พระเจ้าอาทิตยราช

01ภูมิหลัง: กษัตริย์ในสายราชวงศ์จามเทวี

หริภุญชัยเป็นอาณาจักรของชาวมอญในที่ราบลุ่มแม่ปิงตอนบน มีศูนย์กลางที่เมืองลำพูน ตามตำนาน เมืองนี้สร้างโดยฤษีวาสุเทพ แล้วเชิญพระนางจามเทวีจากละโว้ขึ้นมาครอง ราชวงศ์ของพระนางปกครองต่อกันมาหลายสิบรุ่น

พระเจ้าอาทิตยราชเป็นกษัตริย์องค์หนึ่งในสายราชวงศ์นี้ และเป็นองค์ที่ถูกจดจำมากที่สุดรองจากพระนางจามเทวี เอกสารบางแห่งนับพระองค์เป็นกษัตริย์องค์ที่ 33 ของลำพูน

สิ่งที่เรารู้เกี่ยวกับพระองค์เกือบทั้งหมดมาจากตำนานและพงศาวดารที่ภิกษุล้านนาแต่งขึ้นหลังจากนั้นหลายร้อยปี เช่น จามเทวีวงศ์ซึ่งพระโพธิรังสีแต่งราว พ.ศ. 1953 (ค.ศ. 1410) และชินกาลมาลีปกรณ์ซึ่งแต่งในพุทธศตวรรษที่ 21 เอกสารเหล่านี้มีเป้าหมายทางศาสนาชัดเจน จึงต้องอ่านอย่างระมัดระวัง

แผนที่แหล่งที่เกี่ยวข้องบนแผนที่

02สงครามกับละโว้

จามเทวีวงศ์เล่าว่าในรัชกาลของพระเจ้าอาทิตยราช หริภุญชัยทำสงครามกับละโว้ ซึ่งตามตำนานเป็นเมืองพี่น้องที่อยู่ทางใต้ สงครามเกิดขึ้นหลายครั้ง ก่อนที่ฝ่ายหริภุญชัยจะได้ชัยในที่สุด เรื่องราวนี้อยู่ในบทที่ 13 และ 14 ของจามเทวีวงศ์

พงศาวดารโยนกให้รายละเอียดอีกแบบ คือพระเจ้าอาทิตยราชกับพระอนุชาเคยเป็นเจ้านายจากสุวรรณภูมิที่หนีขึ้นมาหริภุญชัย ต่อมาพระองค์ยึดละโว้ได้และตั้งพระอนุชาให้ครองละโว้ บางแหล่งระบุปี ค.ศ. 1052 สำหรับเหตุการณ์นี้ แต่ข้อมูลจากพงศาวดารรุ่นหลังเช่นนี้ยังไม่มีหลักฐานร่วมสมัยยืนยัน

นักประวัติศาสตร์มองว่าเรื่องเล่าเหล่านี้อาจสะท้อนความขัดแย้งจริงระหว่างภาคเหนือกับลุ่มเจ้าพระยา ในช่วงที่ละโว้ตกอยู่ใต้อิทธิพลของเขมรจากเมืองพระนคร แต่รายละเอียดเรื่องใครชนะและเมื่อไรนั้นยังพิสูจน์ไม่ได้

บทความสารานุกรมบางแห่งสรุปจากพงศาวดารว่าการยึดละโว้ใน ค.ศ. 1052 ทำให้อิทธิพลเขมรในลุ่มเจ้าพระยาสิ้นสุดลง แต่ข้อสรุปนี้ขัดกับหลักฐานฝั่งเขมร เพราะภาพสลักที่นครวัดในพุทธศตวรรษที่ 17 ยังแสดงขบวนทัพจากละโว้อยู่ในกองทัพของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 อย่างน้อยที่สุด ละโว้จึงยังอยู่ในเครือข่ายของเมืองพระนครหลังจากนั้นอีกหลายสิบปี

ไม่ว่าตำนานเรื่องกาและพระธาตุที่ลอยขึ้นจากดินจะจริงแค่ไหน มันได้สร้างหัวใจทางศรัทธาให้ลำพูนที่ยังเต้นอยู่มาเกือบพันปี

03ตำนานการพบพระบรมธาตุ

เรื่องที่ทำให้พระเจ้าอาทิตยราชเป็นที่จดจำคือตำนานการค้นพบพระบรมสารีริกธาตุ ตำนานพระธาตุหริภุญชัยบางสำนวนเล่าว่า พระองค์สร้างอาคารสำหรับใช้สรงพระวรกายขึ้นในเขตพระราชวัง แต่มีกาตัวหนึ่งคอยบินมารบกวนอยู่เสมอ

พระองค์จึงให้จับกามาเลี้ยงไว้กับเด็กทารก จนผ่านไปเจ็ดปี เด็กคนนั้นเติบโตและเข้าใจภาษากาได้ กาจึงเล่าว่าที่ตรงนั้นเคยเป็นที่ประดิษฐานพระบรมธาตุ และบรรพบุรุษของมันได้รับหน้าที่เฝ้ารักษาไว้ เมื่อรู้ความจริง พระองค์จึงรื้ออาคารออกและเตรียมสร้างเจดีย์

ชินกาลมาลีปกรณ์เล่าต่อว่า เมื่อพระองค์ตั้งจิตอธิษฐาน พระบรมธาตุก็ลอยขึ้นเหนือพื้นสูงราวสามศอก เปล่งแสงไปทั่วเมือง แล้วจมหายลงในดิน ก่อนจะผุดขึ้นอีกครั้งเมื่อพระองค์อธิษฐานซ้ำ จากนั้นพระองค์จึงสร้างเจดีย์สูงราว 12 ศอก มีเสาสี่ต้นและประตูสี่ด้านครอบไว้

ทั้งหมดนี้เป็นตำนานทางศาสนา ควรอ่านในฐานะความเชื่อที่อธิบายความศักดิ์สิทธิ์ของพระธาตุ และไม่ควรถือว่าทุกตอนเกิดขึ้นจริง

04พระธาตุหริภุญชัยและสิ่งก่อสร้างในรัชกาล

เอกสารวิชาการระบุว่าพระธาตุหริภุญชัยองค์แรกเป็นสถูปสี่เหลี่ยมทรงปราสาท มีซุ้มประตูทั้งสี่ด้าน ต่อมาในสมัยพญามังรายมีการปรับรูปทรงเป็นเจดีย์ทรงกลมแบบลังกา และในสมัยพระเจ้าติโลกราชราว พ.ศ. 1990 ได้ขยายองค์จนสูง 92 ศอก กลายเป็นรูปทรงที่เห็นในปัจจุบัน

ตามตำนาน พระนางปทุมวดี มเหสีของพระองค์ สร้างสุวรรณเจดีย์ เจดีย์ทรงปราสาทซ้อนชั้นแบบศิลปะหริภุญชัยที่ยังตั้งอยู่ข้างพระธาตุ แต่แหล่งข้อมูลบางแห่งให้ปีสร้างช้ากว่านั้นมากคือราว พ.ศ. 1961 (ค.ศ. 1418) อายุจริงจึงยังสรุปไม่ได้

ชินกาลมาลีปกรณ์ยังเล่าว่าพระองค์สร้างมหาพลเจดีย์ ซึ่งบางท่านเชื่อมโยงกับเจดีย์ที่วัดจามเทวี แต่การกำหนดว่าเจดีย์องค์ใดสร้างโดยใครในยุคหริภุญชัยยังเป็นเรื่องที่นักวิชาการตีความต่างกัน

05พระธาตุจากยุคสู่ยุค: รูปทรงที่เปลี่ยนไป

ตามเอกสารของห้องสมุดมหาวิทยาลัยพายัพ พระธาตุหริภุญชัยบรรจุพระบรมสารีริกธาตุสามส่วน คือ พระธาตุกระหม่อม พระธาตุกระดูกอก และพระธาตุกระดูกนิ้วมือ องค์แรกที่ตำนานยกให้พระเจ้าอาทิตยราชสร้างเป็นปราสาทสี่เหลี่ยมทรงพีระมิด มีประตูเข้าได้ทั้งสี่ด้าน

ต่อมามีการปรับรูปทรงหลายครั้ง จากปราสาทสี่เหลี่ยมมาเป็นเจดีย์ทรงกลมแบบลังกา และในสมัยพระเจ้าติโลกราชได้ขยายองค์จนสูง 92 ศอก กว้าง 52 ศอก ปัจจุบันเป็นเจดีย์ทรงระฆังตั้งบนฐานบัวซ้อนชั้น หุ้มด้วยแผ่นโลหะปิดทอง มีรั้วโลหะสองชั้นล้อมรอบ มีฉัตรที่มุมทั้งสี่ และมีหอพระพุทธรูปให้คนสักการะ

ภายในเขตวัดยังมีสิ่งก่อสร้างจากหลายยุค เช่น หอไตรที่มีบันไดประดับนาค และฆ้องสำริดขนาดใหญ่ที่หล่อขึ้นราว พ.ศ. 2403 (ค.ศ. 1860) ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1930 (ราว พ.ศ. 2473–2482) ครูบาศรีวิชัย นักบุญแห่งล้านนา ได้นำการบูรณะวัดครั้งสำคัญ ทำให้พระธาตุที่เริ่มต้นจากตำนานของพระเจ้าอาทิตยราชได้รับการดูแลจากคนหลายรุ่นต่อเนื่องกันมา

06ปีที่ยังไม่ลงตัว

การกำหนดปีของพระเจ้าอาทิตยราชเป็นปัญหาใหญ่ การคำนวณจากชินกาลมาลีปกรณ์ให้ปีขึ้นครองราชย์ราวจุลศักราช 409 หรือราว พ.ศ. 1590 (ค.ศ. 1047) และสร้างพระธาตุหลังครองราชย์ได้ 16 ปี ราว ค.ศ. 1063 ส่วนพงศาวดารโยนกให้ปีสร้างพระธาตุราว พ.ศ. 1586 และแหล่งข้อมูลภาษาอังกฤษบางแห่งระบุ ค.ศ. 1044

สื่อไทยบางแห่งยังอ้างตัวเลขเก่ากว่านั้นมาก คือ พ.ศ. 1440 ขณะที่นักวิชาการตะวันตกบางคน เช่น วูดเวิร์ด เสนอว่ารัชกาลนี้น่าจะอยู่ในคริสต์ศตวรรษที่ 12 ช้ากว่าที่ตำนานระบุ เอกสารวิชาการไทยส่วนใหญ่จึงเลือกระบุกว้าง ๆ ว่าราวพุทธศตวรรษที่ 16–17

ความไม่แน่นอนนี้ไม่ได้ลดความสำคัญของพระองค์ สิ่งที่ชัดเจนคือผู้คนในภาคเหนือจดจำพระองค์ในฐานะกษัตริย์ผู้ทำให้ลำพูนกลายเป็นศูนย์กลางพุทธศาสนาที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของดินแดนนี้

07หลักฐานร่วมสมัยที่มีอยู่จริง: จารึกมอญแห่งลำพูน

ถ้าตัดตำนานออกไป หลักฐานชั้นต้นที่บอกเรื่องหริภุญชัยได้ตรงที่สุดคือจารึกภาษามอญโบราณที่พบในลำพูน จารึกกลุ่มนี้มีอายุราว พ.ศ. 1756, 1761 และ 1762 (ค.ศ. 1213, 1218 และ 1219) กล่าวถึงกษัตริย์พระนามสววาธิสิทธิที่บริจาคทรัพย์สร้างและบูรณะศาสนสถาน

จารึกเหล่านี้ยืนยันว่าในต้นพุทธศตวรรษที่ 18 หริภุญชัยเป็นอาณาจักรชาวมอญที่นับถือพุทธศาสนาอย่างเข้มแข็ง มีกษัตริย์ที่อุปถัมภ์วัดวาอาราม และเป็นช่วงที่ค่อนข้างสงบ ภาพนี้สอดคล้องกับที่ตำนานเล่าว่าหริภุญชัยเป็นเมืองพุทธที่รุ่งเรือง

แต่ไม่มีจารึกร่วมสมัยหลักใดที่เอ่ยพระนามพระเจ้าอาทิตยราช เรารู้จักพระองค์จากตำนานที่เขียนขึ้นภายหลังเท่านั้น นี่คือเหตุผลที่นักวิชาการจัดพระองค์ไว้ในฐานะบุคคลในตำนานที่อาจมีเค้าจริง และยังไม่อาจยืนยันลำดับรัชกาลได้แน่ชัด

ตัวเลขปีที่แตกต่างกันก็สะท้อนปัญหานี้ แหล่งข้อมูลหนึ่งให้ปีสร้างพระธาตุว่า พ.ศ. 1607 ซึ่งใกล้กับการคำนวณจากชินกาลมาลีปกรณ์ ขณะที่สื่อท่องเที่ยวบางแห่งใช้ พ.ศ. 1440 ตามคติเก่า ผู้อ่านจึงควรถือว่าตัวเลขทั้งหมดเป็นการประมาณจากตำนาน

08พระธาตุในชีวิตคนลำพูนวันนี้

ตามคติล้านนา พระธาตุหริภุญชัยเป็นพระธาตุประจำปีเกิดของคนที่เกิดปีระกา ผู้คนจากทั่วประเทศจึงเดินทางมาไหว้เพื่อความเป็นสิริมงคล ทำให้ชื่อของพระธาตุและเรื่องของพระเจ้าอาทิตยราชเป็นที่รู้จักนอกภาคเหนือด้วย

ประเพณีใหญ่ประจำปีคือการสรงน้ำพระธาตุหริภุญชัย ซึ่งจัดในช่วงวันเพ็ญเดือนหก มีขบวนอัญเชิญน้ำทิพย์จากดอยขะม้อมาสรงองค์พระธาตุ พร้อมการแสดงฟ้อนรำและการประกวดกลองพื้นเมือง ในบางปียังมีน้ำสรงและผ้าห่มพระธาตุที่พระมหากษัตริย์พระราชทานมาร่วมในพิธีด้วย

ทุกครั้งที่จัดงาน เรื่องเล่าเรื่องกากับพระธาตุที่ลอยขึ้นจากดินจะถูกเล่าซ้ำ ตำนานของพระเจ้าอาทิตยราชจึงไม่ได้อยู่แค่ในใบลาน แต่มีชีวิตอยู่ในพิธีกรรมที่ชุมชนทำร่วมกันทุกปี

09มรดก

หลังจากพญามังรายยึดหริภุญชัยในปลายพุทธศตวรรษที่ 19 พระธาตุที่ตำนานยกให้พระเจ้าอาทิตยราชสร้างก็ไม่ได้ถูกทิ้ง กษัตริย์ล้านนาหลายรัชกาลบูรณะและขยายพระธาตุต่อมา จนพระธาตุหริภุญชัยกลายเป็นหนึ่งในพระธาตุที่สำคัญที่สุดของภาคเหนือ

ทุกปีชาวลำพูนจัดประเพณีสรงน้ำพระธาตุหริภุญชัย และเอกสารของจังหวัดลำพูนก็ยังยกย่องพระองค์ในฐานะมหาราชผู้ขุดพบพระธาตุและสถาปนาพระธาตุไว้กลางเมือง เรื่องของพระองค์จึงเป็นตัวอย่างที่ดีว่าตำนานกับประวัติศาสตร์ผสานกันอย่างไรในความทรงจำของชุมชน

ลำดับเหตุการณ์ไทม์ไลน์

ภาพอ้างอิงดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้

เกร็ดความรู้รู้หรือไม่

ถาม-ตอบคำถามที่พบบ่อย

อ่านต่อในเว็บไซต์เรื่องที่เกี่ยวข้อง

อ้างอิงแหล่งข้อมูล

1. Hariphunchai (Wikipedia)
2. Cāmadevīvaṃsa (Wikipedia)
3. Wat Phra That Hariphunchai (Wikipedia)
4. ตำนานการพบพระธาตุในชินกาลมาลีปกรณ์ (GotoKnow)
5. ตำนานพระธาตุหริภุญชัยกับกา (GotoKnow)
6. พระธาตุหริภุญชัย จังหวัดลำพูน (ห้องสมุดมหาวิทยาลัยพายัพ)
7. เอกสารเผยแพร่จังหวัดลำพูน
8. สรงน้ำพระธาตุหริภุญชัย (ผู้จัดการออนไลน์)
9. พระธาตุหริภุญชัย พระธาตุประจำปีระกา (ผู้จัดการออนไลน์)
10. พระธาตุประจำปีเกิด 12 นักษัตร (KTC)

บทความเรียบเรียงใหม่จากแหล่งข้างต้น ตัวเลขและศักราชที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันได้ระบุไว้ในเนื้อหา