วัฒนธรรมดองซอนและกลองมโหระทึก

01วัฒนธรรมสำริดริมแม่น้ำแดง

ราว 3,000 ปีก่อน ในที่ราบลุ่มแม่น้ำแดงทางเหนือของเวียดนาม มีชุมชนชาวนาปลูกข้าวที่เชี่ยวชาญการหล่อสำริดอย่างยิ่ง นักโบราณคดีเรียกวัฒนธรรมของพวกเขาว่าดองซอน ตามชื่อหมู่บ้านแห่งหนึ่งในจังหวัดทัญฮว้า ซึ่งมีการขุดค้นครั้งแรกใน พ.ศ. 2467 (ค.ศ. 1924)

วัฒนธรรมนี้รุ่งเรืองตั้งแต่ราว 1,000 ปีก่อนคริสตกาล จนถึงราวคริสต์ศตวรรษที่ 1 ช่างดองซอนผลิตทั้งอาวุธ ผาลไถ ขวาน ภาชนะ และเครื่องประดับสำริด แต่สิ่งที่ทำให้ชื่อของพวกเขาเป็นที่รู้จักไปทั่วโลกคือกลองสำริดขนาดใหญ่ ซึ่งคนไทยเรียกว่ากลองมโหระทึก

ยุคของดองซอนจบลงเมื่อราชวงศ์ฮั่นของจีนขยายอำนาจลงใต้ หลังจากแม่ทัพหม่าหยวนปราบการลุกฮือของสองพี่น้องตระกูลจึงในคริสต์ศตวรรษที่ 1 ชาวจีนก็อพยพเข้ามามากขึ้น และวัฒนธรรมวัตถุแบบดองซอนก็ค่อย ๆ เลือนหายไปจากลุ่มแม่น้ำแดง

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02กลองมโหระทึก: งานหล่อชั้นสูง

กลองมโหระทึกหล่อด้วยวิธีหล่อแบบขี้ผึ้งหาย ช่างจะปั้นหุ่นด้วยขี้ผึ้ง หุ้มด้วยดิน แล้วเผาให้ขี้ผึ้งละลายออก ก่อนเทสำริดหลอมลงไปแทนที่ กลองบางใบสูงเกือบหนึ่งเมตรและหนักหลายสิบกิโลกรัม กลองโกลวาในเวียดนามหนักถึง 72 กิโลกรัม ซึ่งต้องใช้แร่ทองแดงจำนวนมหาศาลกว่าจะได้โลหะพอ

ใน พ.ศ. 2445 (ค.ศ. 1902) ฟรันซ์ เฮเกอร์ นักวิชาการชาวออสเตรีย ตีพิมพ์การศึกษากลองสำริด 165 ใบ และแบ่งออกเป็นสี่แบบ แบบที่เก่าที่สุดเรียกว่าเฮเกอร์ 1 ซึ่งตรงกับกลองแบบดองซอน ระบบของเฮเกอร์ยังใช้กันอยู่จนถึงปัจจุบัน แม้นักโบราณคดีจีนจะแบ่งแบบที่ 1 ย่อยลงไปอีกหลายกลุ่ม

หน้ากลองมักมีรูปดาวหรือดวงอาทิตย์อยู่ตรงกลาง ล้อมด้วยวงลายเรขาคณิต ภาพคนสวมเครื่องประดับศีรษะทำจากขนนก เรือ นกบินเป็นวง กวาง และสัตว์อื่น ๆ กลองที่มีชื่อเสียงที่สุดใบหนึ่งคือกลองหง็อกลู พบใน พ.ศ. 2436 (ค.ศ. 1893) ซึ่งมีลวดลายครบถ้วนงดงามจนกลายเป็นต้นแบบในการศึกษา

กบสี่ตัวบนหน้ากลองสำริด คือคำอธิษฐานขอฝนที่ผู้คนตั้งแต่ยูนนานถึงอินโดนีเซียเข้าใจตรงกัน

03กบบนหน้ากลองกับพิธีขอฝน

กลองมโหระทึกจำนวนมากมีรูปกบหล่อนั่งอยู่บนขอบหน้ากลอง มักมีสี่ตัวตามทิศทั้งสี่ คนโบราณสังเกตว่ากบออกมาร้องทุกครั้งที่ฝนตก กบจึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของฝนและความอุดมสมบูรณ์ การตีกลองในพิธีจึงเป็นการวิงวอนให้ฟ้าส่งฝนลงมาหล่อเลี้ยงนาข้าว

นอกจากพิธีขอฝน กลองยังใช้ในงานเลี้ยงฉลองการเก็บเกี่ยว พิธีแต่งงาน พิธีศพ และใช้ให้สัญญาณในกองทัพ หลายใบถูกฝังไปพร้อมผู้ตาย การมีกลองไว้ในครอบครองจึงเป็นเครื่องหมายของอำนาจและฐานะ ไม่ใช่ทุกคนจะมีได้

นักวิชาการบางท่านจึงชี้ว่ามโหระทึกเป็นเครื่องมือในพิธีกรรมมากกว่าเครื่องดนตรีธรรมดา ความหมายนี้สืบต่อมาถึงชาวกะเหรี่ยงในพม่าและไทย ซึ่งยังใช้กลองกบในพิธีเรียกบรรพบุรุษและขอฝน และสืบมาถึงราชสำนักไทย ซึ่งยังมีกลองมโหระทึกไว้สำหรับประโคมในพระราชพิธี

04กลองที่เดินทางไกล

กลองแบบดองซอนพบแล้วมากกว่า 200 ใบ กระจายตั้งแต่ยูนนานและกวางสีในจีนตอนใต้ เวียดนาม ลาว กัมพูชา ไทย มาเลเซีย ไปจนถึงหมู่เกาะอินโดนีเซียทางตะวันออก บางใบไปไกลถึงเกาะนิวกินี การกระจายตัวขนาดนี้บอกว่ากลองเดินทางไปตามเส้นทางการค้าทั้งทางบกและทางทะเล

กลองจึงเป็นมากกว่าสินค้า มันอาจเป็นของกำนัลระหว่างผู้นำ เป็นของแลกเปลี่ยนกับของป่าและแร่ธาตุ และเป็นสัญลักษณ์ของเครือข่ายชนชั้นนำที่เชื่อมกันข้ามภูมิภาค ช่วงเวลาที่กลองแพร่กระจายมากที่สุดยังตรงกับช่วงที่การค้าลูกปัดและสินค้าจากอินเดียเริ่มเข้ามาในอุษาคเนย์ด้วย

ส่วนต้นกำเนิดของกลองยังมีความเห็นต่างกัน นักวิชาการเวียดนามมักเห็นว่ากลองถือกำเนิดในลุ่มแม่น้ำแดง ขณะที่ศรีศักร วัลลิโภดม เสนอว่ากลองรุ่นแรกเกิดในยูนนานแถบทะเลสาบเตียนใกล้คุนหมิง แล้วจึงแพร่ลงมาสู่ดองซอนและที่อื่น ๆ

05มโหระทึกบนแผ่นดินไทย

ในประเทศไทยพบกลองแบบเฮเกอร์ 1 ในหลายภูมิภาค แหล่งที่รู้จักกันดีคือถ้ำองบะ จังหวัดกาญจนบุรี ซึ่งคณะสำรวจไทย-เดนมาร์กพบกลองหลายใบวางอยู่ใกล้โลงไม้รูปเรือ ทางภาคอีสานพบกลองริมแม่น้ำโขงในจังหวัดมุกดาหาร รวมทั้งกลองจากดอนตาล และยังมีรายงานจากสกลนครและกาฬสินธุ์

ข่าวใหญ่ล่าสุดมาจากจังหวัดเพชรบุรี เมื่อ พ.ศ. 2569 (ค.ศ. 2026) กรมศิลปากรเริ่มขุดค้นแหล่งโบราณคดีดอนยายทอง บ้านดอนพลับ อำเภอบ้านลาด ตั้งแต่วันที่ 9 กุมภาพันธ์ หลังชาวบ้านพบกลองใบแรกในนาข้าว การขุดค้นราวสามเดือนพบกลองมโหระทึกถึงหกใบ พร้อมโครงกระดูกแปดโครง กำไลทอง แหวนทอง และลูกปัดแก้วจำนวนมาก นักโบราณคดีประเมินอายุไว้ราว 2,000–1,500 ปีก่อน

การที่กลองถูกฝังร่วมกับคนที่มีเครื่องประดับทองทำให้นักวิชาการเชื่อว่าผู้ตายเป็นผู้นำหรือคนชั้นสูงของชุมชน หลักฐานแบบนี้ช่วยยืนยันว่าดินแดนไทยในช่วงปลายยุคก่อนประวัติศาสตร์เป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายเดียวกับดองซอน และเครือข่ายการค้าทางทะเลกับอินเดีย

06นำเข้า หรือหล่อเอง

เป็นเวลานานที่นักวิชาการเชื่อว่ากลองในไทยทั้งหมดถูกนำเข้ามาจากเวียดนามเหนือหรือจีนตอนใต้ แต่หลักฐานจากริมแม่น้ำโขงเริ่มเปลี่ยนความคิดนี้ กรมศิลปากรพบชิ้นส่วนแม่พิมพ์ดินเผาสำหรับหล่อกลองในจังหวัดมุกดาหาร ซึ่งบ่งว่าชุมชนสองฝั่งโขงหล่อกลองขึ้นเองด้วย

แม้อย่างนั้น ข้อนี้ไม่ได้แปลว่ากลองทุกใบในไทยผลิตในท้องถิ่น กลองบางใบอาจเดินทางมาไกลจริง เช่นกลองที่ถ้ำองบะหรือดอนยายทอง ซึ่งยังต้องรอผลวิเคราะห์ส่วนผสมโลหะว่ามาจากแหล่งแร่ใด คำตอบที่นักวิชาการจำนวนมากยอมรับในตอนนี้คือ มีทั้งกลองที่นำเข้าและกลองที่หล่อในภูมิภาค

ความรู้เรื่องมโหระทึกจึงยังเติบโตอยู่ทุกปี ทุกครั้งที่มีกลองใบใหม่โผล่ขึ้นมาจากนาข้าวหรือริมฝั่งโขง เราก็ได้ชิ้นส่วนใหม่สำหรับต่อภาพว่าผู้คนในดินแดนไทยเมื่อสองพันปีก่อนติดต่อกับโลกภายนอกอย่างไร

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Đông Sơn culture (Wikipedia)
2. Đông Sơn drum (Wikipedia)
3. Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association: Heger I drums
4. มโหระทึก ไม่ใช่เครื่องดนตรี (ศิลปวัฒนธรรม)
5. กลองมโหระทึกที่ดอนยายทองมาจากจีนตอนใต้ ศรีศักร วัลลิโภดม (ศิลปวัฒนธรรม)
6. กลองสำริด-เครื่องประดับ-กำไลทอง 3 เดือนหลังการขุดค้นดอนยายทอง (ศิลปวัฒนธรรม)
7. 3 เดือน ขุดค้นแหล่งโบราณคดีดอนยายทอง (Thai PBS)
8. มโหระทึก คือกลองกบขอฝน แหล่งผลิตในไทย จ.มุกดาหาร (มติชน)
9. Mahōra Thuk (The Metropolitan Museum of Art)
10. กลองมโหระทึก (กรุงเทพธุรกิจ)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา