จารึกเนินสระบัว

01หินจารึกจากเมืองศรีมโหสถ

เมืองโบราณศรีมโหสถในจังหวัดปราจีนบุรีเป็นเมืองสำคัญทางฝั่งตะวันออกของที่ราบภาคกลาง พบทั้งศาสนสถานในพุทธศาสนาและศาสนาฮินดู ประติมากรรมพระวิษณุและพระคเณศ รวมถึงร่องรอยศิลปะทวารวดีและเขมร จึงเป็นเมืองที่วัฒนธรรมหลายสายมาพบกัน

จารึกเนินสระบัวพบที่เนินสระบัว ในบริเวณดงศรีมหาโพธิ์ของเมืองศรีมโหสถ ตัวจารึกเป็นแผ่นหินที่สลักตัวอักษรไว้ด้านเดียว รวม 27 บรรทัด แม้จะเป็นหินแผ่นไม่ใหญ่ แต่ข้อความบนนั้นช่วยตอบคำถามใหญ่หลายข้อเกี่ยวกับพุทธศาสนาในดินแดนไทยยุคแรก

ข้อมูลในฐานข้อมูลจารึกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า มีการถ่ายถอดข้อความจากอักษรโบราณเป็นอักษรไทยตั้งแต่ พ.ศ. 2508 และต่อมาถ่ายถอดเป็นอักษรโรมันใน พ.ศ. 2553

หลักฐานหลักฐานสำคัญ 3 ชิ้น

ภาพในหน้านี้เป็นภาพวาดลายเส้นจำลองรูปทรงของวัตถุจริง ไม่ใช่ภาพถ่าย แตะการ์ดเพื่อขยาย หรือกด "ดูภาพถ่ายจริง" เพื่อเปิดภาพจาก Wikimedia Commons

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02อักษรและภาษา

จารึกเนินสระบัวเขียนด้วยอักษรหลังปัลลวะ ซึ่งพัฒนามาจากอักษรที่ใช้ในอินเดียใต้ และเป็นอักษรที่ใช้ในจารึกยุคแรกหลายหลักของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เมนดิส โรหณธีระ นักวิชาการชาวศรีลังกาที่ศึกษาจารึกนี้ เห็นว่ารูปอักษรใกล้เคียงกับอักษรที่ใช้ในลังกาช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 7 ถึง 8 มาก

ข้อความใช้สองภาษาในหลักเดียวกัน ส่วนต้นและส่วนท้ายเป็นภาษาเขมรโบราณ ส่วนกลางเป็นคาถาภาษาบาลีสามบท การพบภาษาบาลีและภาษาเขมรอยู่ด้วยกันในจารึกที่เมืองศรีมโหสถ ทำให้เห็นว่าคนที่สร้างจารึกนี้คุ้นเคยกับทั้งโลกพุทธศาสนาแบบบาลีและภาษาของชาวเขมร

รายละเอียดของข้อความภาษาเขมรยังไม่ค่อยถูกนำมาอธิบายในงานที่เผยแพร่ทั่วไป งานศึกษาส่วนใหญ่เน้นที่ส่วนภาษาบาลี ส่วนนักภาษาศาสตร์บางคนใช้จารึกนี้เป็นตัวอย่างในการศึกษาว่าการสะกดคำภาษาเขมรโบราณเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรในแต่ละยุค

คาถาสามบทจากลังกาที่สลักไว้บนหินในปราจีนบุรี บอกว่าพุทธศาสนาแบบบาลีเดินทางข้ามทะเลมาถึงที่นี่แล้วเมื่อกว่าพันสองร้อยปีก่อน

03คาถาจากลังกา

คาถาภาษาบาลีสามบทในจารึกเป็นบทสรรเสริญพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ แต่งในฉันท์ชนิดที่เรียกว่าวสันตดิลก โรหณธีระพบว่าคาถาทั้งสามบทตรงกับคาถาบทที่ 2 ถึง 4 ของเตลกฏาหคาถา ซึ่งเป็นกวีนิพนธ์ภาษาบาลีที่แต่งขึ้นในลังกา

จารึกนี้ไม่ได้ระบุชื่อผู้บริจาคหรือรายการสิ่งของที่ถวาย ส่วนภาษาบาลีจึงทำหน้าที่เป็นบทสวดบูชาและเตือนใจทางศาสนามากกว่าเป็นบันทึกการทำบุญ

การพบคาถาจากวรรณกรรมลังกาบนหินในปราจีนบุรี แสดงว่าตัวบทนี้เดินทางมาถึงลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันออกแล้วภายในคริสต์ศตวรรษที่ 8 ปีเตอร์ สกิลลิง นักวิชาการด้านพุทธศาสนา ยกจารึกเนินสระบัวเป็นหนึ่งในจารึกภาษาบาลียุคแรกที่กระจายอยู่ทั่วภาคพื้นทวีปเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

04ปีที่จารึก และความเห็นที่ต่างกัน

ฐานข้อมูลจารึกของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุศักราชของจารึกนี้ว่า พ.ศ. 1304 ซึ่งตรงกับ ค.ศ. 761 งานของโรหณธีระที่ตีพิมพ์ในวารสารสยามสมาคมเมื่อ พ.ศ. 2531 ก็ใช้ปี ค.ศ. 761 เช่นกัน ปีนี้จึงเป็นค่าที่ใช้กันแพร่หลายที่สุด

อย่างไรก็ตาม บทความวิชาการภาษาไทยชิ้นหนึ่งในวารสารดำรงวิชาการกล่าวถึงจารึกเนินสระบัวในเชิงอรรถว่า ระบุมหาศักราช 863 ตรงกับ พ.ศ. 1484 และกล่าวว่าเนื้อหาเกี่ยวกับการกัลปนารอยพระบาท ตัวเลขนี้ต่างจากค่าที่ฐานข้อมูลจารึกใช้อยู่ร้อยกว่าปี อาจเป็นการอ่านที่ต่างกัน การพิมพ์คลาดเคลื่อน หรือการอ้างถึงจารึกอีกหลักหนึ่งในบริเวณเดียวกัน แหล่งข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่พอจะชี้ขาด

นอกจากปีที่ระบุในตัวจารึก นักวิชาการยังกำหนดอายุจากรูปอักษรด้วย บางแหล่งจัดอักษรของจารึกนี้ไว้ในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 14 ซึ่งสอดคล้องกับ พ.ศ. 1304 มากกว่า

05ความสำคัญต่อประวัติศาสตร์

จารึกเนินสระบัวเป็นจารึกยุคแรกในดินแดนไทยที่มีศักราชกำกับ จารึกส่วนใหญ่ในยุคทวารวดีไม่ระบุปี นักวิชาการต้องเดาอายุจากรูปอักษร จารึกที่มีปีชัดเจนจึงเป็นหมุดเวลาที่ใช้เทียบอายุของรูปอักษรและโบราณวัตถุอื่น ๆ ในภูมิภาคได้

จารึกนี้ยังเป็นหลักฐานสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่างลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยากับลังกา โรหณธีระใช้จารึกนี้แย้งความเห็นเดิมที่ว่าอิทธิพลพุทธศาสนาจากลังกาเพิ่งเข้ามาผ่านมอญในราวคริสต์ศตวรรษที่ 11 เพราะจารึกแสดงว่าวรรณกรรมบาลีจากลังกามาถึงแล้วตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 8 พิพิธภัณฑ์ในปราจีนบุรีก็นำเสนอจารึกนี้ในฐานะหลักฐานความสัมพันธ์ระหว่างศรีมโหสถกับลังกา

ในอีกด้านหนึ่ง การที่คาถาบาลีอยู่คู่กับภาษาเขมรโบราณ ช่วยให้เห็นว่าเมืองศรีมโหสถตั้งอยู่ในพื้นที่รอยต่อ ที่ผู้คนในวัฒนธรรมทวารวดีกับผู้คนที่ใช้ภาษาเขมรอยู่ร่วมกันหรือติดต่อกันอย่างใกล้ชิดตั้งแต่ก่อนยุคเมืองพระนครรุ่งเรือง ข้อนี้เป็นการตีความจากลักษณะของจารึก ซึ่งยังต้องอาศัยหลักฐานอื่นประกอบ

06จารึกอยู่ที่ไหนในปัจจุบัน

เมื่อโรหณธีระไปศึกษาจารึกนี้ในปี พ.ศ. 2529 (ค.ศ. 1986) จารึกเก็บรักษาอยู่ในพิพิธภัณฑ์ขนาดเล็กของวัดสระมรกต ในเขตดงศรีมหาโพธิ์ ใกล้กับแหล่งที่พบ

ข่าวการจัดแสดงของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ปราจีนบุรี ในช่วงหลังได้กล่าวถึงจารึกเนินสระบัวในฐานะหลักฐานชิ้นสำคัญที่แสดงความสัมพันธ์ระหว่างเมืองศรีมโหสถกับลังกา ผู้ที่สนใจจึงควรเริ่มต้นที่พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ และสอบถามสถานที่จัดแสดงปัจจุบันก่อนเดินทาง

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Rohanadeera: Telakatahagatha in a Thailand Inscription of 761 A.D. (JSS 1988)
2. ฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย: จารึกเนินสระบัว
3. Skilling: The Theravamsa Has Always Been Here, K. 1355 from Angkor Borei (JSS 2019)
4. รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล บทความในวารสารดำรงวิชาการ
5. แนวหน้า: เมืองศรีมโหสถ ภูมินครรัฐอวัธยะปุระด้านตะวันออก
6. ไทยโพสต์: เจาะลึกพิพิธภัณฑ์ปราจีนบุรี
7. มติชน: ศูนย์เถรวาทไทยอยู่อโยธยา
8. GotoKnow: ขอมสบาดโขลญลำพง (การสะกดเขมรโบราณ)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา