เหรียญศรีทวารวดี

01ชื่อที่เคยรู้จากบันทึกจีนเท่านั้น

ก่อนทศวรรษ 2480 นักวิชาการรู้จักทวารวดีจากเอกสารจีนเป็นหลัก พระภิกษุเสวียนจั้งซึ่งเดินทางไปอินเดียในคริสต์ศตวรรษที่ 7 กล่าวถึงแคว้นชื่อโถโลโปตี้ ระหว่างพม่ากับกัมพูชา นักวิชาการตะวันตกเสนอว่าชื่อนี้น่าจะตรงกับคำสันสกฤตว่าทวารวดี

ปัญหาคือยังไม่มีหลักฐานในพื้นที่ที่เขียนคำนี้ไว้ชัด ๆ ข้อสันนิษฐานว่ามีรัฐชื่อทวารวดีในลุ่มเจ้าพระยาจึงอาศัยการเทียบเสียงจากภาษาจีนเพียงอย่างเดียว

ช่องว่างนี้ถูกเติมเต็มด้วยวัตถุชิ้นเล็กที่สุดชิ้นหนึ่งในประวัติศาสตร์ไทยโบราณ นั่นคือเหรียญเงินที่มีขนาดไม่ใหญ่กว่าเหรียญสิบบาทในปัจจุบัน

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02การค้นพบใต้เจดีย์ร้าง

ในปี พ.ศ. 2486 (ค.ศ. 1943) มีการพบเหรียญเงินสองเหรียญบรรจุอยู่ในไหดินเผาใบเล็กใต้ซากเจดีย์ ที่บริเวณห้วยจรเข้ ใกล้นครปฐม พร้อมโบราณวัตถุอื่น ๆ เหรียญทำจากเงินที่บริสุทธิ์มาก แต่ละเหรียญมีเส้นผ่านศูนย์กลางราว 2 เซนติเมตร

ด้านหนึ่งของทั้งสองเหรียญมีอักษรปัลลวะเรียงเป็นข้อความเดียวกัน ยอร์ช เซเดส์ อ่านได้ว่าศรีทวารวตีศวรปุณยะ ซึ่งแปลได้ว่าบุญกุศลของพระราชาแห่งศรีทวารวดี นี่คือครั้งแรกที่นักวิชาการได้เห็นชื่อทวารวดีบนหลักฐานที่ทำขึ้นในยุคนั้นเอง

แหล่งข้อมูลบางแห่งระบุปีที่พบต่างไปเล็กน้อย เช่น บางงานเขียนว่า ค.ศ. 1948 แต่บทความของโบเลส์ในวารสารสยามสมาคม และฐานข้อมูลส่วนใหญ่ในไทยใช้ปี พ.ศ. 2486

ชื่อของอารยธรรมทั้งอารยธรรมหนึ่ง ถูกจารึกไว้บนเหรียญเงินขนาดเพียงสองเซนติเมตร

03ภาพบนเหรียญ

เหรียญที่มีจารึกชื่อศรีทวารวดีแบ่งได้เป็นสองแบบตามภาพอีกด้านหนึ่ง แบบแรกเป็นรูปหม้อน้ำที่มีไม้เลื้อยงอกออกมา เรียกว่าปูรณฆฏะ หรือหม้อแห่งความอุดมสมบูรณ์ แบบที่สองเป็นรูปแม่วัวกำลังให้นมลูกวัว

ทั้งสองภาพเป็นสัญลักษณ์มงคลที่ใช้กันแพร่หลายในอินเดีย หม้อน้ำหมายถึงความอุดมสมบูรณ์ไม่รู้จบ ส่วนแม่วัวกับลูกสื่อถึงความเจริญงอกงามและความอุ่นใจ ภาพแม่วัวกับลูกยังพบบนตราประทับของราชวงศ์อินเดียบางราชวงศ์ด้วย

ในภาพรวม เหรียญสมัยทวารวดีมีลวดลายหลากหลายกว่านี้มาก เช่น สังข์ วัชระ ศรีวัตสะ ดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ปลา และสัตว์อย่างแพะหรือกระต่าย ลวดลายเหล่านี้สืบทอดมาจากเหรียญในยุคก่อน เช่น เหรียญแบบฟูนันที่มีรูปดวงอาทิตย์ครึ่งดวงและศรีวัตสะ

04เงินตราหรือเหรียญที่ระลึก

คำถามสำคัญคือเหรียญเหล่านี้ใช้ซื้อขายในตลาดหรือไม่ ข้อความว่าบุญกุศลของพระราชาชวนให้นักวิชาการหลายคนคิดว่าเหรียญที่มีจารึกชื่อศรีทวารวดีทำขึ้นในพิธีทางศาสนา เช่น การบรรจุไว้ใต้เจดีย์เพื่อเป็นการทำบุญ หรือแจกจ่ายในโอกาสพิเศษ มากกว่าใช้เป็นเงินในชีวิตประจำวัน

สำหรับเหรียญทวารวดีกลุ่มอื่นซึ่งพบมากกว่า เช่น เหรียญลายสังข์และวิหาร งานศึกษาด้านเหรียญโบราณพบว่ามีหลายขนาด ตั้งแต่ราว 8 กรัมลงไปจนต่ำกว่า 1 กรัม แสดงว่ามีระบบมูลค่าหลายระดับ ที่อู่ทองเคยพบเหรียญลักษณะนี้หลายร้อยเหรียญบรรจุในภาชนะดินเผา

อย่างไรก็ดี เหรียญเหล่านี้พบในพื้นที่จำกัดและมักพบในบริบททางศาสนา นักวิชาการบางคนจึงเสนอว่าเหรียญอาจใช้จ่ายค่าปรับ ค่าธรรมเนียม ภาษี และการถวายทาน มากกว่าการค้าขายทั่วไปในตลาด เรื่องนี้ยังไม่มีข้อยุติ

05เหรียญบอกอะไร และบอกอะไรไม่ได้

เหรียญศรีทวารวดียืนยันว่าในราวพุทธศตวรรษที่ 12–13 มีผู้ปกครองที่ใช้นามว่าเจ้าแห่งศรีทวารวดี ใช้ภาษาสันสกฤตและอักษรปัลลวะ และอุปถัมภ์พุทธศาสนา ข้อเท็จจริงเหล่านี้ตรงกับบันทึกจีนที่ว่าแคว้นโถโลโปตี้นับถือพุทธศาสนาและส่งทูตไปราชสำนักถัง

แต่เหรียญไม่ได้บอกว่าศูนย์กลางของทวารวดีอยู่ที่ไหน เพราะต่อมามีการพบเหรียญที่มีจารึกชื่อเดียวกันในหลายจังหวัด ทั้งนครปฐม สุพรรณบุรี สิงห์บุรี และที่เมืองโบราณอู่ตะเภา จังหวัดชัยนาท เหรียญมีขนาดเล็กและพกพาไปได้ไกล การพบที่ใดที่หนึ่งจึงไม่ได้แปลว่าที่นั่นเป็นเมืองหลวง

นักวิชาการบางคน เช่น สุจิตต์ วงษ์เทศ ยังชี้ว่าทวารวดีเป็นชื่อเมืองในตำนานของพระกฤษณะ และอาจเป็นชื่อเชิงพิธีกรรมที่ผู้ปกครองใช้เสริมบารมี มากกว่าเป็นชื่อของรัฐที่มีเขตแดนชัดเจน ข้อถกเถียงนี้ทำให้นักวิชาการจำนวนหนึ่งชอบพูดถึงวัฒนธรรมทวารวดีมากกว่าอาณาจักรทวารวดี

06ญาติของเหรียญศรีทวารวดี

เหรียญที่มีจารึกในรูปแบบคล้ายกันพบในที่อื่นด้วย ใกล้อู่ทองเคยพบเหรียญที่มีอักษรปัลลวะเอ่ยชื่อลวปุระ ซึ่งเป็นชื่อเก่าของลพบุรี แสดงว่าเมืองหรือรัฐอื่นในภาคกลางก็ผลิตเหรียญจารึกชื่อตนเองเช่นกัน

ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2565 มีรายงานการพบเหรียญทองที่เมืองโบราณยะรัง จังหวัดปัตตานี อ่านได้ว่าศรีลังกาโศเกศวรปุณยะ ซึ่งมีโครงสร้างประโยคเหมือนเหรียญศรีทวารวดี การค้นพบนี้ทำให้เกิดคำถามใหม่ว่ารัฐโบราณในภาคกลางกับคาบสมุทรภาคใต้มีธรรมเนียมร่วมกันอย่างไร ซึ่งยังอยู่ระหว่างการศึกษา

ทุกวันนี้เหรียญเงินทวารวดีจัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร และพิพิธภัณฑ์ในภูมิภาค แม้ตัวเหรียญจะเล็กจนต้องก้มดูใกล้ ๆ แต่มันคือหลักฐานที่ทำให้วัฒนธรรมทั้งวัฒนธรรมหนึ่งได้ชื่อกลับคืนมา

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. ฐานข้อมูลจารึก ศมส.: จารึกเหรียญเงินทวารวดี
2. Boeles, The King of Sri Dvaravati and His Regalia (JSS)
3. Ricks, The Ancient Coinage of Mainland Southeast Asia
4. History of Thai money (Wikipedia)
5. มติชน: สุจิตต์ วงษ์เทศ ทวารวดีมีปัญหา อย่าบอกข้อมูลไม่ครบ
6. ศิลปวัฒนธรรม: ทวารวดีกับลังกาสุกะ และเหรียญทองคำ
7. ศิลปวัฒนธรรม: ว่าด้วยเหรียญจารึกคำว่าทวารวดี

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา