ชาร์ลส์ ไฮแอม

01ภูมิหลัง: จากเคมบริดจ์สู่นิวซีแลนด์

ชาร์ลส์ ไฮแอม เกิดในอังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2482 (ค.ศ. 1939) เรียนมัธยมที่โรงเรียนเรนส์พาร์กทางใต้ของลอนดอน แล้วเริ่มเรียนที่สถาบันโบราณคดี มหาวิทยาลัยลอนดอน ช่วง พ.ศ. 2500–2502 (ค.ศ. 1957–1959) ก่อนย้ายไปวิทยาลัยเซนต์แคทารีน มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ ใน พ.ศ. 2502 (ค.ศ. 1959) และได้ปริญญาเอกใน พ.ศ. 2509 (ค.ศ. 1966)

ปีเดียวกันนั้นเขาย้ายไปเป็นอาจารย์ที่มหาวิทยาลัยโอทาโก ในเมืองดะนีดิน ประเทศนิวซีแลนด์ และอีกสองปีต่อมาได้เป็นศาสตราจารย์คนแรกของภาควิชามานุษยวิทยาที่นั่น นิวซีแลนด์จึงกลายเป็นบ้านถาวรของเขา แม้งานภาคสนามเกือบทั้งชีวิตจะอยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

หลักฐานหลักฐานสำคัญ 2 ชิ้น

ภาพในหน้านี้เป็นภาพวาดลายเส้นจำลองรูปทรงของวัตถุจริง ไม่ใช่ภาพถ่าย แตะการ์ดเพื่อขยาย หรือกด "ดูภาพถ่ายจริง" เพื่อเปิดภาพจาก Wikimedia Commons

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02นักโบราณคดีที่เริ่มจากกระดูกสัตว์

วิทยานิพนธ์ปริญญาเอกของไฮแอมไม่ได้เกี่ยวกับเอเชียเลย เขาศึกษาเศรษฐกิจของคนก่อนประวัติศาสตร์ในสวิตเซอร์แลนด์และเดนมาร์ก โดยอาศัยกระดูกสัตว์จากแหล่งโบราณคดี ความถนัดเรื่องการอ่านเศรษฐกิจและการยังชีพจากหลักฐานธรรมชาติแบบนี้ ติดตัวเขามาเมื่อหันมาศึกษาเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ใน พ.ศ. 2507 (ค.ศ. 1964) เขาสมรสกับพอลลี แอสคิว และเมื่อย้ายไปนิวซีแลนด์ก็ได้เป็นศาสตราจารย์ผู้ก่อตั้งภาควิชามานุษยวิทยาของมหาวิทยาลัยโอทาโกใน พ.ศ. 2511 (ค.ศ. 1968) ปัจจุบันเขามีสถานะศาสตราจารย์กิตติคุณของมหาวิทยาลัยแห่งนี้ ส่วนโทมัส ไฮแอม บุตรชาย เติบโตขึ้นเป็นนักวิทยาศาสตร์ด้านการหาอายุที่มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด

แนวทางของไฮแอมคือการขุดค้นแหล่งเดียวให้ละเอียดทั้งชั้นดิน หลุมศพ กระดูกสัตว์ เมล็ดพืช และค่าอายุ แล้วต่อภาพจากหลายแหล่งเข้าด้วยกันเป็นเรื่องยาว วิธีนี้ทำให้งานของเขาในไทยเรียงต่อกันได้เหมือนบทของหนังสือเล่มเดียว ตั้งแต่ชุมชนริมทะเลยุคหินใหม่ไปจนถึงเมืองยุคเหล็กก่อนสมัยพระนคร

จากหลุมฝังศพหลายร้อยหลุมในอีสานและริมทะเลชลบุรี ไฮแอมพยายามตอบคำถามใหญ่ว่าหมู่บ้านก่อนประวัติศาสตร์เติบโตมาเป็นอารยธรรมได้อย่างไร

03เริ่มต้นที่อีสานและบ้านเชียง

หลังได้รับคำชวนจากวิลเฮล์ม โซลไฮม์ที่ 2 นักโบราณคดีจากมหาวิทยาลัยฮาวาย ไฮแอมเริ่มงานในไทยใน พ.ศ. 2512 (ค.ศ. 1969) ด้วยการขุดค้นในจังหวัดร้อยเอ็ดและขอนแก่น

ระหว่าง พ.ศ. 2515–2518 (ค.ศ. 1972–1975) เขาร่วมงานกับเชสเตอร์ กอร์แมน ทั้งที่บ้านเชียงและถ้ำในหุบเขาที่อำเภอปางมะผ้า แม่ฮ่องสอน ต่อมาเขาขุดค้นที่บ้านนาดี จังหวัดอุดรธานี ใน พ.ศ. 2524–2525 (ค.ศ. 1981–1982) งานช่วงนี้ทำให้เขาคุ้นเคยกับยุคโลหะของอีสาน ซึ่งกลายเป็นหัวข้อหลักของชีวิตการทำงาน

04โคกพนมดี: สุสานริมทะเลโบราณ

พ.ศ. 2527–2528 (ค.ศ. 1984–1985) ไฮแอมทำงานร่วมกับนักโบราณคดีไทย ขุดค้นแหล่งโคกพนมดี จังหวัดชลบุรี ใกล้แม่น้ำบางปะกง พบชั้นดินที่มนุษย์อยู่อาศัยหนาราว 7 เมตร และหลุมฝังศพ 154 หลุม ซึ่งแบ่งได้เป็นเจ็ดช่วง ผลหาค่าอายุชี้ว่ามีคนอยู่ที่นี่ราวห้าร้อยปี ในช่วงราว 4,000–3,500 ปีก่อน แม้บางแหล่งจะให้ช่วงเวลาเก่ากว่านั้นเล็กน้อย

หลุมที่โด่งดังที่สุดคือหลุมศพหญิงผู้มั่งคั่งที่มักเรียกกันว่าเจ้าหญิงแห่งโคกพนมดี เธอถูกฝังพร้อมลูกปัดเปลือกหอยกว่า 120,000 เม็ด ภาชนะดินเผาชั้นดี และเครื่องมือทำภาชนะดินเผา นักวิชาการจึงสันนิษฐานว่าเธออาจเป็นช่างปั้นฝีมือสูงที่ได้รับการยกย่องในชุมชน

หลักฐานจากโคกพนมดียังเล่าเรื่องการปรับตัวของคนกับสิ่งแวดล้อม ชุมชนนี้อาศัยทรัพยากรทางทะเลเป็นหลัก มีช่วงหนึ่งที่หันมาปลูกข้าว แล้วกลับไปพึ่งทะเลอีกเมื่อสภาพแวดล้อมเปลี่ยน

05หนองนอ บ้านหลุมข้าว และเพื่อนร่วมงานชาวไทย

หลังโคกพนมดี ไฮแอมยังทำงานต่อในพื้นที่ชายฝั่งชลบุรี โดยขุดค้นแหล่งหนองนอระหว่าง พ.ศ. 2532–2535 (ค.ศ. 1989–1992) เพื่อดูว่าชุมชนรอบอ่าวโบราณแห่งนี้เปลี่ยนแปลงอย่างไรเมื่อเวลาผ่านไป จากนั้นจึงย้ายความสนใจขึ้นไปที่ที่ราบสูงโคราช และขุดค้นบ้านหลุมข้าวใน พ.ศ. 2538–2539 (ค.ศ. 1995–1996)

ผู้ร่วมงานคนสำคัญตลอดหลายทศวรรษคือรัชนี ทศรัตน์ นักโบราณคดีไทยที่จบจากมหาวิทยาลัยศิลปากร และศึกษาต่อที่มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนียและมหาวิทยาลัยโอทาโก รายงานผลการขุดค้นโคกพนมดีฤดูกาล พ.ศ. 2527–2528 ซึ่งตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2530 (ค.ศ. 1987) มีชื่อเธอร่วมอยู่ด้วย ในนามสกุลเดิมว่าบรรณานุรักษ์

ทั้งสองยังเขียนหนังสือภาพรวมประวัติศาสตร์ยุคแรกของไทยร่วมกัน เช่น Early Thailand: From Prehistory to Sukhothai ซึ่งพิมพ์โดยสำนักพิมพ์ริเวอร์บุ๊กส์ในกรุงเทพฯ ความร่วมมือแบบนี้ทำให้งานของไฮแอมไม่ได้เป็นเพียงโครงการของชาวต่างชาติ แต่เป็นงานที่นักวิชาการไทยมีส่วนกำหนดทิศทางด้วย

06บ้านโนนวัดและเนินอุโลก: เส้นทางสู่นครวัด

ตั้งแต่กลางทศวรรษ 2530 ไฮแอมหันมาสนใจลุ่มแม่น้ำมูลบนที่ราบสูงโคราช ภายใต้โครงการที่มุ่งตอบคำถามว่าสังคมก่อนประวัติศาสตร์ในภูมิภาคนี้พัฒนาไปสู่อารยธรรมเมืองพระนครได้อย่างไร เขาขุดค้นบ้านหลุมข้าว (พ.ศ. 2538–2539) และเนินอุโลก (พ.ศ. 2542–2543) ในอำเภอโนนสูง จังหวัดนครราชสีมา

งานที่ใหญ่ที่สุดคือบ้านโนนวัด อำเภอโนนสูง ใกล้พิมาย ซึ่งเขาเริ่มขุดตั้งแต่ พ.ศ. 2545 (ค.ศ. 2002) พบหลุมฝังศพราว 640 หลุม ครอบคลุมตั้งแต่ยุคหินใหม่ ยุคสำริด จนถึงยุคเหล็ก หลุมศพยุคสำริดตอนต้นบางหลุมมีของอุทิศอย่างมั่งคั่ง ทั้งเครื่องมือสำริดและเครื่องประดับเปลือกหอย

หลักฐานจากบ้านโนนวัดและเนินอุโลกช่วยให้เห็นภาพสังคมที่ค่อย ๆ ซับซ้อนขึ้นในอีสาน การค้าทองแดงข้ามภูมิภาค และการผลิตเกลือในยุคเหล็ก ซึ่งเป็นพื้นหลังสำคัญของบ้านเมืองในยุคประวัติศาสตร์ เช่น พิมาย

07ลำดับชั้นที่บ้านโนนวัดและเมืองยุคเหล็กที่โนนบ้านจาก

บ้านโนนวัดมีหลุมศพราว 640 หลุม แบ่งได้เป็น 11 ช่วงสมัย ช่วงยุคหินใหม่มีอายุราว 1,650–1,250 ปีก่อน ค.ศ. ผู้คนปลูกข้าวและล่าสัตว์ ยังไม่มีโลหะ และพบกระดูกไก่บ้านที่จัดว่าเก่าที่สุดเท่าที่รู้จักในภูมิภาค

ยุคสำริดที่บ้านโนนวัดแบ่งได้ห้าช่วง เริ่มราว 1,050 ปีก่อน ค.ศ. และสิ้นสุดราว 420 ปีก่อน ค.ศ. สามช่วงแรก (ราว 1,050–800 ปีก่อน ค.ศ.) มีหลุมศพที่มั่งคั่ง พร้อมของใช้ทำจากโลหะผสมทองแดงและเครื่องประดับเปลือกหอยจำนวนมาก แต่ในช่วงที่สี่ซึ่งมีหลุมศพถึง 162 หลุม ของอุทิศกลับลดลงอย่างเห็นได้ชัด ภาพนี้ทำให้นักโบราณคดีถกกันว่าสังคมยุคสำริดตอนต้นเคยมีชนชั้นนำที่มั่งคั่งแล้วเสื่อมลงหรือไม่

ในยุคเหล็กพบเครื่องประดับจากต่างถิ่น เช่น หินคาร์เนเลียน หินอาเกต และแก้ว แสดงว่าชุมชนในลุ่มน้ำมูลเชื่อมกับเครือข่ายการค้าที่ไกลออกไปถึงอินเดีย ต่อมาการขุดค้นที่บ้านโนนวัดดำเนินต่อโดยไนเจล ชาง โดยได้ทุนบางส่วนจากองค์กรเอิร์ธวอตช์

ช่วง พ.ศ. 2554–2560 (ค.ศ. 2011–2017) ไฮแอมและคณะขุดค้นโนนบ้านจากในลุ่มน้ำมูลตอนบน ที่นี่เป็นชุมชนยุคเหล็กตอนปลายที่มีคูน้ำคันดินสองชั้นล้อมรอบ พบบ้านเรือน เตาเผาภาชนะดินเผา และการฝังศพไว้ภายในบ้าน ทีมงานสรุปว่าเป็นเมืองที่อยู่บนธรณีประตูของการเกิดรัฐ ซึ่งเป็นคำถามที่ไฮแอมตามหามาทั้งชีวิต

08ข้อถกเถียงเรื่องอายุบ้านเชียง

เมื่อบ้านเชียงเป็นข่าวใหญ่ในทศวรรษ 2510 ผลหาค่าอายุแบบเทอร์โมลูมิเนสเซนซ์รุ่นแรกเคยชี้ว่าสำริดที่นี่อาจเก่าถึงราว 3,500 ปีก่อน ค.ศ. ซึ่งจะทำให้เป็นยุคสำริดที่เก่าที่สุดในโลก แต่วิธีนี้ในเวลานั้นยังอยู่ในขั้นทดลอง ข้อเสนอนี้จึงถูกทิ้งไป

ต่อมา จอยซ์ ไวท์ จากพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย ใช้คาร์บอน 14 กับตัวอย่างจากการขุดค้นปี พ.ศ. 2517–2518 และเสนอว่าโลหกรรมที่บ้านเชียงน่าจะเริ่มราว 2,000–1,700 ปีก่อน ค.ศ.

ไฮแอมเสนอภาพที่ต่างออกไป ใน พ.ศ. 2558 (ค.ศ. 2015) เขาร่วมกับโทมัส ไฮแอม บุตรชายซึ่งเป็นนักวิทยาศาสตร์ด้านการหาอายุที่มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด หาอายุจากกระดูกมนุษย์และใช้การวิเคราะห์ทางสถิติแบบเบย์ ได้ผลว่าบ้านเชียงเริ่มมีคนอยู่ราว 1,500 ปีก่อน ค.ศ. และเข้าสู่ยุคสำริดราว 1,000 ปีก่อน ค.ศ. ซึ่งสอดคล้องกับผลจากบ้านโนนวัด

ฝ่ายไวท์ก็ตั้งคำถามกลับต่อความน่าเชื่อถือของค่าอายุจากบ้านโนนวัด โดยชี้ว่าสภาพดินและวิธีเก็บตัวอย่างอาจทำให้ค่าอายุคลาดเคลื่อนได้ จนถึงวันนี้ อายุเริ่มต้นของยุคสำริดในไทยจึงยังเป็นข้อถกเถียงที่ไม่ยุติ และผู้อ่านควรรู้ว่ามีทั้งลำดับเวลาแบบยาวและแบบสั้น

09สำริดมาจากไหน: สองแนวคิดที่ยังแข่งกัน

ข้อถกเถียงเรื่องอายุผูกพันกับคำถามว่าความรู้ด้านโลหะเข้ามาในไทยอย่างไร ไฮแอมและผู้สนับสนุนลำดับเวลาแบบสั้นเสนอว่า เทคโนโลยีสำริดน่าจะแพร่ลงมาจากจีนตอนใต้ หลังจากที่การหล่อสำริดเจริญในลุ่มแม่น้ำเหลืองและแยงซีแล้ว จึงเริ่มในไทยราวศตวรรษที่ 11 ก่อน ค.ศ.

ฝ่ายจอยซ์ ไวท์ ซึ่งสนับสนุนลำดับเวลาแบบยาว เสนอความเป็นไปได้ว่าความรู้ด้านโลหะอาจเดินทางมาตามเส้นทางทางบกจากเอเชียกลาง และเข้าถึงภูมิภาคนี้ได้เร็วกว่านั้น ทั้งสองฝ่ายจึงไม่ได้เถียงกันเพียงเรื่องตัวเลข แต่เถียงถึงเส้นทางที่ความรู้และผู้คนเคลื่อนย้ายด้วย

สำหรับผู้อ่านทั่วไป สิ่งที่ควรรู้คือทั้งสองฝ่ายใช้หลักฐานจริงจากการขุดค้นในอีสาน และต่างก็ตรวจสอบกันอย่างเข้มข้น การที่ยังหาข้อยุติไม่ได้แสดงว่าการหาอายุในดินเขตร้อนยากเพียงใด ไม่ได้แปลว่าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งผิดทั้งหมด

10มรดกและเกียรติยศ

ไฮแอมเขียนหนังสือเกี่ยวกับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กว่า 20 เล่ม เช่น The Bronze Age of Southeast Asia (พ.ศ. 2539) The Civilization of Angkor (พ.ศ. 2544) Early Mainland Southeast Asia (พ.ศ. 2557) และบันทึกชีวิตการทำงาน Digging Deep (พ.ศ. 2564) งานเหล่านี้เป็นตำราที่นักศึกษาโบราณคดีทั่วโลกใช้

เขาได้รับเลือกเป็นสมาชิกต่างประเทศของบริติชอะคาเดมีใน พ.ศ. 2543 (ค.ศ. 2000) ได้รับเหรียญเกรแฮม คลาร์ก ด้านโบราณคดีใน พ.ศ. 2555 (ค.ศ. 2012) และได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้น Officer of the New Zealand Order of Merit ใน พ.ศ. 2559 (ค.ศ. 2016)

สิ่งที่สำคัญไม่แพ้ผลงานคือการทำงานร่วมกับนักโบราณคดีไทยหลายรุ่น รายงานการขุดค้นหลายเล่มของเขาเขียนร่วมกับนักวิชาการไทย ทำให้แหล่งอย่างโคกพนมดีและบ้านโนนวัดกลายเป็นที่รู้จักในระดับโลก

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

ภาพอ้างอิงดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

ถาม-ตอบคำถามที่พบบ่อย

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

เชื่อมโยงหน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้ (5)

บทความเหล่านี้พูดถึงชาร์ลส์ ไฮแอม อ่านต่อเพื่อดูว่าเกี่ยวข้องกันอย่างไร · ดูในแผนที่ความเชื่อมโยง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Charles Higham (archaeologist) (Wikipedia)
2. Professor Charles Higham FBA (British Academy)
3. Khok Phanom Di (Wikipedia)
4. Ban Non Wat (Wikipedia)
5. Non Sung district (Wikipedia)
6. Ban Chiang (Wikipedia)
7. Prehistoric Thailand (Wikipedia)
8. Higham et al.: The excavation of Non Ban Jak (JIPA, 2014)
9. Higham, Bannanurag et al.: Khok Phanom Di, the results of the 1984-5 season (BIPPA, 1987)
10. River Books: Rachanie Thosarat

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา