ละโว้

01เมืองมอญริมแม่น้ำลพบุรี

ละโว้ตั้งอยู่ที่เมืองลพบุรีในปัจจุบัน ริมแม่น้ำลพบุรีซึ่งไหลเชื่อมกับลุ่มเจ้าพระยา ทำเลนี้อยู่ระหว่างที่ราบภาคกลางกับเส้นทางขึ้นสู่ที่ราบสูงโคราชและภาคเหนือ ผู้คนในพื้นที่นี้อาศัยอยู่ต่อเนื่องมาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ และราวพุทธศตวรรษที่ 12 ก็พัฒนาเป็นเมืองสำคัญแห่งหนึ่งในวัฒนธรรมทวารวดี

จารึกที่พบในลพบุรีช่วงพุทธศตวรรษที่ 12–14 เขียนด้วยอักษรปัลลวะ ใช้ทั้งภาษาบาลี สันสกฤต และมอญโบราณ บางหลักจารึกคาถาเย ธัมมา และหลักอริยสัจสี่ ซึ่งแสดงว่าที่นี่มีชุมชนชาวพุทธที่ใช้ภาษามอญเป็นภาษาหลัก จารึกมอญแบบเดียวกันยังพบในภาคเหนือ นักวิชาการจึงเชื่อว่าละโว้กับหริภุญชัยมีประชากรกลุ่มเดียวกัน

ศรีศักร วัลลิโภดม เคยเสนอว่ารัฐที่จีนเรียกว่าโถโลโปตี ซึ่งนักวิชาการทั่วไปเทียบกับทวารวดี อาจหมายถึงละโว้ ความเห็นนี้ท้าทายแนวคิดเดิมที่ว่าศูนย์กลางทวารวดีอยู่ที่นครปฐม และจนถึงวันนี้ก็ยังไม่มีข้อยุติ

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02ตำนานการสร้างเมืองและพระนางจามเทวี

ตามตำนานและพงศาวดารรุ่นหลัง ละโว้สร้างขึ้นโดยพระยากาฬวรรณดิศราช ที่เสด็จมาจากเมืองตักสิลา ใน พ.ศ. 1191 (ค.ศ. 648) บางฉบับให้ปีที่เก่ากว่านั้นอีก ตัวเลขเหล่านี้มาจากเอกสารที่เขียนขึ้นหลายร้อยปีหลังเหตุการณ์ จึงควรอ่านในฐานะตำนานมากกว่าข้อเท็จจริงที่ยืนยันได้

ตำนานฝ่ายเหนือ เช่น จามเทวีวงศ์และชินกาลมาลีปกรณ์ เล่าว่าพระนางจามเทวี ธิดาของกษัตริย์ละโว้ ได้รับเชิญขึ้นไปครองเมืองหริภุญชัย พร้อมนำพระสงฆ์ ช่างฝีมือ และผู้รู้ขึ้นไปด้วย เรื่องนี้เป็นตำนานเช่นกัน แต่สะท้อนความทรงจำว่าละโว้เคยเป็นศูนย์กลางพุทธศาสนาและวัฒนธรรมที่เมืองทางเหนือนับถือ

ไม่ว่ารายละเอียดจะเป็นอย่างไร ความผูกพันระหว่างละโว้กับหริภุญชัยปรากฏทั้งในหลักฐานจารึกภาษามอญและในตำนาน ซึ่งช่วยให้เห็นว่าภาคกลางกับภาคเหนือของไทยติดต่อกันอย่างใกล้ชิดมาตั้งแต่ก่อนยุคสุโขทัย

ละโว้เปลี่ยนเจ้าของหลายครั้ง จากมอญสู่ขอมและสู่อยุธยา แต่ทุกครั้งเมืองนี้ก็ยังเป็นจุดที่ใครก็อยากครอบครอง

03เมื่อขอมเข้ามา

ต้นพุทธศตวรรษที่ 16 พระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 ขึ้นครองเมืองพระนครหลังสงครามแย่งราชสมบัติ และขยายอำนาจมาทางตะวันตก จารึก K.1198 ที่พบในกัมพูชา ลงศักราชตรงกับ พ.ศ. 1545 กล่าวว่าเมืองลวปุระกลายเป็นป่าเพราะความเสื่อมของกลียุค ศานติ ภักดีคำ ตีความว่านี่เป็นร่องรอยของการที่ทัพขอมบุกทำลายละโว้

อีกราว 20 ปีต่อมา หลักฐานจากในเมืองลพบุรีเองก็ชัดขึ้น จารึกศาลสูงที่ลงศักราช พ.ศ. 1565 (ค.ศ. 1022) เขียนด้วยภาษาเขมร และระบุพระนามพระเจ้าสูรยวรมันที่ 1 ในจารึกนี้ชื่อเมืองเขียนว่าลโว แสดงว่าในเวลานั้นละโว้อยู่ใต้การปกครองของเมืองพระนครแล้ว

ตั้งแต่นั้นละโว้กลายเป็นศูนย์กลางอำนาจขอมในลุ่มเจ้าพระยา จารึกภาษาเขมรอีกหลายหลักในเมืองบันทึกการถวายที่ดินและข้าทาสแด่เทวสถาน เช่นจารึกศาลเจ้าเมืองลพบุรีที่กล่าวถึงการถวายแด่พระวาสุเทพ หรือพระนารายณ์ ขณะเดียวกันชุมชนสงฆ์มอญแบบเดิมก็ยังอยู่ร่วมกับพิธีกรรมแบบราชสำนักขอม

04ละโว้กับราชสำนักจีน

แม้จะอยู่ใต้อิทธิพลขอม ละโว้ก็ไม่ได้เงียบหายไปจากเวทีนานาชาติ ใน พ.ศ. 1658 และ 1698 (ค.ศ. 1115 และ 1155) ละโว้ส่งคณะทูตไปราชสำนักซ่งของจีนเอง นักประวัติศาสตร์มองว่าเป็นสัญญาณว่าละโว้มีอิสระพอจะติดต่อต่างประเทศโดยตรงในบางช่วง

ต่อมาในสมัยราชวงศ์หยวน เอกสารจีนเรียกละโว้ว่าหลอหู และบันทึกว่าส่งทูตไปอีกใน พ.ศ. 1832 และ 1842 (ค.ศ. 1289 และ 1299) นักวิชาการเห็นว่าก่อน พ.ศ. 1832 ละโว้น่าจะหลุดพ้นจากการควบคุมของเมืองพระนครแล้ว

ชื่อหลอหูยังมีความสำคัญต่อประวัติศาสตร์ไทยในอีกแง่หนึ่ง เมื่อเอกสารจีนเริ่มใช้คำว่าเสียนหลอ เรียกรัฐในลุ่มเจ้าพระยาในพุทธศตวรรษที่ 19 นักวิชาการจำนวนมากเห็นว่าคำนี้รวมชื่อเสียน กับหลอหู คือละโว้ เข้าด้วยกัน ซึ่งต่อมากลายเป็นคำที่จีนใช้เรียกอยุธยาและสยาม

05ศิลปะลพบุรีและโบราณสถานในเมือง

ศิลปกรรมแบบขอมที่พบในดินแดนไทยเคยถูกเรียกรวม ๆ ว่าศิลปะลพบุรี ตามชื่อเมืองนี้ ปัจจุบันนักวิชาการหลายท่านนิยมเรียกว่าศิลปะเขมรในประเทศไทยแทน เพราะงานจำนวนมากไม่ได้สร้างที่ลพบุรีหรือภายใต้ละโว้ แต่ชื่อเดิมก็ยังใช้กันแพร่หลาย

ในเมืองลพบุรีมีร่องรอยจากยุคละโว้และขอมให้เห็นหลายแห่ง ที่โดดเด่นที่สุดคือพระปรางค์สามยอด ปรางค์ศิลาแลงสามองค์ต่อกันในศิลปะแบบบายน สร้างช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 18 สมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 นอกจากนี้ยังมีวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ซึ่งมีปรางค์ประธานที่สร้างและซ่อมแซมต่อเนื่องหลายสมัย

จารึกปราสาทพระขรรค์ในกัมพูชาสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 กล่าวถึงเมืองชื่อลโวทยปุระ ซึ่งนักวิชาการเชื่อว่าคือลพบุรี แสดงว่าในปลายพุทธศตวรรษที่ 18 ละโว้ยังเป็นเมืองสำคัญในเครือข่ายศาสนาของเมืองพระนคร

06จากละโว้สู่อยุธยา

เมื่อสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 สถาปนากรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 1893 (ค.ศ. 1351) พระองค์ให้สมเด็จพระราเมศวร พระราชโอรส ไปครองเมืองลพบุรี ละโว้จึงกลายเป็นเมืองลูกหลวงที่สำคัญของอยุธยา เมื่อพระราเมศวรเสด็จขึ้นครองราชย์ครั้งแรกแล้วสละราชสมบัติ ก็กลับไปครองลพบุรีอีก ก่อนจะขึ้นครองอยุธยาครั้งที่สองใน พ.ศ. 1931 (ค.ศ. 1388)

นักประวัติศาสตร์มองว่าราชวงศ์ที่มีฐานอยู่ที่ลพบุรีนี้ เป็นคู่แข่งกับราชวงศ์สุพรรณภูมิในการชิงบัลลังก์อยุธยาอยู่หลายชั่วคน อำนาจและธรรมเนียมแบบละโว้จึงไหลเข้าสู่ราชสำนักอยุธยาโดยตรง ทั้งพิธีกรรมแบบพราหมณ์ ภาษาเขมรในราชสำนัก และแนวคิดเรื่องกษัตริย์

ละโว้ไม่เคยหายไปจากประวัติศาสตร์ไทย ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กลางพุทธศตวรรษที่ 22 ลพบุรีกลับมาโดดเด่นอีกครั้งในฐานะเมืองที่พระมหากษัตริย์ประทับปีละหลายเดือน เมืองที่เริ่มจากชุมชนมอญริมแม่น้ำจึงมีบทบาทต่อเนื่องยาวนานกว่าพันปี

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

เชื่อมโยงหน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้ (7)

บทความเหล่านี้พูดถึงละโว้ อ่านต่อเพื่อดูว่าเกี่ยวข้องกันอย่างไร · ดูในแผนที่ความเชื่อมโยง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Lavo Kingdom (Wikipedia)
2. Lopburi (Wikipedia)
3. เมื่อลวปุระ-ลพบุรี ถูกพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 ยกทัพบุกทำลาย (ศิลปวัฒนธรรม)
4. Old Mon Inscriptions in Lawoe Kingdom (JMND)
5. จารึกศาลเจ้าเมืองลพบุรี (ฐานข้อมูลจารึก ศมส.)
6. ลพบุรีอยู่ใต้การปกครองกัมพูชา (ศิลปวัฒนธรรม)
7. สุจิตต์ วงษ์เทศ: ทวารวดีมีปัญหา (มติชน)
8. ลพบุรี เมืองโบราณฐานที่มั่น เมืองของพระนารายณ์? (ศิลปวัฒนธรรม)
9. King Ramesuan (Ayutthaya History)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา