บ้านโนนนกทา

01ที่ตั้งและภูมิประเทศ

โนนนกทาเป็นเนินดินบนที่ราบสูงโคราช ชิดแนวผาด้านตะวันออกของเทือกเขาภูเวียง จังหวัดขอนแก่น อยู่ในลุ่มน้ำพอง ในช่วงที่มีการขุดค้นพื้นที่นี้อยู่ในเขตอำเภอภูเวียง ส่วนข่าวท้องถิ่นในระยะหลังระบุว่าแหล่งอยู่ในเขตอำเภอหนองนาคำ

คำว่าโนนในภาษาอีสานหมายถึงเนินดินที่สูงกว่าที่ราบรอบข้าง คนยุคก่อนประวัติศาสตร์ใช้เนินแห่งนี้อยู่อาศัยและเป็นที่ฝังศพต่อเนื่องหลายร้อยปี จนเกิดเป็นชั้นดินที่ซ้อนทับกันให้นักโบราณคดีศึกษาได้

หลักฐานหลักฐานสำคัญ 3 ชิ้น

ภาพในหน้านี้เป็นภาพวาดลายเส้นจำลองรูปทรงของวัตถุจริง ไม่ใช่ภาพถ่าย แตะการ์ดเพื่อขยาย หรือกด "ดูภาพถ่ายจริง" เพื่อเปิดภาพจาก Wikimedia Commons

แผนที่ที่ตั้งบนแผนที่

จุดกะพริบคือบ้านโนนนกทา จุดอื่นคือแหล่งโบราณคดียุคเดียวกัน แตะเพื่อเปิดอ่าน

GPSพิกัดและการนำทาง

โดยประมาณ

พิกัดระบบ WGS84 ใช้ได้กับแอปนำทางทุกแอป ปุ่มนำทางจะเปิดแอปแผนที่ในแท็บหรือแอปใหม่ ควรตรวจเวลาเปิดทำการกับหน่วยงานที่ดูแลก่อนเดินทาง · ที่มาของพิกัด

02การค้นพบและการขุดค้น

ในราว พ.ศ. 2506 (ค.ศ. 1963) ไทยกำลังจะสร้างเขื่อนและอ่างเก็บน้ำหลายแห่งในภาคอีสานภายใต้โครงการพัฒนาลุ่มน้ำโขงตอนล่าง มหาวิทยาลัยฮาวายและกรมศิลปากรจึงร่วมกันทำโครงการโบราณคดีกู้ภัย เพื่อสำรวจแหล่งที่อาจจมน้ำ โดยมีวิลเฮล์ม จี. โซลไฮม์ ที่ 2 เป็นผู้อำนวยการ และวิทยา อินทโกศัย เป็นผู้แทนกรมศิลปากร

จากโครงการนี้ โนนนกทาได้รับการขุดค้นในช่วง พ.ศ. 2508–2511 (ค.ศ. 1965–1968) การขุดค้นหลักในปี ค.ศ. 1966 และ 1968 อยู่ในความดูแลของดอนน์ บายาร์ด และพาร์คเกอร์ บายาร์ดแบ่งลำดับชั้นวัฒนธรรมของแหล่งออกเป็น 11 ระยะ

โครงกระดูกจากโนนนกทาเป็นชุดหลุมฝังศพยุคก่อนประวัติศาสตร์ชุดใหญ่ชุดหนึ่งของภูมิภาค ไมเคิล พีทรูเซฟสกี ศึกษาโครงกระดูกเหล่านี้และตีพิมพ์ผลงานในปี ค.ศ. 1974 ผ่านมหาวิทยาลัยโอทาโกในนิวซีแลนด์

เนินดินเล็ก ๆ เชิงเขาภูเวียงเคยทำให้โลกเชื่อว่าสำริดเกิดขึ้นที่อีสานก่อนใคร จนการหาอายุใหม่เขียนเรื่องนั้นขึ้นใหม่ทั้งหมด

03อ่านชั้นดิน สมัยต้นและสมัยกลาง

การขุดค้นหลักของโนนนกทาเกิดขึ้นสองฤดูกาล คือ ค.ศ. 1966 และ 1968 ในพื้นที่ขุดสองส่วน สิ่งที่พบมากที่สุดคือหลุมฝังศพ ซึ่งนักวิชาการยกให้เป็นชุดหลุมศพยุคก่อนประวัติศาสตร์ชุดใหญ่ที่สุดชุดหนึ่งของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ข้อมูลโครงกระดูกแต่ละโครงยังถูกบันทึกไว้ เช่น หลุมหมายเลข 4 จากฤดูกาล 1966 เป็นโครงกระดูกหญิงอายุราว 25–36 ปี

บายาร์ดแบ่งการฝังศพออกเป็น 11 ระยะ รวมเป็นสองช่วงใหญ่ ช่วงแรกเรียกว่าสมัยต้น (Early Period) มีสามระยะ เป็นชุมชนยุคหินใหม่ที่ยังไม่มีโลหะ ช่วงหลังเรียกว่าสมัยกลาง (Middle Period) มีแปดระยะ เป็นยุคสำริดที่มีขวาน แม่พิมพ์ และเบ้าหลอมฝังร่วมกับผู้ตาย

จุดเปลี่ยนที่นักโบราณคดีสนใจที่สุดอยู่ที่ระยะที่สามของสมัยต้น เพราะหลุมฝังศพหมายเลข 79 ในระยะนี้มีขวานแบบมีบ้องที่ทำจากโลหะผสมทองแดง ซึ่งเป็นชิ้นโลหะที่เก่าที่สุดเท่าที่กำหนดอายุได้แน่นอนของแหล่ง การหาอายุใหม่ให้ค่าราว 980–900 ปีก่อนคริสตกาล หรือราวคริสต์ศตวรรษที่ 10 ก่อนคริสตกาล

04สิ่งที่พบ

หลุมฝังศพที่โนนนกทามีภาชนะดินเผาวางร่วมกับผู้ตาย บางหลุมมีของที่เกี่ยวกับการหล่อโลหะ ได้แก่ ขวานสำริดแบบมีบ้อง กำไล แม่พิมพ์ และเบ้าหลอม การพบเครื่องมือหล่อในหลุมศพชี้ว่าช่างหล่อสำริดอาจเป็นคนสำคัญในชุมชน

ของอื่นที่พบได้แก่ เครื่องมือหิน เครื่องมือกระดูก เปลือกหอย ลูกปัดเปลือกหอย และกระดูกหมูกับวัว เนื้อภาชนะดินเผาบางใบมีแกลบข้าวผสม แสดงว่าคนที่นี่ปลูกข้าว เลี้ยงสัตว์ และหาอาหารจากธรรมชาติควบคู่กัน

ชั้นดินช่วงแรกสุดเป็นชุมชนยุคหินใหม่ที่ยังไม่ใช้โลหะ ต่อมาจึงเริ่มมีสำริด ทำให้โนนนกทาเป็นแหล่งที่ใช้ดูการเปลี่ยนผ่านจากยุคหินใหม่สู่ยุคสำริดในอีสานได้

05ข้อถกเถียงเรื่องอายุ

การหาอายุชุดแรกจากโนนนกทาให้ตัวเลขที่เก่ามาก โซลไฮม์และนักวิชาการบางคนเสนอว่าระยะแรกของแหล่งเก่าถึงสหัสวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาล และมีการกล่าวอ้างว่าการทำสำริดที่นี่เริ่มราว 3,500 ปีก่อนคริสตกาล ถ้าเป็นจริง ก็แปลว่าเอเชียตะวันออกเฉียงใต้คิดค้นการหล่อสำริดขึ้นเองก่อนจีนและก่อนหลายภูมิภาคของโลก

ข้อเสนอนี้สั่นสะเทือนวงการโบราณคดีโลก และทำให้เรื่องราวของโนนนกทาผูกพันกับบ้านเชียง ซึ่งค้นพบในช่วงใกล้กันและได้ค่าอายุที่เก่ามากเช่นเดียวกัน ข้อถกเถียงเรื่องลำดับเวลาของทั้งสองแหล่งดำเนินมาราวครึ่งศตวรรษ

ในปี พ.ศ. 2557–2558 (ค.ศ. 2014–2015) ชาร์ลส์ ไฮแอม โทมัส ไฮแอม และคาเทรินา ดูกา หาอายุใหม่ด้วยวิธีเรดิโอคาร์บอนแบบ AMS จากโครงกระดูก 14 โครง ผลคือชุมชนเริ่มต้นราวคริสต์ศตวรรษที่ 14 ก่อนคริสตกาล ขวานสำริดแบบมีบ้องชิ้นแรกสุดอยู่ในราว 1,000–900 ปีก่อนคริสตกาล และกิจกรรมยุคสำริดอยู่ในราว 900–600 ปีก่อนคริสตกาล

ตัวเลขชุดใหม่สอดคล้องกับลำดับเวลาแบบสั้นที่ได้จากบ้านเชียง บ้านโนนวัด และบ้านลุมเขา แต่ยังมีนักวิชาการฝ่ายลำดับเวลาแบบยาวที่ใช้วิธีหาอายุต่างออกไป และเสนอว่ายุคสำริดในอีสานเริ่มเร็วกว่านั้น ข้อถกเถียงนี้จึงยังไม่ยุติโดยสมบูรณ์

06ทำไมตัวเลขอายุชุดแรกจึงคลาดเคลื่อน

ในยุคแรก นักวิชาการหาอายุโดยใช้ถ่านจากชั้นดินด้วยวิธีเรดิโอคาร์บอนแบบดั้งเดิม ปัญหาคือถ่านอาจมาจากไม้ที่ตายมานานก่อนถูกเผา หรือเป็นถ่านที่เคลื่อนย้ายปะปนข้ามชั้นดิน ตัวอย่างบางชิ้นยังต้องรวมถ่านหลายก้อนเข้าด้วยกันเพื่อให้ได้ปริมาณพอวัด ทำให้ค่าที่ได้อาจเก่าเกินจริงมาก บายาร์ดเองเคยเสนอว่าการเปลี่ยนผ่านสู่ยุคสำริดเกิดขึ้นหลัง 2,500 ปีก่อนคริสตกาลไม่นาน

ทีมของไฮแอมเลือกหาอายุจากคอลลาเจนในกระดูกของผู้ตายโดยตรง ได้ค่าอายุแบบ AMS รวม 16 ค่า จากตัวอย่าง 15 ตัวอย่าง โดยมีหลุมศพหนึ่งที่วัดซ้ำสองครั้ง จากนั้นนำค่าที่ได้มาวิเคราะห์ด้วยสถิติแบบเบย์ร่วมกับลำดับชั้นดิน เพราะกระดูกมาจากคนที่ถูกฝังในหลุมนั้นจริง ค่าอายุจึงผูกกับเหตุการณ์ฝังศพได้แน่นอนกว่าถ่าน

ผลคือระยะแรกสุดของยุคหินใหม่อยู่ราว 1,500–1,300 ปีก่อนคริสตกาล ระยะที่สองสิ้นสุดราว 1,050–950 ปีก่อนคริสตกาล และยุคสำริดทั้งหมดถูกบีบลงมาอยู่ในช่วงเพียงสามถึงสี่ศตวรรษ ระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 10 ถึง 6 ก่อนคริสตกาล จากเดิมที่เคยคิดว่ายาวนานหลายพันปี

07หมู่บ้านชาวนาที่ไม่มีหัวหน้าร่ำรวย

ก่อนหน้านี้ นักวิชาการบางคนอ่านหลุมศพโนนนกทาว่าสะท้อนสังคมที่มีการแบ่งชนชั้น มีทั้งคนที่ได้ของฝังมากและคนที่ได้น้อย และมีข้อเสนอว่าผู้หญิงบางคนได้รับการฝังใต้เนินดินเป็นพิเศษ ภาพนี้ทำให้โนนนกทาถูกมองเป็นชุมชนแบบหัวหน้าเผ่าที่มีผู้นำร่ำรวย

งานของไฮแอมและคณะใน พ.ศ. 2557 ทบทวนข้อมูลเดิมแล้วพบภาพที่ต่างออกไป ของที่ฝังร่วมกับผู้ตายส่วนใหญ่เรียบง่ายตลอดทุกระยะ ได้แก่ ภาชนะดินเผาที่ทำในท้องถิ่น กระดูกสัตว์ และเครื่องมือ ส่วนของมีค่าที่มาจากแดนไกลแทบไม่พบเลย ส่วนข้อเสนอเรื่องการฝังใต้เนินดินก็อาศัยตัวอย่างเพียงหญิง 6 คนและชาย 3 คน ซึ่งน้อยเกินไป และหลุมที่ไม่มีเนินดินบางหลุมกลับมีของฝังเท่ากันหรือมากกว่า

ข้อสรุปของทีมนี้คือ โนนนกทาเป็นหมู่บ้านเกษตรกรขนาดเล็กที่อยู่ห่างจากเส้นทางแลกเปลี่ยนหลัก และมีความเหลื่อมล้ำทางสังคมน้อยมาก ภาพนี้ต่างจากแหล่งร่วมสมัยอย่างบ้านโนนวัดที่พบหลุมศพมั่งคั่งมากกว่า และทำให้เห็นว่าชุมชนยุคสำริดในอีสานมีความหลากหลาย ไม่ได้เดินไปทางเดียวกันทั้งหมด

08ความสำคัญ

โนนนกทาเป็นหนึ่งในแหล่งแรก ๆ ที่ทำให้นักโบราณคดีทั่วโลกหันมามองอีสานในฐานะพื้นที่สำคัญของยุคสำริด แม้ตัวเลขอายุชุดแรกจะไม่ได้รับการยอมรับแล้ว แต่การถกเถียงที่เกิดขึ้นได้ผลักดันให้มีการขุดค้นและพัฒนาวิธีหาอายุในภูมิภาคนี้อีกมาก

เรื่องของโนนนกทายังเป็นบทเรียนว่าการหาอายุทางโบราณคดีขึ้นกับตัวอย่างที่เลือกและวิธีที่ใช้ ตัวอย่างที่ปะปนจากชั้นดินต่างกันอาจให้ตัวเลขผิดไปได้หลายพันปี

09ปัจจุบัน

ผลการขุดค้นได้รับการรวบรวมเป็นรายงานฉบับสมบูรณ์โดยดอนน์ บายาร์ด และวิลเฮล์ม โซลไฮม์ ส่วนข้อมูลโครงกระดูกจากโนนนกทาสามารถค้นได้ในฐานข้อมูลมานุษยวิทยากายภาพของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร

ผู้ที่สนใจวัฒนธรรมยุคสำริดของอีสานสามารถชมโบราณวัตถุยุคก่อนประวัติศาสตร์ของภูมิภาคได้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติขอนแก่น และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียงในจังหวัดอุดรธานี

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

ไปชมของจริงการเยี่ยมชมวันนี้

ภาพอ้างอิงดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

ถาม-ตอบคำถามที่พบบ่อย

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. The Chronology and Status of Non Nok Tha, Northeast Thailand - Journal of Indo-Pacific Archaeology
2. A New Chronology for the Bronze Age of Northeastern Thailand - PLOS ONE (via ScienceOpen)
3. Archaeological Excavations at Non Nok Tha, Thailand - Guampedia
4. Archaeological Salvage Program, Northeastern Thailand - Journal of the Siam Society
5. Non Nok Tha skeleton record - Physical Anthropology in Thailand (SAC)
6. แหล่งโบราณคดีโนนนกทา - แนวหน้า
7. Skeleton record NNT_1966_Sk1 - Physical Anthropology in Thailand (SAC)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา