เงินยางและพะเยา

01แอ่งที่ราบระหว่างดอยกับแม่น้ำโขง

ทางเหนือสุดของประเทศไทย มีที่ราบลุ่มหลายแอ่งที่ถูกล้อมด้วยทิวเขา แอ่งเชียงรายอยู่ริมแม่น้ำกกและแม่น้ำโขง ส่วนแอ่งพะเยาอยู่รอบหนองน้ำใหญ่ที่ปัจจุบันเรียกว่ากว๊านพะเยา พื้นที่เหล่านี้เหมาะกับการทำนาลุ่ม และเชื่อมต่อกับดินแดนสิบสองปันนาและลาวทางเหนือได้ง่าย

ในราวพุทธศตวรรษที่ 17–18 แอ่งเหล่านี้กลายเป็นที่ตั้งของบ้านเมืองคนไทยวน ซึ่งปกครองด้วยระบบเมืองและหัวเมืองเครือญาติ เมืองสำคัญสองแห่งคือหิรัญนครเงินยาง ในลุ่มแม่น้ำโขง และพะเยา ริมกว๊าน

เรื่องราวของทั้งสองเมืองแทบทั้งหมดมาจากตำนานและพงศาวดารที่เขียนขึ้นภายหลัง เช่น ตำนานสิงหนวัติ ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ชินกาลมาลีปกรณ์ และตำนานเมืองพะเยา เอกสารเหล่านี้บางครั้งเล่าไม่ตรงกัน โดยเฉพาะเรื่องลำดับกษัตริย์และปีศักราช จึงต้องอ่านอย่างระมัดระวัง

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02ตำนานลาวจักราชกับหิรัญนครเงินยาง

ตามตำนาน ลาวจักราช หรือปู่เจ้าลาวจก เป็นผู้นำชาวลัวะจากดอยตุง ลงมาสร้างเมืองที่เวียงพางคำแล้วเรียกว่าหิรัญนคร ตำนานกำหนดปีไว้ราว พ.ศ. 1181 (ค.ศ. 638) นักวิชาการบางท่านตั้งข้อสังเกตว่าตำนานให้ลาวจักราชครองเมืองนานกว่าร้อยปี จึงอาจเป็นชื่อตำแหน่งที่สืบต่อกันหลายรุ่น มากกว่าจะเป็นคนคนเดียว

ตำนานเชื่อมเมืองนี้กับภูมิประเทศรอบตัว ดอยสามลูกคือดอยตุง ดอยย่าเถ้า และดอยจ้อง ถูกเล่าว่าเป็นปู่เจ้าลาวจก ภรรยา และบุตร ซึ่งปัจจุบันคนทั่วไปเรียกเทือกเขานี้ว่าดอยนางนอน ศูนย์กลางของเงินยางตามตำนานจึงอยู่แถบเชิงดอยในอำเภอแม่สาย ก่อนจะเชื่อมโยงไปทางเชียงแสน

ตำนานยังเล่าว่าราชวงศ์ลาวปกครองเครือข่ายเมืองหลายสิบแห่งในลักษณะมณฑล และบางช่วงแตกออกเป็นหลายส่วนตามโอรสที่แยกไปครองเมือง ทั้งหมดนี้เป็นเรื่องในตำนานที่ยังไม่มีหลักฐานร่วมสมัย เช่น จารึก มายืนยัน

ก่อนจะมีเชียงใหม่ มีเงินยางริมโขงและพะเยาริมกว๊าน สองเมืองที่ตำนานผูกไว้ด้วยสายเลือดเดียวกัน

03พะเยา: บ้านเมืองริมกว๊าน

ตำนานเมืองพะเยาเล่าว่า ลาวเงินเรืองแห่งเงินยางส่งขุนจอมธรรม โอรสองค์หนึ่ง ลงมาฟื้นฟูเมืองร้างริมหนองน้ำ แล้วสร้างเมืองใหม่ขึ้น ปีที่สร้างเมืองในเอกสารแต่ละฉบับต่างกันมาก ตั้งแต่ราว ค.ศ. 1037 ไปจนถึง ค.ศ. 1131 เราจึงรู้เพียงว่าพะเยาน่าจะเกิดขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 17

ชื่อเมืองมีผู้อธิบายว่ามาจากภูกามยาว ซึ่งเป็นชื่อทิวเขาที่เมืองตั้งอยู่ปลายสุด ตำนานเล่าต่อว่า ขุนเจื๋อง โอรสของขุนจอมธรรม เป็นวีรบุรุษที่ยกทัพไปช่วยเงินยางรบกับศัตรู และได้ครองทั้งสองเมือง เรื่องของขุนเจื๋องเป็นที่รู้จักแพร่หลายทั้งในล้านนาและลาว

ความผูกพันทางเครือญาติระหว่างพะเยากับเงินยางในตำนาน อาจสะท้อนความจริงว่าชนชั้นนำของสองแอ่งแต่งงานและเป็นพันธมิตรกันมานาน ก่อนที่ความสัมพันธ์นี้จะเปลี่ยนไปเมื่อเงินยางเติบโตเป็นล้านนา

04พญามังรายจากเงินยางสู่เชียงใหม่

พญามังรายเป็นกษัตริย์องค์สำคัญที่สุดของเงินยาง ตามพงศาวดาร พระองค์ประสูติราว พ.ศ. 1781 (ค.ศ. 1238) เป็นโอรสของลาวเมง กับพระนางเทพคำขยาย ธิดาของเจ้าเมืองเชียงรุ่งในสิบสองปันนา พระองค์ขึ้นครองเงินยางราว พ.ศ. 1802–1804 (ค.ศ. 1259–1261)

พญามังรายไม่ได้อยู่ที่เดิม ใน พ.ศ. 1805 (ค.ศ. 1262) พระองค์สร้างเมืองเชียงรายริมแม่น้ำกก แล้วขยายอำนาจลงใต้ ราว พ.ศ. 1834 (ค.ศ. 1291) พระองค์ยึดหริภุญชัยของชาวมอญได้ และใน พ.ศ. 1839 (ค.ศ. 1296) ก็สร้างเมืองเชียงใหม่ขึ้นเป็นราชธานีใหม่ เงินยางที่เป็นต้นทางจึงกลายเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรล้านนา

แม้ศูนย์กลางจะย้ายไป แต่ลุ่มแม่น้ำโขงตอนบนยังสำคัญ ใน พ.ศ. 1872 (ค.ศ. 1329) พญาแสนภู หลานของพญามังราย สร้างเมืองเชียงแสนขึ้นริมแม่น้ำโขง ชื่อเงินยางกับเชียงแสนจึงมักถูกใช้แทนกันในเอกสารรุ่นหลัง

05สามกษัตริย์ริมแม่น้ำอิง

ในยุคเดียวกับพญามังราย พะเยาก็มีกษัตริย์ที่มีชื่อเสียงคือพญางำเมือง ซึ่งขึ้นครองราชย์ราว พ.ศ. 1801 (ค.ศ. 1258) ตำนานถือว่ายุคของพระองค์เป็นยุคทองของพะเยา ตามตำนาน พญางำเมือง พญามังราย และพ่อขุนรามคำแหงแห่งสุโขทัย เคยเป็นศิษย์ร่วมสำนักที่ละโว้ ซึ่งเป็นเรื่องที่ยังไม่มีหลักฐานร่วมสมัยยืนยัน

เหตุการณ์ที่ทุกคนจดจำคือการทำไมตรีของสามกษัตริย์ราว พ.ศ. 1830 (ค.ศ. 1287) ตำนานเล่าว่ามีเรื่องบาดหมางระหว่างพญางำเมืองกับพ่อขุนรามคำแหง พญามังรายจึงเข้ามาไกล่เกลี่ย จนทั้งสามดื่มน้ำสาบานเป็นพันธมิตรกันที่ริมแม่น้ำอิง และต่อมาพญามังรายยังเชิญอีกสองกษัตริย์มาช่วยพิจารณาที่ตั้งเมืองเชียงใหม่

นักประวัติศาสตร์ยุคใหม่มองเรื่องนี้ว่าเป็นภาพของการเมืองแบบเครือข่าย ที่รัฐคนไทหลายแห่งในพุทธศตวรรษที่ 19 ทั้งร่วมมือและแข่งขันกัน แทนที่จะเป็นอาณาจักรเดียวที่รวมศูนย์ พะเยาในเวลานั้นจึงเป็นรัฐอิสระที่มีน้ำหนักพอจะนั่งร่วมโต๊ะกับสุโขทัยและล้านนา

06พะเยาถูกรวมเข้ากับล้านนา และมรดกที่เหลืออยู่

เวลาที่พะเยาสูญเสียความเป็นอิสระยังมีความเห็นต่างกัน ตามตำนานฉบับหนึ่ง พญาคำฟูแห่งเชียงแสนร่วมกับเมืองน่านยกทัพมาตีพะเยาใน พ.ศ. 1881 (ค.ศ. 1338) และผนวกเข้ากับล้านนา แต่บางแหล่งเน้นว่าพะเยาถูกรวมเข้าอย่างมั่นคงในสมัยพระเจ้าติโลกราชช่วงพุทธศตวรรษที่ 20 ซึ่งทรงส่งเจ้านายไปครองเมือง

หลังรวมเข้ากับล้านนา พะเยากลับรุ่งเรืองทางศิลปะอย่างโดดเด่น ช่างพะเยามีฝีมือแกะสลักพระพุทธรูปหินทราย ซึ่งส่วนใหญ่มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 21 จนกลายเป็นสกุลช่างเฉพาะของเมืองนี้

มรดกที่ใหญ่ที่สุดคือพระเจ้าตนหลวง วัดศรีโคมคำ ริมกว๊านพะเยา พระพุทธรูปปางมารวิชัยองค์นี้สูง 16 เมตร หน้าตักกว้าง 14 เมตร ตามประวัติเริ่มสร้างใน พ.ศ. 2034 (ค.ศ. 1491) และเสร็จใน พ.ศ. 2067 (ค.ศ. 1524) ส่วนที่เชียงรายและเชียงแสน ผู้มาเยือนยังเห็นแนวกำแพงเมือง วัดร้าง และเจดีย์โบราณที่ช่วยให้นึกภาพบ้านเมืองเงินยางได้

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

เชื่อมโยงหน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้ (1)

บทความเหล่านี้พูดถึงเงินยางและพะเยา อ่านต่อเพื่อดูว่าเกี่ยวข้องกันอย่างไร · ดูในแผนที่ความเชื่อมโยง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Ngoenyang (Wikipedia)
2. Phayao Kingdom (Wikipedia)
3. Mangrai (Wikipedia)
4. Chiang Saen (Wikipedia)
5. Wat Si Khom Kham (Wikipedia)
6. Phra Chao Ton Luang (SAC Southeast Asian Arts)
7. เมืองพะเยา รัฐอิสระ พันธมิตรพระร่วง (ศิลปวัฒนธรรม)
8. หิรัญนครเงินยาง ดอยนางนอน (ศิลปวัฒนธรรม)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา