อักษรปัลลวะและจารึกยุคแรก

01ตัวอักษรที่เดินทางข้ามทะเล

ในราวคริสต์ศตวรรษที่ 4 ราชวงศ์ปัลลวะปกครองดินแดนทางใต้ของอินเดีย ราชสำนักใช้ทั้งภาษาทมิฬและภาษาสันสกฤต ตัวอักษรที่ใช้เขียนทั้งสองภาษาพัฒนามาจากอักษรพราหมี และนักวิชาการรุ่นหลังเรียกตามชื่อราชวงศ์ว่าอักษรปัลลวะ

ในช่วงเวลาเดียวกัน การค้าทางทะเลระหว่างอินเดียกับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้คึกคักมาก พระสงฆ์ พราหมณ์ นักปราชญ์ และพ่อค้าเดินทางไปมา และนำตัวอักษรชุดนี้ติดตัวมาด้วย อักษรปัลลวะจึงแพร่ไปทั่วภูมิภาค ตั้งแต่ชวา สุมาตรา กัมพูชา ไปจนถึงดินแดนที่เป็นประเทศไทย

ในประเทศไทย อักษรปัลลวะปรากฏบนจารึกในราวพุทธศตวรรษที่ 11–12 พบกระจายอยู่ในภาคกลาง ภาคตะวันออก ภาคอีสาน และภาคใต้ นี่คือช่วงที่ดินแดนแห่งนี้เริ่มมีบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรของตนเอง

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02ภาษาหลายภาษา ตัวอักษรชุดเดียว

สิ่งที่น่าสนใจคืออักษรปัลลวะถูกใช้เขียนหลายภาษา ภาษาสันสกฤตใช้ในจารึกของกษัตริย์และศาสนาพราหมณ์ ภาษาบาลีใช้กับคัมภีร์และคาถาของพุทธศาสนาเถรวาท ส่วนคนท้องถิ่นก็นำอักษรชุดนี้ไปเขียนภาษาของตัวเอง คือภาษามอญโบราณและเขมรโบราณ

จารึกภาษามอญที่เก่าที่สุดที่รู้จักในไทยคือชิ้นส่วนจารึกจากวัดโพธิ์ร้าง จังหวัดนครปฐม อายุราวปลายคริสต์ศตวรรษที่ 6 ต่อมายังพบจารึกภาษามอญโบราณที่นครปฐม ลพบุรี สระบุรี อุทัยธานี นครสวรรค์ และขอนแก่น หลักฐานนี้ทำให้นักวิชาการส่วนใหญ่เชื่อว่าคนกลุ่มหลักของวัฒนธรรมทวารวดีพูดภาษามอญ

การใช้หลายภาษาด้วยตัวอักษรชุดเดียวคล้ายกับที่ทุกวันนี้หลายภาษาในยุโรปใช้อักษรโรมันร่วมกัน อักษรปัลลวะจึงเป็นเหมือนเครื่องมือกลางที่แต่ละชุมชนหยิบไปปรับใช้

ทุกครั้งที่เราเขียนตัวอักษรไทย เรากำลังใช้มรดกที่เดินทางมาจากอินเดียใต้ผ่านมือช่างจารึกมอญและเขมรเมื่อพันกว่าปีก่อน

03จารึกยุคแรกที่สำคัญ

จารึกที่ระบุศักราชได้เก่าที่สุดในไทยอยู่ในภาคตะวันออก จารึกเขาน้อย ที่อำเภออรัญประเทศ จังหวัดสระแก้ว ลงปีตรงกับ พ.ศ. 1180 (ค.ศ. 637) ส่วนจารึกเขารัง ที่อำเภออรัญประเทศเช่นกัน ลงปี พ.ศ. 1182 เขียนด้วยอักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤตและเขมร บันทึกการถวายทาส สวน และสัตว์เลี้ยงแก่ศาสนสถาน ทั้งสองหลักเกี่ยวข้องกับอำนาจของรัฐเจนละ

ในภาคอีสาน มีจารึกอักษรปัลลวะภาษาสันสกฤตหลายหลักกล่าวถึงเจ้าชายจิตรเสน ผู้ต่อมาขึ้นครองราชย์ในพระนามพระเจ้ามเหนทรวรมัน เช่น จารึกปากน้ำมูล ที่อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี และจารึกวัดศรีเมืองแอม จังหวัดขอนแก่น ซึ่งบันทึกการสร้างรูปโคนนทิถวายพระศิวะ

ในภาคกลาง จารึกอักษรปัลลวะจำนวนมากเป็นข้อความทางพุทธศาสนา ตัวอย่างหนึ่งคืออิฐจารึกคาถาเย ธมฺมา ภาษาบาลี พบที่บ้านท่าม่วง อำเภออู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี คาถานี้สรุปหัวใจของคำสอนว่าทุกสิ่งเกิดจากเหตุ และพบบ่อยมากในจารึกสมัยทวารวดี

ในปี พ.ศ. 2562 ยังพบจารึกอักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤต ที่วัดพระงาม นครปฐม อายุราวพุทธศตวรรษที่ 11–12 มีคำว่าทวารวตีปรากฏอยู่ด้วย ถือเป็นการค้นพบสำคัญที่ช่วยยืนยันชื่อของวัฒนธรรมทวารวดี

04สิ่งที่จารึกเล่าให้ฟัง

จารึกยุคแรกบอกเราหลายเรื่องที่โบราณวัตถุอย่างอื่นบอกไม่ได้ เช่น ชื่อผู้ปกครอง ชื่อเมือง ศาสนาที่นับถือ และการถวายทรัพย์สินแก่วัดหรือเทวาลัย เหรียญเงินที่มีจารึกว่าศรีทวารวตีศวรปุณยะ ก็เขียนด้วยอักษรปัลลวะเช่นกัน

จารึกยังบอกเส้นทางของความคิด จารึกเนินสระบัว ที่ดงศรีมหาโพธิ จังหวัดปราจีนบุรี ลงปีตรงกับ ค.ศ. 761 เขียนด้วยอักษรปัลลวะที่มีลักษณะใกล้กับอักษรของลังกา มีคาถาภาษาบาลีสามบทที่ตรงกับบทเปิดของเตลกฏาหคาถา ซึ่งเป็นวรรณกรรมบาลีจากลังกา แสดงว่าคัมภีร์จากลังกาเดินทางมาถึงดินแดนทวารวดีตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 8

อย่างไรก็ตาม การอ่านจารึกยุคแรกทำได้ยาก หินหลายหลักสึกกร่อนหรือแตกหัก การกำหนดอายุหลายครั้งต้องอาศัยการเทียบรูปแบบตัวอักษร ซึ่งให้ช่วงเวลากว้างเป็นศตวรรษ และนักวิชาการแต่ละคนอาจอ่านหรือแปลบางคำต่างกัน

05จากปัลลวะสู่อักษรไทย

เมื่อเวลาผ่านไป ช่างจารึกในแต่ละท้องถิ่นค่อย ๆ ปรับรูปตัวอักษรให้ต่างไปจากต้นแบบ นักวิชาการเรียกอักษรในขั้นนี้ว่าอักษรหลังปัลลวะ ซึ่งใช้กันในราวพุทธศตวรรษที่ 13–14 จากนั้นจึงแตกสายออกเป็นอักษรของแต่ละภูมิภาค

สายหนึ่งกลายเป็นอักษรมอญโบราณ ซึ่งใช้ในภาคกลางและต่อมาที่หริภุญชัย สายหนึ่งกลายเป็นอักษรขอมโบราณ ซึ่งใช้กว้างขวางในภาคกลาง อีสาน และใต้ ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 14–16 ส่วนในหมู่เกาะ อักษรปัลลวะพัฒนาเป็นอักษรกวิของชวา

อักษรไทยที่ปรากฏในสมัยสุโขทัยราวพุทธศตวรรษที่ 19 พัฒนามาจากอักษรขอมและมอญที่ใช้กันอยู่ก่อน ดังนั้นเมื่อเราเขียนตัวอักษรไทยทุกวันนี้ เรากำลังใช้ตัวเขียนที่มีบรรพบุรุษสืบย้อนไปถึงอักษรปัลลวะของอินเดียใต้เมื่อกว่าหนึ่งพันห้าร้อยปีก่อน

06ศึกษาจารึกได้ที่ไหน

จารึกยุคแรกส่วนใหญ่เก็บรักษาไว้ที่หอสมุดแห่งชาติ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติในภูมิภาค เช่น พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ อุบลราชธานี และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ปราจีนบุรี

ผู้ที่อยากอ่านเนื้อหาจารึกสามารถค้นได้จากฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทยของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ซึ่งรวบรวมคำอ่าน คำแปล ภาพ และประวัติการศึกษาของจารึกแต่ละหลักไว้ เปิดให้ทุกคนใช้ได้ทางออนไลน์

ในระดับสากล อักษรปัลลวะยังไม่ได้อยู่ในมาตรฐานยูนิโค้ด แม้จะมีข้อเสนอให้บรรจุไว้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2561 การพิมพ์อักษรนี้บนคอมพิวเตอร์จึงยังต้องพึ่งฟอนต์เฉพาะ

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

เชื่อมโยงหน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้ (13)

บทความเหล่านี้พูดถึงอักษรปัลลวะและจารึกยุคแรก อ่านต่อเพื่อดูว่าเกี่ยวข้องกันอย่างไร · ดูในแผนที่ความเชื่อมโยง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Pallava script (Wikipedia)
2. ฐานข้อมูลจารึก ศมส.: จารึกเขารัง
3. ฐานข้อมูลจารึก ศมส.: จารึกปากน้ำมูล 1
4. ฐานข้อมูลจารึก ศมส.: จารึกวัดศรีเมืองแอม
5. Prasat Kao Noi (Wikipedia)
6. Mohanadeera, Noen Sa Bua Inscription of Dong Si Maha Bo (JSS)
7. ศิลปวัฒนธรรม: คาถาเย ธัมมา เขียนด้วยอักษรปัลลวะ พบที่สุพรรณบุรี
8. ศิลปวัฒนธรรม: พบศิลาจารึกโบราณที่นครปฐม
9. Mon Language in Thailand
10. ทรูปลูกปัญญา: อักษรปัลลวะและพัฒนาการอักษรในไทย

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา