วัฒนธรรมโฮบิเนียน

01ชื่อที่มาจากหุบเขาในเวียดนาม

ในทศวรรษ 2460 มาดแลน โกลานี (Madeleine Colani) นักโบราณคดีหญิงชาวฝรั่งเศส เข้าไปขุดค้นถ้ำและเพิงผาหลายแห่งในจังหวัดหว่าบิ่ญ ทางเหนือของเวียดนาม เมื่อ พ.ศ. 2470 (ค.ศ. 1927) เธอขุดแหล่งในพื้นที่นี้ได้ถึงเก้าแห่ง และพบเครื่องมือหินที่มีหน้าตาคล้ายกันซ้ำแล้วซ้ำเล่า

ห้าปีต่อมา ใน พ.ศ. 2475 (ค.ศ. 1932) ที่ประชุมนักก่อนประวัติศาสตร์แห่งตะวันออกไกลครั้งที่หนึ่ง ได้ใช้งานของโกลานีเป็นฐานในการกำหนดชื่อวัฒนธรรมโฮบิเนียน ในเอกสารภาษาไทยบางเล่มเขียนว่าโฮบินเหียนหรือโฮบินห์ ซึ่งหมายถึงสิ่งเดียวกัน

ตอนแรกโกลานีจัดเครื่องมือออกเป็นหลายสิบประเภทอย่างละเอียด แต่นักโบราณคดีรุ่นต่อมาพบว่าการแยกย่อยขนาดนั้นใช้ประโยชน์ได้ยาก ทุกวันนี้นักวิชาการจึงมักตัดสินว่าแหล่งใดเป็นโฮบิเนียนจากการพบเครื่องมือชนิดหนึ่งเป็นหลัก คือสุมาตราลิธ

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02สุมาตราลิธ: หินกรวดที่กลายเป็นเครื่องมือ

หัวใจของวัฒนธรรมนี้คือหินกรวดมนที่ถูกน้ำในลำธารขัดจนเรียบ ช่างจะเลือกก้อนที่ขนาดพอดีมือ แล้วกะเทาะสะเก็ดออกเพียงด้านเดียวจนรอบขอบ เกิดเป็นคมสำหรับสับและขูด ส่วนอีกด้านยังเป็นผิวหินเดิม ใช้เป็นที่จับ เครื่องมือแบบนี้ได้ชื่อว่าสุมาตราลิธ เพราะมีการพบลักษณะเดียวกันบนเกาะสุมาตรา

เชสเตอร์ กอร์แมน นักโบราณคดีชาวอเมริกันที่ทำงานในภาคเหนือของไทย สรุปไว้เมื่อ พ.ศ. 2513 (ค.ศ. 1970) ว่าโฮบิเนียนคือประเพณีการทำเครื่องมือกะเทาะหน้าเดียวบนหินกรวดแม่น้ำเป็นส่วนใหญ่ นอกจากสุมาตราลิธ ยังพบขวานสั้น เครื่องมือรูปจาน เครื่องขูด และสะเก็ดหินจำนวนมาก

ร่องรอยการสึกบนเครื่องมือบอกว่ามันถูกใช้ทุบกระดูก และแปรรูปไม้เนื้อแข็ง นักวิชาการหลายคนเชื่อว่าเครื่องมือหินเหล่านี้เป็นเพียงส่วนหนึ่งของชุดเครื่องมือ ส่วนที่หายไปอาจเป็นของที่ทำจากไม้ไผ่และไม้ ซึ่งผุพังไปหมดแล้ว

หินกรวดธรรมดาจากลำธาร เมื่อถูกกะเทาะเพียงด้านเดียว ก็กลายเป็นเครื่องมือที่ผู้คนทั่วอุษาคเนย์ใช้กันนานหลายหมื่นปี

03ชีวิตในถ้ำและเพิงผาหินปูน

ผู้คนกลุ่มโฮบิเนียนเลือกพักอาศัยในถ้ำและเพิงผาบนภูเขาหินปูน ซึ่งมักอยู่ไม่ไกลจากลำธาร อาหารของพวกเขาหลากหลาย ทั้งหอยน้ำจืด หอยทะเล ปลา สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็กถึงกลาง ถั่ว และผลไม้ป่า พวกเขาเคลื่อนย้ายไปตามฤดูกาลมากกว่าจะตั้งถิ่นฐานถาวร

ที่ถ้ำผาชัน (Steep Cliff Cave) ในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน กอร์แมนขุดค้นเมื่อ พ.ศ. 2516 (ค.ศ. 1973) และพบกองกระดูกวัวป่า ควาย กวาง และหมูป่าที่ถูกทุบและเผาไฟ นักวิชาการตีความว่านักล่าอาจไล่ต้อนสัตว์ให้ตกหน้าผาแล้วชำแหละที่นั่น

บางกลุ่มยังฝังศพคนตายอย่างตั้งใจ ที่เพิงผาถ้ำลอด ทีมของรัศมี ชูทรงเดช จากมหาวิทยาลัยศิลปากร พบโครงกระดูกหญิงที่ฝังในท่างอตัว อายุราว 13,600 ปีก่อน ส่วนที่ดอยผาก้านทางภาคเหนือ มีการพบหลุมฝังศพอายุราว 13,000 ปีก่อน พร้อมหินเจาะรูที่ไม่ค่อยพบในแหล่งโฮบิเนียนทั่วไป

04แหล่งโฮบิเนียนในประเทศไทย

ประเทศไทยมีแหล่งโฮบิเนียนกระจายตั้งแต่ภาคเหนือจรดภาคใต้ กลุ่มที่ศึกษากันมากที่สุดอยู่ในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ได้แก่ ถ้ำผีแมน เพิงผาถ้ำลอด และเพิงผาบ้านไร่ ทางภาคตะวันตกมีแหล่งในจังหวัดกาญจนบุรี และทางใต้มีเพิงผาหลังโรงเรียนในจังหวัดกระบี่

ถ้ำผีแมนที่กอร์แมนขุดในกลางทศวรรษ 2500 มีชั้นวัฒนธรรมในช่วงราว 12,000–7,000 ปีก่อน ชั้นล่างพบสุมาตราลิธและสะเก็ดหิน ส่วนชั้นบนสุดเริ่มมีขวานหินขัด มีดหินชนวน และเศษภาชนะดินเผา ซึ่งเป็นสัญญาณว่าเทคโนโลยีกำลังเปลี่ยน

เพิงผาถ้ำลอดเป็นอีกแหล่งที่ให้ข้อมูลมาก ทีมขุดค้นในปี พ.ศ. 2545 และ 2549 พบเครื่องมือหินอย่างน้อย 1,722 ชิ้น บ่งบอกว่าเคยเป็นที่ผลิตเครื่องมือ และพบฟันสัตว์อีกกว่าสองพันชิ้น ส่วนเพิงผาบ้านไร่ที่อยู่ห่างออกไปราว 10 กิโลเมตร มีคนกลุ่มนี้อาศัยในช่วงราว 12,500–10,250 ปีก่อน

05เป็นวัฒนธรรม หรือเป็นแค่วิธีทำเครื่องมือ

คำถามใหญ่ที่นักวิชาการถกเถียงมานานคือ โฮบิเนียนเป็นกลุ่มคนหรือวัฒนธรรมเดียวกันจริงหรือไม่ ใน พ.ศ. 2520 (ค.ศ. 1977) เอียน โกลเวอร์ และคาร์ล ฮัตเทอเรอร์ ชี้ว่าไม่มีความต่างที่ชัดเจนในเทคโนโลยีหรือวิธีหาอาหาร ระหว่างนักล่าสัตว์ยุคไพลสโตซีนกับยุคโฮโลซีน การขีดเส้นแบ่งเป็นวัฒนธรรมโฮบิเนียนจึงอาจไม่มีความหมายนัก

ที่ประชุมวิชาการที่กรุงฮานอยใน พ.ศ. 2537 (ค.ศ. 1994) จึงเสนอให้มองโฮบิเนียนเป็นอุตสาหกรรมเครื่องมือหิน มากกว่าจะเป็นวัฒนธรรมของคนกลุ่มหนึ่ง ปัจจุบันนักวิชาการจำนวนมากใช้คำว่าเทคโนคอมเพล็กซ์ ซึ่งหมายถึงกลุ่มเทคโนโลยีที่คล้ายกันที่หลายชุมชนใช้ร่วมกัน

อายุของโฮบิเนียนก็ยังไม่ลงตัว ตำราเก่ามักกำหนดราว 12,000–4,000 ปีก่อน แต่การค้นพบที่แหล่งเสี่ยวต้ง มณฑลยูนนานของจีนใน พ.ศ. 2559 ดันอายุเก่าสุดขึ้นไปถึงราว 43,000 ปีก่อน ขณะที่บางพื้นที่ใช้เทคนิคนี้ต่อมาจนถึงราว 3,000 ปีก่อน ช่วงเวลาที่แต่ละตำราให้ไว้จึงต่างกันมาก

06ร่องรอยในดีเอ็นเอของคนปัจจุบัน

เมื่อ พ.ศ. 2561 (ค.ศ. 2018) ทีมของฮิวจ์ แม็กคอลล์ ถอดรหัสพันธุกรรมจากโครงกระดูกโฮบิเนียนสองคน คนหนึ่งจากแหล่งผาแฝนในลาว อายุราว 7,900 ปีก่อน อีกคนจากถ้ำกัวชาในมาเลเซีย อายุราว 4,300 ปีก่อน ผลชี้ว่าคนกลุ่มนี้มีพันธุกรรมใกล้ชิดกับชาวพื้นเมืองหมู่เกาะอันดามัน และกลุ่มเซมังในคาบสมุทรมลายู

งานเดียวกันยังพบว่าคนเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในปัจจุบันเกิดจากการผสมของประชากรโบราณอย่างน้อยสี่กลุ่ม ชาวนาที่อพยพลงมาจากทางเหนือไม่ได้มาแทนที่นักล่าสัตว์ทั้งหมด แต่ค่อย ๆ อยู่ร่วมและแต่งงานกันหลายระลอก

ในประเทศไทยเอง งานวิจัยดีเอ็นเอจากโครงกระดูกวัฒนธรรมโลงไม้ในปางมะผ้า ที่ตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2566 ก็พบสายเลือดโฮบิเนียนผสมอยู่กับบรรพบุรุษของชาวนาจากลุ่มแม่น้ำแยงซีและแม่น้ำเหลือง นักล่าสัตว์ที่ถือหินกรวดเมื่อหลายพันปีก่อนจึงเป็นบรรพบุรุษส่วนหนึ่งของผู้คนในภูมิภาคนี้ตราบจนวันนี้

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

เชื่อมโยงหน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้ (1)

บทความเหล่านี้พูดถึงวัฒนธรรมโฮบิเนียน อ่านต่อเพื่อดูว่าเกี่ยวข้องกันอย่างไร · ดูในแผนที่ความเชื่อมโยง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Hoabinhian (Wikipedia)
2. Spirit Cave (Thailand) (Wikipedia)
3. Tham Lod rockshelter (Wikipedia)
4. Steep Cliff Cave (Wikipedia)
5. McColl et al. 2018, The prehistoric peopling of Southeast Asia (Science)
6. Perforated stones from Doi Pha Kan burials (Comptes Rendus Palevol)
7. Genomic portrait of the Iron Age Log Coffin culture (Nature Communications)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา