดี และช่วยให้ฐานขนาดใหญ่ดูมีมิติ มีแสงเงาตกกระทบเป็นช่วง ๆ

บันไดด้านทิศตะวันออกพาขึ้นไปสู่ลานกว้างด้านบน ซึ่งน่าจะใช้เป็นพื้นที่เดินประทักษิณหรือประกอบพิธี ส่วนที่อยู่เหนือลานนี้ขึ้นไปหายไปแล้ว นักวิชาการจึงยังบอกไม่ได้ว่ายอดเดิมมีรูปทรงอย่างไร

ตัวอาคารก่อด้วยศิลาแลงซึ่งเป็นหินที่หาได้ในท้องถิ่น ตอนที่เริ่มขุดค้น ซากอาคารถูกกลบอยู่ใต้ดิน เศษศิลาแลง และเศษอิฐ ผิวนอกเคยฉาบและประดับด้วยปูนปั้นเป็นแถบตามฐาน โดยวางรูปคนแคระแบกเป็นช่อง ๆ สลับกับลายพรรณพฤกษา

ฐานข้อมูลศิลปะของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรตั้งข้อสังเกตว่า การวางศาสนสถานขนาดใหญ่ไว้ใจกลางเมืองแบบเขาคลังในเป็นแนวคิดที่ต่อมาพบอีกในเมืองสมัยสุโขทัยและอยุธยา ซึ่งมักมีวัดสำคัญตั้งอยู่กลางเมือง

ใต้เนินที่ดูเหมือนเขาเตี้ย ๆ มีกองทัพคนแคระตัวเล็กยืนแบกศาสนสถานไว้มานานกว่าพันปี

03การค้นพบและการขุดค้น

เมืองศรีเทพถูกระบุตำแหน่งอีกครั้งในปี พ.ศ. 2447 (ค.ศ. 1904) เมื่อสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสืบหาเมืองชื่อศรีเทพที่ปรากฏในเอกสารเก่า จนพบซากเมืองโบราณในลุ่มแม่น้ำป่าสัก นับแต่นั้นเมืองนี้จึงเป็นที่รู้จักของนักวิชาการ

งานขุดค้นที่เขาคลังในเริ่มในปี พ.ศ. 2521 (ค.ศ. 1978) โดยหน่วยศิลปากรในภูมิภาค ครั้งแรกขุดเพียงบางส่วนทางทิศเหนือและทิศตะวันออก ต่อมาในปี พ.ศ. 2531 (ค.ศ. 1988) มีการขุดแต่งครั้งใหญ่ขึ้น ครอบคลุมพื้นที่ราว 850 ตารางเมตร ทั้งด้านเหนือ ด้านตะวันออก และส่วนยอด แล้วทำต่อเนื่องในปี พ.ศ. 2532 (ค.ศ. 1989) ซึ่งพบโบราณวัตถุจำนวนมาก

การขุดแต่งเผยให้เห็นว่าฐานของอาคารเคยประดับด้วยปูนปั้นอย่างวิจิตร โดยเฉพาะด้านทิศใต้ที่ยังมีปูนปั้นเหลืออยู่ติดกับตัวอาคารค่อนข้างครบ จนถือเป็นตัวอย่างงานปูนปั้นทวารวดีที่ยังอยู่ในตำแหน่งเดิมซึ่งหาได้ยาก

04คนแคระแบกแห่งศรีเทพ

สิ่งที่ทำให้เขาคลังในต่างจากศาสนสถานอื่นคือแถวของรูปปั้นคนแคระแบก หรือที่บางครั้งเรียกว่าคณะ รูปเหล่านี้มีลำตัวอ้วนเตี้ย ยกแขนขึ้นในท่าแบกน้ำหนักของอาคารไว้ สลับกับรูปสัตว์ในท่าแบกและลายพันธุ์พฤกษา

งานศึกษาของนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบูรณ์ ซึ่งตีพิมพ์ในปี พ.ศ. 2567 นับได้ว่าเหลือรูปคนแคระแบกราว 40 ตัว อยู่ที่ฐานด้านทิศใต้ 35 ตัว และด้านทิศตะวันตก 5 ตัว รูปเหล่านี้บางตัวมีศีรษะเป็นคน แสดงสีหน้าต่างกัน ทั้งสงบ ยิ้ม และเคร่งเครียด บางตัวมีศีรษะเป็นสัตว์ เช่น ช้าง สิงห์ ลิง วัว และควาย

รูปคนแคระสวมผ้านุ่งสั้น โพกผ้าที่ศีรษะ สวมเครื่องประดับคอ และตุ้มหูขนาดใหญ่ ผู้ศึกษาเห็นว่าแรงบันดาลใจมาจากศิลปะอินเดียใต้ แล้วช่างท้องถิ่นนำมาปรับเป็นแบบของตนเอง จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งที่เรียกว่าสำนักศิลปะศรีเทพ ส่วนคนแคระแบกที่พบในแหล่งอื่น เช่น วัดนครโกษา จังหวัดลพบุรี มีรายละเอียดเรียบง่ายกว่า

05เขาคลังในกับเพื่อนบ้านในเมืองศรีเทพ

เมืองในของศรีเทพมีพื้นที่ราว 1,300 ไร่ และมีโบราณสถานที่ผ่านการขุดแต่งบูรณะแล้วเกือบ 40 แห่ง ส่วนเมืองนอกมีพื้นที่ราว 1,589 ไร่ มีโบราณสถานกระจายอยู่อีกราว 54 แห่ง เขาคลังในจึงเป็นเพียงอาคารหนึ่งในเครือข่ายศาสนสถานขนาดใหญ่ แม้จะเป็นอาคารที่โดดเด่นที่สุดของเมืองในก็ตาม

ในเมืองในยังมีปรางค์ศรีเทพและปรางค์สองพี่น้อง ซึ่งเป็นปราสาทอิฐแบบเขมรที่สร้างภายหลัง ส่วนนอกเมืองมีเขาคลังนอก ห่างออกไปทางเหนือราว 2 กิโลเมตร ปรางค์ฤๅษี และถ้ำเขาถมอรัตน์ งานศึกษาด้านความเชื่อในอุทยานพบว่าโบราณสถานกลุ่มนี้เกี่ยวข้องกับทั้งพุทธเถรวาท พุทธมหายาน และศาสนาฮินดูลัทธิไศวนิกาย

เขาคลังในกับเขาคลังนอกมักถูกพูดถึงเป็นคู่ อาคารหนึ่งอยู่ในเมือง อีกอาคารอยู่นอกเมือง ผาสุข อินทราวุธ อดีตคณบดีคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร เคยวิเคราะห์หลักการสร้างของศาสนสถานกลุ่มนี้ และเสนอว่ามีความเชื่อมโยงกับแบบแผนสถาปัตยกรรมในพุทธศาสนามหายาน รวมถึงมีความสัมพันธ์กับถ้ำเขาถมอรัตน์ที่อยู่ไม่ไกล

เมื่อมองภาพรวม เขาคลังในจึงช่วยเล่าว่าศรีเทพเป็นเมืองที่ผู้คนหลายความเชื่ออยู่ร่วมกันและเปลี่ยนแปลงไปตามเวลา จากชุมชนทวารวดีที่นับถือพุทธ ไปจนถึงช่วงที่อิทธิพลเขมรเข้ามาและมีการสร้างปราสาทในศาสนาฮินดู

06ความสำคัญ

เขาคลังในเป็นศาสนสถานขนาดใหญ่ในพุทธศาสนาสมัยทวารวดี และเป็นหนึ่งในอาคารหลักของเมืองใน ร่วมกับปรางค์ศรีเทพและปรางค์สองพี่น้อง อีกแห่งที่ใหญ่กว่าคือเขาคลังนอก ซึ่งอยู่นอกตัวเมืองไปทางเหนือ ทั้งสองแห่งช่วยให้เห็นว่าศรีเทพเคยเป็นศูนย์กลางทางศาสนาที่มีกำลังคนและช่างฝีมือมากพอจะสร้างอาคารขนาดใหญ่

ในปี พ.ศ. 2566 (ค.ศ. 2023) คณะกรรมการมรดกโลกในการประชุมสมัยที่ 45 ที่กรุงริยาด ซาอุดีอาระเบีย ได้ขึ้นทะเบียนเมืองโบราณศรีเทพและโบราณสถานทวารวดีที่เกี่ยวข้องเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรม แหล่งที่ขึ้นทะเบียนมีสามส่วน คือเมืองโบราณศรีเทพ เขาคลังนอก และถ้ำเขาถมอรัตน์ เขาคลังในอยู่ภายในส่วนของเมืองโบราณ

ยูเนสโกให้เหตุผลว่าศรีเทพเป็นพยานของการแลกเปลี่ยนทางศาสนาและวัฒนธรรมที่มีรากจากอินเดีย และสะท้อนอารยธรรมทวารวดีที่เจริญในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 6 ถึง 10 งานปูนปั้นที่เขาคลังในเป็นหลักฐานชัดเจนชิ้นหนึ่งของการรับแล้วปรับรูปแบบศิลปะจากภายนอกให้เป็นแบบท้องถิ่น

07ข้อถกเถียงเรื่องอายุและศาสนา

แหล่งข้อมูลยังกำหนดอายุของเขาคลังในต่างกัน ฐานข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่าอยู่ในราวพุทธศตวรรษที่ 14–16 ขณะที่บางแหล่งเสนอว่าเก่ากว่านั้น คือราวคริสต์ศตวรรษที่ 6–7 หรือราวพุทธศตวรรษที่ 12 ส่วนสื่อบางแห่งให้ช่วงกว้างตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 12 ถึง 16 ความต่างนี้มาจากการที่ยังไม่มีจารึกหรือค่าอายุทางวิทยาศาสตร์ที่ระบุปีสร้างได้แน่ชัด

เรื่องศาสนาก็มีหลายชั้น งานศึกษาเรื่องคนแคระแบกเสนอว่าเดิมเขาคลังในสร้างขึ้นในพุทธศาสนาแบบเถรวาท แต่ต่อมาอาจเปลี่ยนไปใช้ในพุทธศาสนามหายาน โดยพิจารณาจากประติมากรรมพระโพธิสัตว์ที่พบในบริเวณ นักวิชาการบางคนยังเชื่อมโยงแผนผังของศาสนสถานใหญ่ที่ศรีเทพเข้ากับศิลปะมหายานจากอินเดียใต้และชวาภาคกลาง

อีกคำถามหนึ่งคือหน้าที่ของอาคาร ว่าเป็นสถูปหรือวิหาร เพราะส่วนบนหายไปแล้ว นักวิชาการจึงต้องอาศัยการเปรียบเทียบกับอาคารร่วมสมัยในการตีความ คำถามเหล่านี้ยังเปิดอยู่และรอหลักฐานใหม่

08ความเชื่อของคนท้องถิ่นและการคุ้มครอง

ก่อนที่นักโบราณคดีจะเข้ามาทำงาน ชาวบ้านรอบศรีเทพมองเมืองโบราณแห่งนี้ด้วยความเกรงกลัว ตามตำนานท้องถิ่น ศรีเทพเป็นเมืองที่เทวดาสร้างไว้ก่อนจะกลับขึ้นสวรรค์ คนจึงไม่กล้าเข้าไปตั้งบ้านเรือนในเขตเมือง และเชื่อว่าใครฝ่าฝืนอาจเจ็บป่วยหรือเกิดเหตุร้ายกับครอบครัว ความเชื่อนี้มีผลทางอ้อมให้เนินโบราณสถานหลายแห่ง รวมทั้งเขาคลังใน ไม่ถูกรื้อหรือขุดทำลายมากนัก

ชาวบ้านยังนับถือเจ้าพ่อศรีเทพในฐานะผู้ปกปักเมือง และนำธูปและอาหารมาเซ่นไหว้ ต่อมากรมศิลปากรได้ย้ายศาลลงมาไว้ในตำแหน่งที่เหมาะสม และมีการจัดพิธีบวงสรวงเป็นประจำทุกปีในเดือนสามตามจันทรคติ

ในทางกฎหมาย เมืองศรีเทพได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในปี พ.ศ. 2478 (ค.ศ. 1935) และยกฐานะเป็นอุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพในปี พ.ศ. 2527 (ค.ศ. 1984) ปัจจุบันได้รับการคุ้มครองตามพระราชบัญญัติโบราณสถาน โบราณวัตถุ ศิลปวัตถุ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พ.ศ. 2504

งานอนุรักษ์ที่ศรีเทพยึดหลักให้แยกส่วนใหม่ออกจากของเดิมได้ เช่น ที่เขาคลังนอกซึ่งเริ่มขุดแต่งในปี พ.ศ. 2551 ทีมงานเลือกใช้ศิลาแลงสีอ่อนกว่าเดิมเมื่อต้องเสริมส่วนที่หายไป สำหรับเขาคลังใน ความท้าทายหลักคือปูนปั้นที่ตากแดดตากฝนมานานและผุกร่อนง่าย จึงต้องดูแลอย่างระมัดระวังเพื่อไม่ให้ใบหน้าของคนแคระลบเลือนไป

09ปัจจุบัน

เขาคลังในอยู่ในอุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ ในความดูแลของกรมศิลปากร ผู้มาเยือนสามารถเดินชมฐานอาคารและมองหารูปคนแคระแบกที่ฐานด้านทิศใต้ได้ ปูนปั้นเหล่านี้เปราะบางและผุกร่อนได้ง่าย จึงควรชมจากระยะที่กำหนดและไม่สัมผัส

การได้เห็นใบหน้าของคนแคระแต่ละตัว ซึ่งบางตัวยิ้ม บางตัวทำหน้าเครียด ทำให้เข้าใจว่าช่างเมื่อพันกว่าปีก่อนมีอารมณ์ขันและความช่างสังเกตไม่ต่างจากศิลปินทุกวันนี้

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

ไปชมของจริงการเยี่ยมชมวันนี้

ภาพอ้างอิงดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

ถาม-ตอบคำถามที่พบบ่อย

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. SAC Southeast Asian Arts: Khao Klang Nai
2. UNESCO: The Ancient Town of Si Thep and its Associated Dvaravati Monuments
3. Taonoke: Style and Origin of Upholders as Carrying Dwarfs at the Khao Khlang Nai Archaeological Site
4. Si Thep Historical Park (Wikipedia)
5. ศิลปวัฒนธรรม: เมืองศรีเทพ เมืองมรดกโลกล่าสุดของไทย
6. มติชน: สำรวจศรีเทพ เยือนมหาสถูปแห่งลุ่มน้ำป่าสัก
7. เดลินิวส์: ศรีเทพขึ้นทะเบียนมรดกโลก
8. Bangkok Post: Preserving history
9. ศิลปวัฒนธรรม: ศรีเทพ มรดกโลก ข้อมูลพื้นที่และการขึ้นทะเบียน
10. Multi-Culture of Belief in Si Thep Historical Park (วารสาร มจร.)
11. Taonoke: ฉบับเต็ม (PDF)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา