ตามพรลิงค์

01ชื่อที่ยังแปลไม่ลงตัว

ตามพรลิงค์เป็นชื่อรัฐโบราณบนคาบสมุทรภาคใต้ที่ปรากฏทั้งในจารึกภาษาสันสกฤต จารึกทมิฬ และเอกสารจีน คำอธิบายที่แพร่หลายที่สุดมาจากภาษาสันสกฤต โดยแยกเป็นตามร ที่แปลว่าทองแดง กับลิงค์ ที่หมายถึงศิวลึงค์ สัญลักษณ์ของพระศิวะ รวมแล้วแปลได้ว่าลึงค์สีทองแดง

แต่ก็มีความเห็นอื่น มนตรี ศรีบุษรา เสนอผ่านนิตยสารศิลปวัฒนธรรมว่า ชื่อนี้อาจมาจากคำเขมรที่หมายถึงเมืองที่มีธรรมเป็นขวัญ ก่อนจะถูกแปลงเป็นภาษาสันสกฤตว่าศิริธรรมนคร แล้วกลายเป็นนครศรีธรรมราชในที่สุด ข้อเสนอนี้ยังไม่ได้รับการยอมรับกว้างขวาง แต่ชวนให้คิดว่าชื่อเมืองนครศรีธรรมราชกับตามพรลิงค์อาจมีรากเดียวกัน

ตามพรลิงค์มีศูนย์กลางอยู่บริเวณนครศรีธรรมราช บนสันทรายริมอ่าวไทย ทำเลนี้เหมาะกับการเป็นเมืองท่า เรือสินค้าที่แล่นระหว่างจีนกับช่องแคบมะละกาแวะพักได้สะดวก และยังเชื่อมกับเส้นทางข้ามคาบสมุทรไปสู่ทะเลอันดามัน

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02ทูตสู่ราชสำนักซ่ง

ในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 11 ตามพรลิงค์เริ่มติดต่อกับจีนโดยตรง เอกสารสมัยราชวงศ์ซ่งเรียกรัฐนี้ว่าตันหลิวเหมย และบันทึกว่าส่งทูตไปใน พ.ศ. 1544 (ค.ศ. 1001) ตามด้วยคณะต่อมาใน พ.ศ. 1559 และ 1613 (ค.ศ. 1016 และ 1070) การส่งทูตเองแสดงว่าตามพรลิงค์มีฐานะพอจะเจรจาการค้ากับจีนในนามของตน

โอ. ดับเบิลยู. โวลเตอร์ส ศึกษาบันทึกเหล่านี้และพบว่า เอกสารซ่งให้ภาพตามพรลิงค์ค่อนข้างต่อเนื่อง ตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 10 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 13 นักวิชาการบางท่านยังตั้งข้อสังเกตว่า ในสายตาจีนช่วงหลัง ค.ศ. 1000 ตามพรลิงค์อยู่ใกล้ชิดกับวงอำนาจของกัมพูชา

อย่างไรก็ดี นักวิชาการยังเถียงกันว่าชื่อจีนทุกชื่อหมายถึงรัฐเดียวกันหรือไม่ เพราะการถอดเสียงชื่อต่างประเทศในเอกสารจีนมักเปลี่ยนไปตามยุคและผู้บันทึก

ตามพรลิงค์เป็นรัฐเล็กที่อยู่กลางวงล้อมของมหาอำนาจ แต่วันหนึ่งกลับกล้าส่งทัพเรือข้ามมหาสมุทรไปทวงพระเขี้ยวแก้วถึงลังกา

03ระหว่างศรีวิชัย โจฬะ และเขมร

ตามพรลิงค์ตั้งอยู่ในจุดที่มหาอำนาจหลายฝ่ายแย่งชิงกัน ราว พ.ศ. 1568 (ค.ศ. 1025) พระเจ้าราเชนทรโจฬะที่ 1 แห่งอินเดียใต้ยกทัพเรือมาโจมตีศรีวิชัยและเมืองท่าบนคาบสมุทร จารึกของพระองค์ระบุชื่อมาทมาลิงคัมไว้ในรายชื่อเมืองที่ตีได้ ซึ่งนักวิชาการเทียบว่าคือตามพรลิงค์

หลังศรีวิชัยอ่อนแอลงจากสงครามครั้งนั้น อิทธิพลเขมรก็ปรากฏชัดขึ้นบนคาบสมุทร ที่อำเภอไชยา สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พบพระพุทธรูปนาคปรกสำริดเมื่อ พ.ศ. 2447 (ค.ศ. 1904) ที่ฐานมีจารึกภาษาเขมรโบราณ ลงศักราชตรงกับ พ.ศ. 1726 (ค.ศ. 1183) กล่าวว่ามหาเสนาบดีผู้ปกครองเมืองครหิ หรือไชยา สั่งให้สร้างพระพุทธรูปนี้ ปัจจุบันพระพุทธรูปองค์นี้อยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

สแตนลีย์ โอคอนเนอร์ ใช้จารึกนี้ร่วมกับโบราณวัตถุสำริดแบบเขมรในภาคใต้ เสนอว่าตามพรลิงค์อยู่ในวงอิทธิพลของเขมรตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 11–13 แต่ในเวลาเดียวกัน หนังสือจูฟานจื้อของจ้าวรู่กว้า ที่เขียนใน ค.ศ. 1225 ยังจัดให้ตันหม่าหลิงเป็นเมืองขึ้นของศรีวิชัย ภาพที่ได้จึงเป็นรัฐที่อยู่ในพื้นที่ทับซ้อนของสองวัฒนธรรม และอาจเปลี่ยนข้างตามจังหวะของอำนาจ

04พระเจ้าจันทรภาณุ: ยุครุ่งเรืองที่สุด

เพียงไม่กี่ปีหลังจ้าวรู่กว้าบันทึกว่าตามพรลิงค์เป็นเมืองขึ้น ก็ปรากฏหลักฐานว่ารัฐนี้ก้าวขึ้นมาเข้มแข็งในตัวเอง จารึกภาษาสันสกฤตที่พบที่ไชยา ลงศักราชตรงกับ พ.ศ. 1773 (ค.ศ. 1230) ยกย่องพระเจ้าจันทรภาณุแห่งปัทมวงศ์ว่าเป็นเจ้าแห่งตามพรลิงค์ และทรงพระนามว่าศรีธรรมราช

เอกสารลังกา เช่น จุลวงศ์ เล่าว่าราว พ.ศ. 1790 (ค.ศ. 1247) พระเจ้าจันทรภาณุนำกองทัพที่ลังกาเรียกว่าชาวชวกะ ข้ามทะเลไปบุกลังกา และเรียกร้องพระเขี้ยวแก้วกับบาตรของพระพุทธเจ้า แม้จะถูกตีกลับ พระองค์ก็ตั้งมั่นอยู่ทางเหนือของเกาะ และยกทัพไปอีกครั้งราว พ.ศ. 1805 (ค.ศ. 1262) ก่อนจะพ่ายแพ้เมื่อลังการ่วมมือกับราชวงศ์ปาณฑยะของอินเดียใต้

การทัพข้ามมหาสมุทรของรัฐเล็ก ๆ บนคาบสมุทรเป็นเรื่องที่หาได้ยากในประวัติศาสตร์อุษาคเนย์ แต่ก็สะท้อนว่าตามพรลิงค์ในเวลานั้นมีทั้งเรือ กำลังคน และความสนใจในพุทธศาสนาแบบลังกาอย่างลึกซึ้ง

05จากตามพรลิงค์สู่นครศรีธรรมราช

หลังความพ่ายแพ้ในลังกา ตามพรลิงค์อ่อนกำลังลง นักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่เห็นว่าบ้านเมืองนี้กลายเป็นนครศรีธรรมราชในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 18 แต่ยังไม่รู้แน่ว่าการเปลี่ยนผ่านเกิดขึ้นอย่างไร และคนไทเข้ามามีบทบาทในเมืองนี้เมื่อใด

จารึกพ่อขุนรามคำแหงกล่าวถึงนครศรีธรรมราชว่าเป็นเมืองทางใต้สุดที่สุโขทัยมีความสัมพันธ์ด้วย แต่นักวิชาการบางท่านตั้งคำถามว่าข้อความส่วนนี้อาจถูกเพิ่มเติมภายหลัง สิ่งที่หลักฐานหลายแหล่งยืนยันตรงกันคือ นครศรีธรรมราชกลายเป็นศูนย์กลางที่ส่งพระสงฆ์และพุทธศาสนาเถรวาทแบบลังกาขึ้นไปยังสุโขทัย

ตำนานเมืองนครศรีธรรมราชยังเล่าถึงกษัตริย์ชื่อพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชหลายพระองค์ นักประวัติศาสตร์จำนวนมากเชื่อว่าความทรงจำนี้มีรากมาจากพระนามศรีธรรมราชของพระเจ้าจันทรภาณุ ส่วนเรื่องเมืองสิบสองนักษัตรที่ขึ้นกับนครศรีธรรมราช ก็เป็นเรื่องในตำนานที่ยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่านครศรีธรรมราชปกครองเมืองเหล่านั้นจริง

06มรดกที่ยังเห็นได้

มรดกที่โดดเด่นที่สุดคือพระบรมธาตุเจดีย์ที่วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร นครศรีธรรมราช เจดีย์ทรงระฆังแบบลังกาองค์นี้สูงราว 78 เมตร นักวิชาการเชื่อว่าองค์ปัจจุบันสร้างหรือปรับรูปแบบราวพุทธศตวรรษที่ 18 ซึ่งตรงกับยุคที่พุทธศาสนาแบบลังกาเข้ามา วัดนี้ได้รับการเสนอชื่อเข้าบัญชีรายชื่อเบื้องต้นของมรดกโลกเมื่อ พ.ศ. 2555 (ค.ศ. 2012)

ตามตำนานท้องถิ่น เจ้าชายธนกุมารและพระนางเหมชาลานำพระทันตธาตุมาขึ้นฝั่งที่หาดทรายแก้ว และสร้างเจดีย์องค์แรกไว้ ตำนานให้ปีที่เก่ามากถึงราวพุทธศตวรรษที่ 9 ซึ่งยังไม่มีหลักฐานทางโบราณคดียืนยัน

ทุกวันนี้ผู้สนใจสามารถตามรอยตามพรลิงค์ได้ที่วัดพระมหาธาตุ วัดเสมาเมือง และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ นครศรีธรรมราช รวมทั้งที่ไชยาซึ่งพบจารึกสำคัญ เมืองนี้จึงเป็นทั้งพยานของยุคศรีวิชัย ยุคอิทธิพลเขมร และจุดเริ่มต้นของพุทธศาสนาเถรวาทแบบลังกาในดินแดนไทย

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

เชื่อมโยงหน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้ (2)

บทความเหล่านี้พูดถึงตามพรลิงค์ อ่านต่อเพื่อดูว่าเกี่ยวข้องกันอย่างไร · ดูในแผนที่ความเชื่อมโยง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Tambralinga (Wikipedia)
2. Grahi inscription (Wikipedia)
3. Rajendra I (Wikipedia)
4. Nakhon Si Thammarat Kingdom (Wikipedia)
5. Wat Phra Mahathat Woramahawihan (Wikipedia)
6. O'Connor, Tambralinga and the Khmer Empire (JSS 63)
7. Ligor inscription (Wikipedia)
8. ตามพรลิงค์ ชื่อเดิมอาณาจักรนครศรีธรรมราช (ศิลปวัฒนธรรม)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา