ตำนานสิงหนวัติและโยนกนาคพันธุ์

01แอ่งเชียงแสนกับเรื่องเล่าต้นเมือง

แอ่งเชียงแสนเป็นที่ราบริมแม่น้ำโขงทางเหนือสุดของประเทศไทย มีแม่น้ำกก แม่น้ำจัน และหนองน้ำใหญ่อย่างหนองบงคาย ดินแดนนี้อยู่ใกล้เส้นทางที่เชื่อมไปยังยูนนาน ลาว และพม่า จึงเป็นทางผ่านของผู้คนมาแต่โบราณ

ชาวล้านนามีตำนานหลายเรื่องที่อธิบายว่าบ้านเมืองของตนเริ่มต้นจากที่นี่ เรื่องที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดคือตำนานสิงหนวัติ ซึ่งเล่าถึงเมืองชื่อโยนกนาคพันธุ์ ต่อด้วยเมืองที่ล่มลงเป็นหนองน้ำ และเมืองใหม่ที่สืบต่อมาจนถึงยุคพญามังราย

ตำนานเหล่านี้มีคุณค่ามากในฐานะความทรงจำและความเชื่อของคนท้องถิ่น แต่ผู้อ่านควรแยกให้ออกว่าส่วนไหนเป็นเรื่องเล่า และส่วนไหนมีหลักฐานรองรับ บทความนี้จึงเล่าตำนานก่อน แล้วจึงดูว่าโบราณคดีและธรณีวิทยาบอกอะไรเพิ่มเติม

หลักฐานหลักฐานสำคัญ 3 ชิ้น

ภาพในหน้านี้เป็นภาพวาดลายเส้นจำลองรูปทรงของวัตถุจริง ไม่ใช่ภาพถ่าย แตะการ์ดเพื่อขยาย หรือกด "ดูภาพถ่ายจริง" เพื่อเปิดภาพจาก Wikimedia Commons

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02ตามตำนาน: สิงหนวัติกุมารกับพญานาค

ตามตำนาน สิงหนวัติกุมารเป็นโอรสองค์เล็กของพระเจ้าเทวกาลแห่งเมืองราชคฤห์ ในเรื่องเล่าระบุว่าทรงอพยพผู้คนจำนวนมากลงมาทางตะวันออกเฉียงใต้ นักวิชาการไทยบางคนตีความว่าราชคฤห์ในตำนานนี้อาจหมายถึงดินแดนแถบยูนนาน แต่ข้อนี้เป็นเพียงการตีความ

ตามตำนาน เมื่อมาถึงริมแม่น้ำโขง พญานาคชื่อพันธุนาคราชแปลงกายเป็นพราหมณ์มาพบ แนะนำให้สร้างเมืองที่นี่และสัญญาว่าเมืองจะรุ่งเรือง เมื่อพราหมณ์หายตัวไป สิงหนวัติกุมารจึงรู้ว่าผู้มาพบคือนาค เมืองที่สร้างขึ้นจึงได้ชื่อว่านาคพันธุสิงหนวัตินคร ภายหลังเรียกกันว่าโยนกนาคพันธุ์

เรื่องพญานาคช่วยสร้างเมืองพบในตำนานของหลายเมืองในลุ่มแม่น้ำโขง นาคในตำนานเหล่านี้ทำหน้าที่เหมือนผู้อุปถัมภ์และเจ้าของแผ่นดินเดิม การที่นาคยินยอมให้สร้างเมือง จึงเป็นวิธีเล่าว่าผู้ปกครองได้รับสิทธิ์ในแผ่นดินอย่างชอบธรรม

เมืองในตำนานอาจไม่เคยมีอยู่ตามที่เล่า แต่แผ่นดินที่สั่นไหวใต้แอ่งเชียงแสนนั้นมีอยู่จริง

03ตามตำนาน: พระเจ้าพรหม และเมืองที่ล่มในคืนเดียว

ตามตำนาน โยนกมีกษัตริย์สืบต่อกันหลายรัชกาล ช่วงหนึ่งถูกขอมจากเมืองอุโมงคเสลารุกราน จนพระเจ้าพังคราชต้องเสียเมือง ต่อมาพระเจ้าพรหม ราชบุตร ทรงขับไล่ขอมออกไปได้ คืนบัลลังก์ให้พระราชบิดา แล้วไปสร้างเมืองใหม่ชื่อเวียงไชยปราการ

ตามตำนาน กษัตริย์องค์สุดท้ายของโยนกคือพระเจ้ามหาไชยชนะ วันหนึ่งชาวเมืองจับปลาไหลเผือกตัวใหญ่ได้ แล้วแบ่งเนื้อกินกันทั้งเมือง มีเพียงหญิงม่ายคนหนึ่งที่ไม่ได้กิน คืนนั้นแผ่นดินไหวและเมืองทั้งเมืองจมลงกลายเป็นหนองน้ำ เหลือเพียงบ้านของหญิงม่าย ซึ่งคนท้องถิ่นเรียกว่าเกาะแม่ม่าย

ตามตำนาน ผู้รอดชีวิตย้ายไปตั้งถิ่นฐานที่เวียงปรึกษา และอีกหลายชั่วคนต่อมาได้เชิญลวจังกราชจากดอยตุงมาเป็นผู้ปกครอง ลวจังกราชสร้างเมืองหิรัญนครเงินยาง ซึ่งตำนานล้านนาถือว่าเป็นต้นวงศ์ของพญามังราย ปีในตำนานที่บางแหล่งคำนวณไว้ เช่น การล่มของโยนกราว ค.ศ. 467 หรือการตั้งหิรัญนครราว ค.ศ. 638 ล้วนมาจากศักราชในเรื่องเล่า และนักวิชาการยังถกเถียงว่าควรคำนวณด้วยศักราชใด

04เอกสารที่เล่าเรื่องนี้

ตำนานสิงหนวัติกุมารเป็นตำนานพื้นเมืองล้านนา ต้นฉบับเก็บอยู่ที่หอสมุดแห่งชาติ และถูกนำมาพิมพ์ในประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 61 ฉบับที่มีผู้อ้างถึงบ่อยคือฉบับที่มานิต วัลลิโภดม ตรวจสอบชำระ พิมพ์ในปี พ.ศ. 2516

พงศาวดารโยนกเรียบเรียงโดยพระยาประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค) ในสมัยรัชกาลที่ 5 พิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2442 และพิมพ์อีกครั้งใน พ.ศ. 2450 ผู้เรียบเรียงรวบรวมตำนานและพงศาวดารล้านนาหลายฉบับ มาเล่าต่อกันตั้งแต่ยุคโยนก ผ่านพระนางจามเทวีและพญามังราย จนถึงสมัยของตน

นักวิชาการมองว่าพงศาวดารโยนกเป็นงานประวัติศาสตร์ล้านนาเล่มแรก ๆ ที่พยายามตรวจสอบหลักฐานแบบตะวันตก แต่ก็เขียนจากมุมมองของราชสำนักกรุงเทพฯ ที่ต้องการรวมล้านนาเข้าเป็นส่วนหนึ่งของประเทศ การอ่านพงศาวดารเล่มนี้จึงต้องคำนึงถึงบริบทตอนที่เขียนด้วย

05ตำนานกับหลักฐาน

จนถึงปัจจุบัน ยังไม่มีการพบซากเมืองหรือจารึกที่ยืนยันได้ว่าโยนกนาคพันธุ์มีอยู่จริงตามที่ตำนานเล่า ทั้งชื่อกษัตริย์และปีต่าง ๆ จึงยังอยู่ในขอบเขตของเรื่องเล่า สิ่งที่ยืนยันได้คือบริเวณเชียงแสนมีคนอาศัยมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ โบราณวัตถุบางส่วนจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเชียงแสน

ส่วนเมืองเชียงแสนที่เห็นกำแพงอยู่ทุกวันนี้ สร้างขึ้นภายหลังมาก โดยพญาแสนภู หลานของพญามังราย ราว พ.ศ. 1871–1872 (ค.ศ. 1328–1329) วัดอย่างวัดป่าสักและวัดพระธาตุเจดีย์หลวงจึงเป็นหลักฐานของยุคล้านนา

บริเวณเวียงหนองล่ม ซึ่งอยู่รอยต่อระหว่างอำเภอเชียงแสนกับอำเภอแม่จัน เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีร่องรอยทางโบราณคดีหลายยุค ตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์จนถึงสมัยล้านนา คนท้องถิ่นเชื่อว่าที่นี่คือเมืองที่ล่ม แต่ร่องรอยที่พบยังไม่อาจบอกได้ว่าเป็นเมืองโยนกในตำนาน

06แผ่นดินไหวในความทรงจำ

นักธรณีวิทยาสนใจเรื่องเมืองล่มเพราะแอ่งเชียงแสนอยู่ใกล้รอยเลื่อนแม่จัน ซึ่งเป็นรอยเลื่อนมีพลังยาวกว่า 100 กิโลเมตร งานศึกษาบางชิ้นประเมินว่ารอยเลื่อนนี้ก่อแผ่นดินไหวขนาดราว 7 ได้ และร่องขุดสำรวจพบร่องรอยแผ่นดินไหวใหญ่ในอดีต

นักวิจัยด้านแผ่นดินไหวเคยยกเรื่องปลาไหลเผือกเป็นตัวอย่างว่าเรื่องเล่าพื้นบ้านอาจเก็บความทรงจำของภัยธรรมชาติจริงไว้ได้ เพราะเหตุการณ์ในตำนานซึ่งเล่าว่าเกิดเมื่อราว 1,500 ปีก่อน สอดคล้องกับร่องรอยแผ่นดินไหวที่พบในร่องขุดสำรวจรอยเลื่อนแม่จัน

ในปี พ.ศ. 2567 (ค.ศ. 2024) Sutat Leelataviwat แห่งมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี เสนอคำอธิบายทางวิศวกรรมว่า เมืองอาจไม่ได้จมลงทั้งเมือง แต่ดินใต้เมืองอาจเกิดการเหลวตัวเมื่อแผ่นดินไหวรุนแรง น้ำใต้ดินดันขึ้น ดินรับน้ำหนักไม่ได้ อาคารจึงทรุดลงและน้ำท่วมขัง ภาพนี้ใกล้กับคำบรรยายในตำนาน แม้จะยังไม่ใช่หลักฐานว่าเมืองโยนกมีอยู่จริง

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Yonok Kingdom (Wikipedia)
2. Ngoenyang (Wikipedia)
3. ศิลปวัฒนธรรม: ตำนานนิทานเรื่อง นาคสร้างเมืองเชียงแสน
4. ศิลปวัฒนธรรม: พระเจ้าพรหมมหาราช ในตำนานล้านนา
5. ศิลปวัฒนธรรม: คุ้มหลวงเจ้าหลวงล้านนา แต่พงศาวดารโยนกแทบไม่กล่าวถึง
6. Leelataviwat: Legend of Wiang Nong Lom and Earthquake Engineering Study
7. Earth Observatory of Singapore: Folklore and Farmers in Active Fault Research
8. Chiang Saen (Wikipedia)
9. Mangrai (Wikipedia)
10. เวียงหนองล่ม (Love Thailand)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา