เมืองโบราณศรีมโหสถ

01ที่ตั้งและภูมิประเทศ

เมืองโบราณศรีมโหสถอยู่ในตำบลโคกปีบ อำเภอศรีมโหสถ จังหวัดปราจีนบุรี บนที่ราบลุ่มน้ำบางปะกง ครอบคลุมพื้นที่บ้านสระมะเขือ บ้านโคกวัด และบ้านหนองสะแก ในอดีตบริเวณนี้น่าจะอยู่ใกล้ชายฝั่งทะเลมากกว่าปัจจุบัน

ตัวเมืองเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ามุมมน วางแนวตะวันออกเฉียงเหนือถึงตะวันตกเฉียงใต้ กว้างราว 700 เมตร ยาวราว 1,500 ถึง 1,550 เมตร ตามแต่ละแหล่งข้อมูล ล้อมด้วยคันดินและคูเมืองกว้าง 14–20 เมตร

ศรีมโหสถเป็นแหล่งที่มีโบราณสถานหนาแน่นที่สุดแห่งหนึ่งของภาคตะวันออก การสำรวจนับได้ราว 541 แห่ง ทั้งบนแนวกำแพง ภายในเมือง และนอกเมือง แต่ขุดค้นแล้วเพียงราว 39 แห่ง

ชื่อศรีมโหสถเป็นชื่อที่ตั้งใหม่ อำเภอนี้เดิมชื่ออำเภอโคกปีบ และเปลี่ยนชื่อเป็นศรีมโหสถเมื่อ พ.ศ. 2536 ส่วนชื่อโบราณของเมืองยังไม่มีข้อยุติ

แผนที่ที่ตั้งบนแผนที่

จุดกะพริบคือเมืองโบราณศรีมโหสถ จุดอื่นคือแหล่งโบราณคดียุคเดียวกัน แตะเพื่อเปิดอ่าน

GPSพิกัดและการนำทาง

แม่นยำสูง จุดนี้คือสระมรกต ภายในเมืองโบราณศรีมโหสถ ยังมีโบราณสถานอีกหลายจุดในบริเวณใกล้เคียง

พิกัดระบบ WGS84 ใช้ได้กับแอปนำทางทุกแอป ปุ่มนำทางจะเปิดแอปแผนที่ในแท็บหรือแอปใหม่ ควรตรวจเวลาเปิดทำการกับหน่วยงานที่ดูแลก่อนเดินทาง · ที่มาของพิกัด

02การค้นพบและการขุดค้น

ชาวบ้านพบโบราณวัตถุในบริเวณนี้มานานแล้ว และหินจากสระโบราณบางส่วนเคยถูกขนไปใช้สร้างวัดในละแวกก่อนที่ทางราชการจะเห็นความสำคัญ ใน พ.ศ. 2509 มีการพบภาชนะสำริดมีจารึกที่โบราณสถานหมายเลข 11

พระพุทธรูปหินทรายยืนแบบทวารวดีสูงราว 2 เมตร ซึ่งชาวบ้านเรียกว่าหลวงพ่อทวารวดี ขุดพบเมื่อ พ.ศ. 2514 และขึ้นทะเบียนเป็นโบราณวัตถุใน พ.ศ. 2523 ต่อมาใบหน้าและแขนเสียหายจากไฟไหม้ใน พ.ศ. 2538 กรมศิลปากรจึงซ่อมแซม

กรมศิลปากรเริ่มขุดค้นศึกษาอย่างเป็นระบบตั้งแต่ราว พ.ศ. 2529 ในปีนั้นเองได้ขุดแต่งและระบุรอยพระพุทธบาทคู่ที่สระมรกต ทำให้ชื่อศรีมโหสถเป็นที่รู้จักมากขึ้น

ในเมืองเดียวกัน คนโบราณสลักรอยพระพุทธบาทลงบนหิน บูชาพระคเณศ และต่อมาก็สร้างโรงพยาบาลตามพระราชประสงค์ของกษัตริย์เขมร

03นักโบราณคดีรุ่นแรกในป่าโคกปีบ

ก่อนจะเป็นแหล่งท่องเที่ยว เมืองโบราณแห่งนี้เป็นป่ารกที่ชาวบ้านเรียกกันว่าเมืองพระรถ ใน พ.ศ. 2509 นักศึกษาโบราณคดีมหาวิทยาลัยศิลปากรกลุ่มหนึ่ง รวมทั้งสุจิตต์ วงษ์เทศ และขรรค์ชัย บุนปาน ติดตามอาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม มาสำรวจ จากนั้นหม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ได้พานักศึกษามาขุดค้นที่เนินซึ่งเรียกว่าพานหิน

การขุดที่พานหินพบชิ้นส่วนเทวรูปในศาสนาพราหมณ์ รวมทั้งพระหัตถ์ของพระวิษณุที่ถือสังข์ ทำให้นักวิชาการเห็นว่าในเมืองนี้เคยมีเทวสถานฮินดูขนาดใหญ่ ในปีเดียวกันนั้น วันที่ 14 มิถุนายน 2509 กรมศิลปากรขุดพบภาชนะสำริดรวม 26 ชิ้นที่โบราณสถานหมายเลข 11 ซึ่งต่อมากลายเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญเรื่องชื่อเมือง

งานขุดแต่งบริเวณสระมรกตเกิดขึ้นในอีกราวยี่สิบปีต่อมา ตามคำเล่าของขรรค์ชัย บุนปาน เงินทำบุญจากงานกฐินส่วนหนึ่งถูกแบ่งมาสนับสนุนการขุดค้นของกรมศิลปากร ในสมัยที่ทวีศักดิ์ เสนาณรงค์ เป็นอธิบดี จนพบรอยพระพุทธบาทคู่ แหล่งข้อมูลระบุปีต่างกันเล็กน้อย บางแห่งว่า พ.ศ. 2528 บางแห่งว่า พ.ศ. 2529

จากนั้นการสำรวจของกรมศิลปากรก็ขยายออกไปทั่วเมือง จนนับโบราณสถานได้หลายร้อยแห่งอย่างที่รู้กันในวันนี้ แต่ส่วนที่ขุดค้นแล้วยังเป็นเพียงส่วนน้อย เมืองนี้จึงยังมีเรื่องรอให้ค้นพบอีกมาก

04สิ่งที่พบ จากเทวรูปพราหมณ์ถึงรอยพระพุทธบาท

ศรีมโหสถพบเทวรูปในศาสนาพราหมณ์หลายองค์ เช่น พระวิษณุ พระคเณศ และศิวลึงค์ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ปราจีนบุรี บรรยายว่าพระคเณศที่พบที่นี่เป็นองค์ที่เก่าแก่และใหญ่ที่สุดเท่าที่พบหลักฐานในปัจจุบัน สะท้อนว่าการนับถือพระคเณศเข้ามาถึงลุ่มบางปะกงตั้งแต่ยุคแรก

ทางใต้ของเมืองมีสระแก้ว สระน้ำโบราณที่ขุดลงไปในศิลาแลง ขอบสระสลักภาพสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ เช่น ช้างซึ่งมีมากที่สุด มกร สิงห์ นาค หมูป่า และกินรี นักวิชาการหลายท่านกำหนดอายุราว 1,500 ปี และเชื่อว่าใช้ในพิธีกรรมเกี่ยวกับน้ำและความอุดมสมบูรณ์

ที่โบราณสถานสระมรกต มีรอยพระพุทธบาทคู่สลักบนพื้นศิลาแลงธรรมชาติ แต่ละรอยมีนิ้วห้านิ้วและมีธรรมจักรตรงกลาง กำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ 12–14 หลายแหล่งยกให้เป็นรอยพระพุทธบาทที่เก่าแก่ที่สุดในไทย รอบข้างพบร่องรอยหลุมเสาของอาคารและบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์

นอกจากนี้ยังพบเครื่องถ้วยจีนและเปอร์เซียราวคริสต์ศตวรรษที่ 8–9 ลูกปัดทองและแก้ว และภาชนะแบบกุณฑี หลักฐานเหล่านี้บอกว่าเมืองนี้เชื่อมกับเครือข่ายการค้าทางทะเล

05สระมรกต ที่ศักดิ์สิทธิ์สองยุคซ้อนกัน

ที่สระมรกต หลักฐานสองยุคอยู่ใกล้กันอย่างน่าสนใจ ยุคแรกคือรอยพระพุทธบาทคู่บนลานศิลาแลง อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12–14 ซึ่งอยู่ในวัฒนธรรมทวารวดี ยุคหลังคืออาคารอโรคยศาลของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ในพุทธศตวรรษที่ 18 ห่างกันหลายร้อยปี

การที่คนสมัยหลังเลือกสร้างโรงพยาบาลหลวงไว้ข้างรอยพระพุทธบาทเก่า แสดงว่าพื้นที่นี้ยังถูกนับถือเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์ต่อเนื่องมา แม้ศาสนาจะเปลี่ยนจากพุทธแบบทวารวดีมาเป็นพุทธมหายานแบบเขมร งานศึกษาของรุ่งโรจน์ระบุว่าอโรคยศาลแห่งนี้เป็นอโรคยศาลที่อยู่ทางตะวันตกสุดเท่าที่พบของอาณาจักรพระนคร

รอบสระมรกตยังพบร่องรอยหลุมเสาอาคารไม้และบ่อน้ำ แสดงว่าเคยมีเรือนหรือศาลาประกอบพิธีกรรมล้อมรอยพระพุทธบาท ซึ่งน่าจะเป็นที่ที่ผู้คนมาสักการะ คล้ายกับที่ผู้คนยังมากราบไหว้ในวันนี้

06จากทวารวดีสู่สมัยเขมร

ในช่วงแรก ศรีมโหสถเป็นชุมชนในวัฒนธรรมทวารวดีที่นับถือทั้งพุทธและพราหมณ์ปะปนกัน ต่อมาเมื่ออาณาจักรเขมรขยายอิทธิพลมาถึงภาคตะวันออก เมืองก็ได้รับศิลปะและความเชื่อแบบเขมรเข้ามาซ้อนทับ

หลักฐานสำคัญของสมัยเขมรคืออโรคยศาลที่โบราณสถานสระมรกต สร้างในรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ราวปลายพุทธศตวรรษที่ 18 อาจสร้างทับศาสนสถานทวารวดีเดิม อาคารสร้างด้วยศิลาแลงและอิฐ มีบรรณาลัยและโคปุระครบตามแบบแผน

ภาชนะสำริดที่พบใน พ.ศ. 2509 มีจารึกลงมหาศักราช 1109 ตรงกับ พ.ศ. 1730 (ค.ศ. 1187) อยู่ในรัชกาลเดียวกัน ยืนยันว่าเมืองยังมีความสำคัญทางศาสนาในสมัยนั้น หลังพุทธศตวรรษที่ 18 เมืองค่อย ๆ ร้างไป จนชาวไทยพวนเข้ามาตั้งชุมชนในสมัยรัตนโกสินทร์

07ภาชนะสำริด 26 ชิ้น กับชื่อที่จารึกไว้

ในบรรดาภาชนะสำริด 26 ชิ้นจากโบราณสถานหมายเลข 11 มีห้าชิ้นที่มีจารึกอักษรเขมร ได้แก่ ขันกลม ขันรูปรี กรอบสำริด เชิงเทียน และสังข์ บทความของรุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล ในวารสารดำรงวิชาการ รวบรวมคำอ่านไว้อย่างเป็นระบบ

จารึกบนขันกลมกล่าวว่าศรีวีเรนทราธิบดีวรมันถวายของแด่ศรีวีเรศวรที่สังโวก ลงมหาศักราช 1109 ตรงกับ พ.ศ. 1730 ส่วนกรอบสำริดและเชิงเทียนลงมหาศักราช 1115 ตรงกับ พ.ศ. 1736 กล่าวถึงอโรคยศาล ชิ้นหนึ่งเอ่ยชื่ออวัธยปุระ อีกชิ้นเอ่ยชื่อสังโวก

ข้อมูลนี้อธิบายได้ว่าทำไมเมืองนี้จึงมีชื่อเสนออยู่สองชื่อ ฝ่ายหนึ่งยึดชื่ออวัธยปุระ ซึ่งแปลจากภาษาสันสกฤตได้ราวว่าเมืองที่ไม่มีใครทำลายได้ อีกฝ่ายยึดชื่อสังโวกที่ปรากฏทั้งบนภาชนะและในจารึกปราสาทบายน แต่เพราะภาชนะเป็นของเคลื่อนย้ายได้ จึงยังสรุปไม่ได้ว่าชื่อใดเป็นชื่อของเมืองนี้จริง

สิ่งที่ค่อนข้างแน่นอนคือ ในช่วง พ.ศ. 1730–1736 มีคนสำคัญในราชสำนักพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ส่งของมาถวายศาสนสถานแห่งนี้ และมีอโรคยศาลที่ดำเนินงานอยู่จริง

08ข้อถกเถียง เมืองนี้ชื่ออะไร

รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล เสนอใน พ.ศ. 2556 ว่าศรีมโหสถคือเมืองสังโวก ที่จารึกกรอบประตูปราสาทบายนกล่าวว่ามีรอยพระพุทธบาทและพระไภษัชยคุรุ เหตุผลคือที่นี่มีทั้งรอยพระพุทธบาทและอโรคยศาลอยู่ด้วยกัน ซึ่งไม่พบในแหล่งอื่นสมัยเดียวกัน และจารึกบนภาชนะสำริดก็เอ่ยถึงสังโวก

ผู้เสนอเองยอมรับว่าภาชนะสำริดเคลื่อนย้ายได้ จึงอาจนำมาจากที่อื่น และชื่อบางชื่อในจารึกยังอ่านตีความได้ไม่แน่นอน ขณะที่บางแหล่งเรียกเมืองนี้ว่าอวัธยปุระตามจารึก แต่ยังไม่มีข้อสรุปที่นักวิชาการยอมรับร่วมกัน

อายุของเมืองก็ยังมีความเห็นต่าง บางแหล่งย้อนไปถึงช่วงต้นพุทธกาล แต่หลักฐานโบราณคดีที่ชัดเจนส่วนใหญ่อยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 11–18

09ศรีมโหสถในวันนี้

เมืองโบราณยังมีผู้คนอาศัยอยู่ปะปนกับโบราณสถาน ทำให้ต้องอาศัยการวางผังและกฎหมายคุ้มครอง กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมประกาศให้เป็นเขตพื้นที่คุ้มครองสิ่งแวดล้อม มีผลตั้งแต่ 16 กันยายน 2558

ผู้มาเยือนสามารถชมโบราณสถานสระมรกต สระแก้ว แนวคันดิน หลวงพ่อทวารวดีข้างที่ว่าการอำเภอ และต้นโพธิ์ที่วัดต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ ซึ่งคนท้องถิ่นเชื่อว่าเป็นต้นโพธิ์ที่เก่าแก่ที่สุดในไทย ความเชื่อนี้ยังพิสูจน์อายุแน่ชัดไม่ได้

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

ไปชมของจริงการเยี่ยมชมวันนี้

ภาพอ้างอิงดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

ถาม-ตอบคำถามที่พบบ่อย

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

เชื่อมโยงหน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้ (2)

บทความเหล่านี้พูดถึงเมืองโบราณศรีมโหสถ อ่านต่อเพื่อดูว่าเกี่ยวข้องกันอย่างไร · ดูในแผนที่ความเชื่อมโยง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. คู่มือออกแบบอาคารพื้นที่คุ้มครองศรีมโหสถ - สผ.
2. ข้อเสนอเกี่ยวกับตำแหน่งที่ตั้งของสังโวก - วารสารดำรงวิชาการ
3. รูปสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ที่ขอบสระแก้ว - ศิลปวัฒนธรรม
4. อำเภอศรีมโหสถ มาจากไหน - ศิลปวัฒนธรรม
5. Prachinburi province - Wikipedia
6. โบราณสถานเมืองศรีมโหสถ - แนวหน้า
7. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ปราจีนบุรี 40 ปี - กรุงเทพธุรกิจ
8. Twin Buddha Footprints - Love Thailand
9. Luang Phor Dhavaravati - Thai Holiday Guide
10. ศรีมโหสถ ข่าวสด
11. กว่าจะพบ อวัธยปุระ - มติชน (ประชาชื่น)
12. ข้อเสนอเกี่ยวกับตำแหน่งที่ตั้งของสังโวก (ฉบับเต็ม) - ดำรงวิชาการ
13. ประกาศเขตพื้นที่คุ้มครองสิ่งแวดล้อมศรีมโหสถ - สผ.

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา