หมวดหมู่: ยุครัฐโบราณ

ภาพประกอบ: Ban Chiang Museum Excavation · Kiwiodysee · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

หมู่บ้านในอุดรธานีที่ซ่อนชุมชนเกษตรกรและช่างสำริดยุคก่อนประวัติศาสตร์ไว้ใต้ดิน จนกลายเป็นมรดกโลกแห่งแรกด้านโบราณคดีของไทย · ราว 4,000–1,700 ปีก่อน (ช่วงเวลายังถกเถียงกัน)

ที่ตั้ง	ตำบลบ้านเชียง อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี
ค้นพบ	พ.ศ. 2509 (ค.ศ. 1966)
ขนาดเนินดิน	รูปไข่ ราว 500 x 1,350 เมตร สูงราว 8 เมตร
มรดกโลก	ขึ้นทะเบียนโดยยูเนสโก พ.ศ. 2535 (ค.ศ. 1992)
หลักฐานเด่น	ภาชนะดินเผาลายเขียนสีแดง เครื่องมือและเครื่องประดับสำริด หลุมฝังศพ
การขุดค้นใหญ่	กรมศิลปากรร่วมกับมหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย พ.ศ. 2517–2518
พื้นที่มรดกโลก	ราว 30 เฮกตาร์ เขตกันชนราว 760 เฮกตาร์
หลุมศพจากการขุดค้นปี 2517–2518	อย่างน้อย 142 หลุม

ที่ตั้งและภูมิประเทศ

บ้านเชียงตั้งอยู่บนเนินดินรูปไข่ในอำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี บนแอ่งสกลนครในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน รอบเนินมีลำห้วยและที่ราบลุ่มที่เหมาะกับการทำนา

เนินดินนี้เกิดจากคนรุ่นแล้วรุ่นเล่าที่อาศัย ทำกิน และฝังศพในที่เดิมเป็นเวลาหลายพันปี ชั้นดินจึงทับถมสูงขึ้นจนเป็นเนินสูงราว 8 เมตร ปัจจุบันหมู่บ้านบ้านเชียงยังตั้งอยู่บนเนินเดียวกัน

หลักฐานสำคัญ

• ภาชนะเขียนลายสีแดง: หม้อดินเผาลายก้นหอยสีแดงบนพื้นนวล ภาพจำของบ้านเชียง เป็นของสมัยปลายของแหล่ง (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียง) ดูภาพถ่ายจริง
• กำไลสำริด: กำไลหล่อสำริดสวมข้อมือและข้อเท้าของผู้ตาย หลักฐานการหล่อโลหะยุคแรก (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียง) ดูภาพถ่ายจริง
• หลุมขุดค้นวัดโพธิ์ศรีใน: หลุมฝังศพที่เปิดให้ชมในที่เดิม เห็นโครงกระดูกและภาชนะเรียงตามชั้นดิน (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ วัดโพธิ์ศรีใน บ้านเชียง) ดูภาพถ่ายจริง

การค้นพบ

ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2509 (ค.ศ. 1966) สตีเฟน ยัง นักศึกษารัฐศาสตร์จากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดซึ่งมาเก็บข้อมูลทำวิทยานิพนธ์ในหมู่บ้าน สะดุดรากต้นไม้ล้มลงบนทางเดิน แล้วสังเกตเห็นปากไหดินเผาโผล่จากพื้นดิน เขาเห็นว่าลวดลายแปลกตา จึงเก็บตัวอย่างส่งให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบ

ข่าวการค้นพบทำให้ไหลายเขียนสีแดงจากบ้านเชียงเป็นที่ต้องการของนักสะสม การลักลอบขุดหาโบราณวัตถุจึงแพร่หลาย เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์เสด็จทอดพระเนตรหลุมขุดค้นในวันที่ 20 มีนาคม พ.ศ. 2515 (ค.ศ. 1972) ชาวบ้านและหน่วยงานรัฐจึงตื่นตัวช่วยกันปกป้องแหล่งมากขึ้น

กรมศิลปากรขุดค้นขนาดเล็กหลายครั้ง จากนั้นในปี พ.ศ. 2517–2518 (ค.ศ. 1974–1975) กรมศิลปากรร่วมกับพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนียขุดค้นครั้งใหญ่ นำโดยพิสิฐ เจริญวงศ์ และเชสเตอร์ กอร์แมน ได้โบราณวัตถุและตัวอย่างรวมหนักหลายตัน

การสะดุดรากไม้ครั้งเดียวของนักศึกษาคนหนึ่ง เปิดประตูสู่ชุมชนช่างสำริดที่ถูกลืมมาหลายพันปี

เบื้องหลังการขุดค้นครั้งใหญ่

หลังสตีเฟน ยัง พบไหโบราณ เขานำตัวอย่างไปให้พันธุ์ทิพย์ บริพัตร แห่งวังสวนผักกาด และเจ้าหน้าที่กรมศิลปากรดู ตลอดช่วงปลายทศวรรษ 2500 ถึงต้นทศวรรษ 2510 กรมศิลปากรขุดค้นขนาดเล็กหลายครั้ง และพบโครงกระดูก สำริด และภาชนะดินเผาอย่างต่อเนื่อง

การขุดค้นร่วมระหว่างกรมศิลปากรกับพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนียใน พ.ศ. 2517–2518 มีพิสิฐ เจริญวงศ์ และเชสเตอร์ กอร์แมน เป็นผู้อำนวยการร่วม ทีมงานบันทึกหลุมฝังศพได้อย่างน้อย 142 หลุม และขนส่งภาชนะดินเผา เครื่องมือหิน และโลหะรวมราว 6 ตันไปวิเคราะห์ที่สหรัฐอเมริกา

งานวิเคราะห์สะดุดลงเมื่อกอร์แมนเสียชีวิตใน พ.ศ. 2524 (ค.ศ. 1981) ขณะอายุเพียง 43 ปี จอยซ์ ไวท์ จึงรับช่วงโครงการบ้านเชียงต่อ ผลงานเรื่องโลหะของไวท์และเอลิซาเบธ แฮมิลตัน ตีพิมพ์เป็นชุดหนังสือสี่เล่ม และเล่มสุดท้ายออกใน พ.ศ. 2564 (ค.ศ. 2021) หรือราวครึ่งศตวรรษหลังการขุดค้น

วัตถุสำริดที่พบมีทั้งกำไลข้อมือ แหวน กำไลข้อเท้า ลวดและแท่งโลหะ หัวหอก ขวานและผึ่ง ตะขอ ใบมีด และกระดิ่งเล็ก ๆ งานวิจัยของไวท์จัดวัตถุโลหะเป็น 9 กลุ่ม พร้อมกับเบ้าหลอม แม่พิมพ์ และตะกรันโลหะ ซึ่งยืนยันว่าการหล่อโลหะเกิดขึ้นในชุมชนตั้งแต่ระยะแรก

สิ่งที่พบ

บ้านเชียงพบหลุมฝังศพมนุษย์กว่าร้อยหลุม ร่วมกับภาชนะดินเผาจำนวนมาก ภาชนะยุคแรกเป็นสีดำมีลายขีดขูด ยุคกลางมีหลายรูปทรง ส่วนยุคปลายเป็นภาชนะสีนวลเขียนลายสีแดงเป็นวงก้นหอยและลายโค้งที่กลายเป็นสัญลักษณ์ของบ้านเชียง ภาชนะลายเขียนสีแดงนี้มีอายุราว 300 ปีก่อนคริสตกาล ถึง ค.ศ. 200

นอกจากนี้ยังพบเครื่องมือและเครื่องประดับสำริด เช่น ขวาน หัวหอก กำไล และกระพรวน พร้อมเบ้าหลอมและแม่พิมพ์ ซึ่งแสดงว่าชาวบ้านเชียงหล่อสำริดเองในชุมชน ในชั้นที่ใหม่กว่ายังพบเครื่องมือเหล็กและลูกปัดแก้ว

หลักฐานอื่นบอกเรื่องชีวิตประจำวัน ได้แก่ แกลบข้าวในเนื้อดินภาชนะ กระดูกหมู ไก่ สุนัข และกระดูกควายในชั้นยุคหลัง แสดงว่าคนที่นี่ปลูกข้าว เลี้ยงสัตว์ และยังล่าสัตว์หาปลาควบคู่กัน หลักฐานการทำสงครามหรืออาวุธมีน้อยมาก

สามสมัยของภาชนะดินเผา

นักโบราณคดีแบ่งชั้นการอยู่อาศัยของบ้านเชียงเป็นสมัยต้น สมัยกลาง และสมัยปลาย โดยใช้รูปแบบภาชนะดินเผาที่ฝังร่วมกับศพเป็นตัวช่วยสำคัญ ภาชนะเหล่านี้ทำขึ้นเพื่อใช้ในพิธีศพเป็นส่วนใหญ่ จึงประณีตกว่าภาชนะใช้งานทั่วไป

ภาชนะสมัยต้นมีทั้งลายขีด ลายเชือกทาบ ลายเขียนสี และลวดลายปั้นแปะ ฝีมือละเอียดจนนักวิจัยชื่นชมว่ามีความซับซ้อนตั้งแต่แรกเริ่ม สมัยกลางนิยมภาชนะทรงหักมุมที่ทาสีบริเวณขอบปาก และบางหลุมพบว่ามีการทุบภาชนะให้แตกแล้วโรยทับร่างผู้ตาย

ภาชนะเขียนลายสีแดงบนพื้นสีนวลที่ทำให้บ้านเชียงโด่งดัง เป็นของสมัยปลาย ซึ่งหมายความว่าช่างปั้นของบ้านเชียงทำภาชนะต่อเนื่องกันมาเกือบ 2,000 ปีก่อนจะถึงยุคลายแดงนี้ ภาพจำของคนทั่วไปเกี่ยวกับบ้านเชียงจึงเป็นเพียงช่วงท้ายของเรื่องราวทั้งหมด

ชีวิตและสุขภาพของคนบ้านเชียง

ไมเคิล เปียทรูเซวสกี และมิเชล ทูมีย์ ดักลาส ศึกษาโครงกระดูกจากบ้านเชียงแล้วพบว่าคนที่นี่ใช้ร่างกายหนักและกระฉับกระเฉง แต่แทบไม่มีร่องรอยบาดแผลจากการต่อสู้กัน เศรษฐกิจเป็นแบบผสม คือทำนา ล่าสัตว์ และเก็บของป่า ไปพร้อมกับการทำโลหะ

ข้อมูลจากโครงกระดูก 127 โครงที่หน่วยงานไทยเผยแพร่ระบุว่า ผู้ชายสูงเฉลี่ยราว 165–175 เซนติเมตร ผู้หญิงราว 150–157 เซนติเมตร และอายุขัยเฉลี่ยราว 27–34 ปี งานวิเคราะห์ของทีมสหรัฐฯ ยังพบว่าอายุขัยเฉลี่ยลดลงเล็กน้อยจากราว 30.4 ปีเป็น 28.1 ปีหลังจากเริ่มใช้ควายในการเกษตร

กระดูกสัตว์ที่อำพัน กิจงาม และชาร์ลส์ ไฮแอม ศึกษา มีทั้งวัวป่าสองชนิดคือกระทิงและวัวแดง ซึ่งแสดงว่ายังมีการล่าสัตว์ใหญ่ ส่วนร่องรอยบ้านเรือนชี้ว่าคนบ้านเชียงน่าจะอยู่ในบ้านใต้ถุนสูงผังสี่เหลี่ยมผืนผ้า คล้ายบ้านชนบทอีสานที่เห็นได้ในปัจจุบัน

ทองแดงและดีบุกมาจากไหน

สำริดคือโลหะผสมระหว่างทองแดงกับดีบุก แต่ในพื้นที่บ้านเชียงเองไม่มีแร่ทั้งสองชนิด ชาวบ้านเชียงจึงต้องได้โลหะหรือแร่มาจากที่อื่น นี่คือหลักฐานว่าชุมชนเกษตรกรในแอ่งสกลนครเชื่อมต่อกับเครือข่ายแลกเปลี่ยนที่กว้างไกล

การค้นพบที่บ้านเชียงจุดประกายให้เกิดโครงการโบราณโลหวิทยาในประเทศไทย นำโดยสุรพล นาถะพินธุ และวินเซนต์ พิกอตต์ ซึ่งเริ่มงานภาคสนามใน พ.ศ. 2527 โครงการนี้สำรวจแหล่งเหมืองทองแดงภูโล้นริมแม่น้ำโขงในจังหวัดเลย และขุดค้นตั้งแต่เดือนมกราคม พ.ศ. 2528 พบว่ามีการทำเหมืองทองแดงอย่างน้อยตั้งแต่สหัสวรรษที่ 1 ก่อนคริสตกาล และอาจส่งแร่หรือโลหะมายังชุมชนวัฒนธรรมบ้านเชียงที่อยู่ปลายน้ำ

อีกแหล่งผลิตทองแดงสำคัญอยู่ที่หุบเขาวงพระจันทร์ใกล้ลพบุรี ซึ่งมีแหล่งโนนป่าหวาย โนนหมากลา และนิลกำแหง ภาพรวมจึงเป็นเครือข่ายเหมืองแร่และหมู่บ้านช่างโลหะที่กระจายอยู่ทั่วภาคอีสานและภาคกลาง โดยบ้านเชียงเป็นหนึ่งในชุมชนผู้ใช้และหล่อโลหะ

ความสำคัญ

ยูเนสโกขึ้นทะเบียนแหล่งโบราณคดีบ้านเชียงเป็นมรดกโลกในปี พ.ศ. 2535 (ค.ศ. 1992) โดยยกย่องว่าเป็นแหล่งตั้งถิ่นฐานยุคก่อนประวัติศาสตร์ที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

บ้านเชียงช่วยให้เห็นพัฒนาการของชุมชนเกษตรกรรมที่ค่อย ๆ รับและพัฒนาเทคโนโลยีโลหะ จากหมู่บ้านทำนาธรรมดาไปสู่ชุมชนที่ผลิตสำริดและเหล็กใช้เอง ต่อมายังเป็นจุดเริ่มต้นของงานโบราณคดีในภาคอีสานอีกหลายแห่ง

ผลการศึกษาดีเอ็นเอโบราณที่เผยแพร่ในช่วงหลังยังพบว่าคนยุคเหล็กแถบบ้านเชียงมีพันธุกรรมต่างจากคนวัฒนธรรมโลงไม้ในปางมะผ้า สะท้อนว่าผู้คนเข้ามาสู่ดินแดนไทยหลายเส้นทาง

ข้อถกเถียงเรื่องอายุ

ช่วงแรก การหาอายุด้วยวิธีเทอร์โมลูมิเนสเซนซ์ให้ตัวเลขเก่ามาก บางค่าย้อนไปกว่า 5,000 ปีก่อน มีการพูดกันว่าบ้านเชียงอาจเป็นแหล่งผลิตสำริดที่เก่าที่สุดในโลก ตัวเลขนี้ยังถูกอ้างในสื่อไทยจนถึงปัจจุบัน แต่นักวิชาการส่วนใหญ่ไม่ยอมรับแล้ว

ปัจจุบันยังมีสองแนวคิดหลัก ฝ่ายของจอยซ์ ไวท์ แห่งพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย ใช้ค่าอายุจากข้าวในภาชนะ เสนอว่าชุมชนเริ่มราว 2,100 ปีก่อนคริสตกาล และยุคสำริดเริ่มราว 2,000–1,800 ปีก่อนคริสตกาล ส่วนฝ่ายของชาร์ลส์ ไฮแอม หาอายุจากกระดูกมนุษย์และสัตว์ เสนอว่าการตั้งถิ่นฐานเริ่มราว 1,500 ปีก่อนคริสตกาล และยุคสำริดเริ่มราว 1,000 ปีก่อนคริสตกาล

ความต่างนี้ยังโยงไปถึงคำถามว่าความรู้เรื่องสำริดมาจากไหน ลำดับเวลาแบบไฮแอมสอดคล้องกับการรับเทคโนโลยีจากจีนตอนใต้ ขณะที่ลำดับเวลาแบบไวท์เปิดทางให้เส้นทางอื่น ข้อถกเถียงนี้ยังไม่ยุติ

ปัจจุบัน

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียงในความดูแลของกรมศิลปากรจัดแสดงโบราณวัตถุและเรื่องราวของวัฒนธรรมบ้านเชียง ใกล้กันมีหลุมขุดค้นที่วัดโพธิ์ศรีใน ซึ่งเปิดให้เห็นโครงกระดูกและภาชนะดินเผาในตำแหน่งเดิมที่พบ

ในปี พ.ศ. 2551 (ค.ศ. 2008) เจ้าหน้าที่สหรัฐอเมริกาตรวจยึดโบราณวัตถุที่ลักลอบนำออกจากไทยจำนวนมากในปฏิบัติการที่เรียกว่า Operation Antiquity ต่อมาพิพิธภัณฑ์หลายแห่งในสหรัฐฯ ได้ส่งคืนโบราณวัตถุบ้านเชียงหลายร้อยชิ้นกลับมาไทย ชาวบ้านเชียงเองก็ยังผลิตเครื่องปั้นดินเผาลายเลียนแบบโบราณเป็นงานหัตถกรรมของชุมชน

ปฏิบัติการที่สหรัฐฯ เป็นการสืบสวนลับนาน 5 ปีตั้งแต่ พ.ศ. 2546 ก่อนจะบุกตรวจค้น 13 จุดในแคลิฟอร์เนียและชิคาโกในเดือนมกราคม พ.ศ. 2551 ยึดโบราณวัตถุได้กว่า 10,000 ชิ้น หลายชิ้นมาจากบ้านเชียง พิพิธภัณฑ์โบเวอร์สส่งคืนวัตถุ 542 ชิ้น และพิพิธภัณฑ์มิงเกส่งคืน 68 ชิ้น ส่วนเจ้าของแกลเลอรีที่รับสารภาพใน พ.ศ. 2558 ต้องคืนโบราณวัตถุอีก 337 ชิ้น

ชุมชนบ้านเชียงในปัจจุบันเป็นชาวไทพวนที่อพยพมาตั้งถิ่นฐานเมื่อราว 200 ปีก่อน พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียงจึงมีอาคารจัดแสดงวิถีชีวิตไทพวนแยกออกมาด้วย นอกเหนือจากอาคารนิทรรศการหลักที่เล่าเรื่องยุคก่อนประวัติศาสตร์

พิกัดและการนำทาง

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียง อ.หนองหาน
พิกัด 17.407222, 103.236228 (17°24′26.0″N 103°14′10.4″E)

จุดนี้คือพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียง หลุมขุดค้นที่วัดโพธิ์ศรีในอยู่ในหมู่บ้านเดียวกัน

การเยี่ยมชมวันนี้

แหล่งโบราณคดีบ้านเชียงอยู่ในอำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี ชมได้ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเชียงของกรมศิลปากร และหลุมขุดค้นวัดโพธิ์ศรีในที่แสดงโครงกระดูกและภาชนะในตำแหน่งที่พบจริง ในหมู่บ้านมีร้านเครื่องปั้นดินเผาลายบ้านเชียงและผ้าทอของชุมชน

ไทม์ไลน์

• ราว 2,100–1,500 ปีก่อน ค.ศ.: เริ่มตั้งถิ่นฐาน. ชุมชนเกษตรกรรมเริ่มอาศัยบนเนิน ปีที่แน่ชัดยังถกเถียงกัน
• ราว 2,000–1,000 ปีก่อน ค.ศ.: เข้าสู่ยุคสำริด. เริ่มใช้และหล่อสำริด ตัวเลขต่างกันตามแนวคิดของนักวิชาการ
• สหัสวรรษที่ 1 ก่อน ค.ศ.: เหมืองทองแดงภูโล้น. มีการทำเหมืองทองแดงริมแม่น้ำโขงที่อาจส่งโลหะมายังวัฒนธรรมบ้านเชียง
• ราว 300 ปีก่อน ค.ศ.–ค.ศ. 200: ภาชนะลายเขียนสีแดง. ยุคปลายที่ผลิตภาชนะลายเขียนสีแดงอันเป็นสัญลักษณ์
• ส.ค. พ.ศ. 2509 (ค.ศ. 1966): สตีเฟน ยัง พบไหโบราณ. จุดเริ่มต้นความสนใจของนักวิชาการ
• 20 มี.ค. พ.ศ. 2515 (ค.ศ. 1972): เสด็จทอดพระเนตร. รัชกาลที่ 9 และพระราชินีเสด็จชมหลุมขุดค้น
• พ.ศ. 2517–2518 (ค.ศ. 1974–1975): ขุดค้นครั้งใหญ่. กรมศิลปากรร่วมกับมหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย พบหลุมศพอย่างน้อย 142 หลุม
• พ.ศ. 2524 (ค.ศ. 1981): กอร์แมนเสียชีวิต. งานวิเคราะห์ผลการขุดค้นล่าช้าออกไป
• พ.ศ. 2527–2528 (ค.ศ. 1984–1985): โครงการโบราณโลหวิทยา. สำรวจและขุดค้นเหมืองทองแดงภูโล้น จังหวัดเลย
• พ.ศ. 2535 (ค.ศ. 1992): มรดกโลก. ยูเนสโกขึ้นทะเบียนแหล่งโบราณคดีบ้านเชียง
• ม.ค. พ.ศ. 2551 (ค.ศ. 2008): ตรวจยึดของโบราณในสหรัฐฯ. บุกค้น 13 จุด ยึดโบราณวัตถุกว่า 10,000 ชิ้น
• พ.ศ. 2558 (ค.ศ. 2015): เกิดข้อถกเถียงรอบใหม่. ทีมไฮแอมเสนอลำดับเวลาใหม่ และไวท์โต้แย้ง ในปีเดียวกันผู้ค้าโบราณวัตถุรับสารภาพในสหรัฐฯ
• พ.ศ. 2564 (ค.ศ. 2021): หนังสือชุดโลหะเล่มสุดท้าย. ผลวิเคราะห์โลหะบ้านเชียงของไวท์และแฮมิลตันครบชุด

รู้หรือไม่

เนินที่คนสร้างเอง

เนินบ้านเชียงสูงราว 8 เมตร เกิดจากการอยู่อาศัยและฝังศพซ้อนกันหลายพันปี

ชื่อเสียงที่มาพร้อมการลักลอบขุด

ความนิยมไหลายเขียนสีแดงในตลาดนักสะสมทำให้มีการลักลอบขุดอย่างหนักในช่วงทศวรรษ 2510

หลอมเองในหมู่บ้าน

การพบเบ้าหลอมและแม่พิมพ์ยืนยันว่าชาวบ้านเชียงผลิตสำริดเอง

ไม่มีอาวุธโลหะ

ในบรรดาสำริดที่พบ แทบไม่มีอาวุธสำหรับสงคราม และโครงกระดูกก็มีร่องรอยการบาดเจ็บจากการต่อสู้น้อยมาก

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• บ้านเชียงและยุคโลหะ (ตอน)
• ชาวนาและช่างปั้นยุคหินใหม่ (ตอน)
• บ้านปราสาทและบ้านโนนวัด (สถานที่)
• ถ้ำลอดและถ้ำผีแมน (สถานที่)
• ชาร์ลส์ ไฮแอม (บุคคล)
• ภูพระบาท (สถานที่)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• เชสเตอร์ กอร์แมน
• บ้านโนนนกทา
• พิสิฐ เจริญวงศ์

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Ban Chiang Archaeological Site – UNESCO World Heritage Centre
2. Ban Chiang – Wikipedia
3. Ban Chiang Chronology – ISEAA
4. Charles Higham: the dating game and the saga of Ban Chiang – Current World Archaeology
5. แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง – กรมประชาสัมพันธ์
6. Ban Chiang Ceramics – ISEAA
7. Ban Chiang National Museum – Museum Thailand
8. Thailand Archaeometallurgy Project – Penn Museum

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: Prasat-Muang-Sing-APR08-008 · Ddalbiez · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

เมืองโบราณกำแพงศิลาแลงริมแควน้อย ที่มีปราสาทแบบเขมรเป็นศูนย์กลาง และยังมีข้อถกเถียงว่าใครเป็นผู้สร้าง · ราวพุทธศตวรรษที่ 18–19 (มีชุมชนก่อนประวัติศาสตร์อยู่ก่อนแล้ว)

ที่ตั้ง	อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี ริมฝั่งแม่น้ำแควน้อย
ขนาดเมือง	ราว 880 x 1,400 เมตร กำแพงศิลาแลงสูงราว 5–7 เมตร
โบราณสถานหลัก	ปราสาทเมืองสิงห์ หันหน้าไปทางทิศตะวันออก
รูปเคารพ	พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร และพระนางปรัชญาปารมิตา
บูรณะ	เริ่ม พ.ศ. 2517
อุทยานประวัติศาสตร์	ประกาศ พ.ศ. 2530 เปิดอย่างเป็นทางการ 3 เมษายน พ.ศ. 2540
กำแพงล้อมปราสาท	ศิลาแลง ราว 81.5 x 104 เมตร
ประติมากรรมเด่น	พระอวโลกิเตศวรเปล่งรัศมี สูงราว 161 เซนติเมตร

ที่ตั้งและภูมิประเทศ

เมืองสิงห์ตั้งอยู่บนฝั่งซ้ายของแม่น้ำแควน้อย ในเขตอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี ห่างจากสถานีรถไฟท่ากิเลนราว 1 กิโลเมตร แม่น้ำแควน้อยโค้งโอบเมืองไว้ทางด้านหนึ่ง ทำให้ได้ทั้งแหล่งน้ำและแนวป้องกันตามธรรมชาติ

ทำเลนี้อยู่บนเส้นทางโบราณที่เชื่อมลุ่มแม่กลองและแควน้อยขึ้นไปยังด่านเจดีย์สามองค์และดินแดนพม่า พื้นที่รอบเมืองมีคนอาศัยมาตั้งแต่ยุคหินใหม่ ใกล้กับแหล่งบ้านเก่าที่อยู่ปลายน้ำลงไป

หลักฐานสำคัญ

• ปราสาทเมืองสิงห์: ปราสาทศิลาแลงในเมืองโบราณริมแม่น้ำแควน้อย (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ อุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์) ดูภาพถ่ายจริง
• ประติมากรรมพระโพธิสัตว์: ประติมากรรมแบบบายนที่พบในเมืองสิงห์ (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ อุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์) ดูภาพถ่ายจริง

ผังเมืองและการค้นพบ

ตัวเมืองเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า กว้างราว 880 เมตร ยาวราว 1,400 เมตร ล้อมด้วยกำแพงศิลาแลงที่ก่อบนคันดิน สูงราว 5–7 เมตร (แหล่งข้อมูลระบุต่างกัน) มีประตูเมืองทั้งสี่ด้าน และมีคูน้ำคันดินซ้อนกันหลายชั้น ซึ่งน่าจะใช้ทั้งป้องกันเมืองและจัดการน้ำ

ภายในเมืองมีกลุ่มโบราณสถานเรียงตามแนวแกนเหนือ-ใต้ 4 แห่ง โดยโบราณสถานหมายเลข 1 คือปราสาทเมืองสิงห์ ซึ่งเป็นศาสนสถานหลัก เมืองนี้ถูกทิ้งร้างไปหลายร้อยปี ก่อนกลับมามีบทบาทอีกครั้งในสมัยรัชกาลที่ 1 เมื่อใช้เป็นเมืองหน้าด่านทางตะวันตก

กรมศิลปากรเริ่มบูรณะปราสาทเมืองสิงห์ในปี พ.ศ. 2517 ประกาศเป็นอุทยานประวัติศาสตร์ในปี พ.ศ. 2530 และเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 3 เมษายน พ.ศ. 2540

กำแพงศิลาแลงริมแควน้อยตั้งคำถามที่ยังไม่มีใครตอบได้ครบ ว่าเป็นฝีมือกษัตริย์แห่งเมืองพระนคร หรือของคนท้องถิ่นที่ฝันถึงปราสาทแบบบายน

ผังปราสาทหลังการขุดแต่ง

การขุดแต่งของกรมศิลปากรตั้งแต่ปี พ.ศ. 2517 ทำให้เห็นผังปราสาทชัดเจนขึ้น ปราสาทประธานหันหน้าไปทางตะวันออก ล้อมด้วยกำแพงศิลาแลงรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดราว 81.5 x 104 เมตร ถัดเข้าไปเป็นระเบียงคดที่มีซุ้มประตูหรือโคปุระทั้งสี่ทิศ และมีอาคารเล็กกว้างราว 4.5 เมตรอยู่ที่มุมทั้งสี่

ซุ้มประตูด้านตะวันออกซึ่งเป็นทางเข้าหลักยาวราว 25 เมตร ส่วนระเบียงด้านเหนือยาวราว 34.8 เมตร ในลานด้านตะวันออกเฉียงใต้มีอาคารขนาดเล็กอีกหลังหนึ่ง ภายในเขตเมืองยังพบสระน้ำหกสระ กระเบื้องดินเผาที่บ่งว่าเคยมีอาคารเครื่องไม้ และบ่อตัดศิลาแลงอยู่ไม่ไกล ซึ่งบอกว่าวัสดุก่อสร้างหาได้ในท้องถิ่น

ช่างยึดก้อนศิลาแลงเข้าด้วยกันด้วยเดือยโลหะรูปตัว T หรือตัว I ที่ทำจากเหล็กและตะกั่ว ซึ่งเป็นเทคนิคที่พบในปราสาทแบบเขมร นอกจากปราสาทหลัก ภายในเมืองยังมีฐานศาสนสถานหลังที่สองทางตะวันตกเฉียงเหนือ และฐานอาคารอีกสองแห่งที่ยังไม่รู้หน้าที่แน่ชัด

สิ่งที่พบ

ปราสาทเมืองสิงห์สร้างด้วยศิลาแลงทั้งหลัง หันหน้าไปทางทิศตะวันออก มีปรางค์ประธานอยู่กลาง ล้อมด้วยระเบียงคดและซุ้มประตู มีอาคารที่เรียกว่าบรรณาลัยอยู่ภายใน ลวดลายปูนปั้นและรูปแบบผังคล้ายกับศิลปะเขมรแบบบายน

ในบริเวณปราสาทพบประติมากรรมพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร และพระนางปรัชญาปารมิตา ซึ่งเป็นเทพสำคัญของพุทธศาสนามหายานในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ปัจจุบันมีการจัดแสดงแบบจำลองในอาคารบางหลัง

นอกจากนี้ การขุดค้นริมแม่น้ำแควน้อยในเขตอุทยานพบแหล่งฝังศพยุคก่อนประวัติศาสตร์ มีโครงกระดูกพร้อมภาชนะดินเผาและเครื่องประดับ กำหนดอายุราว ค.ศ. 200 แสดงว่าพื้นที่นี้มีคนอยู่ก่อนการสร้างเมืองกำแพงศิลาแลงนานมาก

ประติมากรรมที่พบทีละชิ้น

ประติมากรรมที่โด่งดังที่สุดคือพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรแบบเปล่งรัศมี สลักจากหินทรายสีเทาอมฟ้า สูงราว 161 เซนติเมตร ทั่วองค์สลักรูปพระพุทธรูปองค์เล็ก ๆ จำนวนมาก แทนแสงที่แผ่ออกจากพระโพธิสัตว์ แบบเดียวกับที่พบในศิลปะยุคพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ในกัมพูชา

อีกชิ้นสำคัญคือพระนางปรัชญาปารมิตาจากหินทรายสีเทาอมฟ้าเช่นกัน สูงราว 98 เซนติเมตร ส่วนชิ้นที่ทำจากหินทรายสีแดง ได้แก่ พระพุทธรูปนาคปรก เศียรทวารบาลสูงราว 47 เซนติเมตร และลำตัวสตรีที่ยังสลักไม่เสร็จ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล เห็นว่างานหินทรายแดงเหล่านี้น่าจะเป็นฝีมือช่างท้องถิ่น

ลวดลายปูนปั้นที่ประดับปราสาทก็น่าสนใจ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศแบ่งได้เป็นสามกลุ่ม คือกลุ่มที่ยังมีร่องรอยทวารวดี กลุ่มที่เป็นแบบบายน และกลุ่มที่เริ่มมีลักษณะแบบไทย การผสมนี้เป็นหนึ่งในเหตุผลที่ทำให้นักวิชาการบางคนมองว่าคนท้องถิ่นมีบทบาทในการสร้างมากกว่าที่เคยคิด

เทวรูปของจริงหลายชิ้นถูกนำไปเก็บรักษาในพิพิธภัณฑ์ ส่วนที่ปราสาทจัดแสดงแบบจำลองให้ผู้มาเยือนเห็นตำแหน่งเดิม

หลุมศพสองพันปีริมแควน้อย

ที่ขอบด้านตะวันออกเฉียงใต้ของเมือง นักโบราณคดีขุดพบโครงกระดูกมนุษย์สี่โครง กำหนดอายุอยู่ในปลายยุคโลหะ ราว พ.ศ. 743 (ค.ศ. 200) ผู้ตายถูกฝังพร้อมหม้อดินเผา เครื่องประดับทำจากเปลือกหอย และลูกปัดหินกับลูกปัดแก้ว

ลูกปัดแก้วและหินเป็นสินค้าที่เดินทางมาตามเครือข่ายการค้าระยะไกล การพบในหลุมศพริมแควน้อยจึงบอกว่าชุมชนตรงนี้ติดต่อกับโลกภายนอกมาก่อนจะมีปราสาทนับพันปี และลุ่มน้ำแควน่าจะเป็นทางผ่านของสินค้ามาตั้งแต่ยุคนั้น

ปัจจุบันผู้มาเยือนยังเข้าชมหลุมขุดค้นนี้ได้ เป็นจุดที่ทำให้ผู้มาเยือนเห็นว่าเมืองสิงห์มีประวัติศาสตร์หลายชั้นซ้อนกัน ตั้งแต่ชุมชนยุคโลหะ เมืองแบบเขมร ไปจนถึงเมืองด่านสมัยรัตนโกสินทร์

ความสำคัญ

เมืองสิงห์เป็นเมืองแบบเขมรที่อยู่ไกลไปทางตะวันตกที่สุดแห่งหนึ่งในดินแดนไทย นักวิชาการหลายคนสันนิษฐานว่าคือเมือง ศรีชัยสิงหปุระ ที่ปรากฏในจารึกปราสาทพระขรรค์ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ซึ่งระบุรายชื่อเมืองที่ได้รับพระพุทธรูปชัยพุทธมหานาถ

หากข้อสันนิษฐานนี้ถูกต้อง เมืองสิงห์ก็เป็นจุดสำคัญบนเส้นทางที่เชื่อมอาณาจักรเขมรเข้ากับทางผ่านไปยังทะเลอันดามัน และแสดงให้เห็นว่าอิทธิพลของพุทธมหายานยุคบายนแผ่มาไกลถึงลุ่มน้ำแคว

เมืองสิงห์ในเครือข่ายเมืองบายนฝั่งตะวันตก

เมืองสิงห์ไม่ได้อยู่โดดเดี่ยว ในภาคกลางตอนล่างและภาคตะวันตกยังมีศาสนสถานแบบบายนอีกหลายแห่ง เช่น พระปรางค์สามยอดที่ลพบุรี พระพุทธรูปนาคปรกที่สุพรรณบุรี วัดพระศรีรัตนมหาธาตุที่ราชบุรี และวัดกำแพงแลงที่เพชรบุรี ซึ่งมีอาคารศิลาแลงแบบเขมรสี่หลัง

ชื่อเมืองที่ปรากฏในจารึกปราสาทพระขรรค์ เช่น ลโวทยปุระ สุวรรณปุระ ศรีชยราชปุรี ศรีชัยสิงหปุรี และศรีชัยวัชรปุรี มักถูกนักวิชาการจับคู่กับลพบุรี สุพรรณบุรี ราชบุรี เมืองสิงห์ และเพชรบุรี ตามลำดับ แม้การจับคู่นี้ยังเป็นข้อสันนิษฐาน แต่ก็ช่วยให้เห็นภาพเส้นทางที่อิทธิพลเขมรแผ่มาตามชายขอบตะวันตกของที่ราบลุ่มเจ้าพระยา

หลังยุคเขมร เมืองสิงห์ร้างไปนาน จนในรัชกาลที่ 1 ถูกตั้งขึ้นใหม่เป็นเมืองเล็กที่มีป้อมคอยป้องกันเมืองกาญจนบุรี และถูกลดฐานะเป็นระดับอำเภอในสมัยรัชกาลที่ 5

ข้อถกเถียง

แนวคิดหลักเห็นว่าปราสาทเมืองสิงห์สร้างในรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ราวปลายพุทธศตวรรษที่ 18 ตามหลักฐานด้านศิลปะ แต่นักวิชาการอีกกลุ่มชี้ว่าผังปราสาทมีมุมไม่ตรงกัน ประตูไม่สม่ำเสมอ และลายปูนปั้นมีลักษณะท้องถิ่นที่ใกล้ทวารวดี จึงเสนอว่าอาจเป็นงานของคนท้องถิ่นที่เลียนแบบปราสาทเขมรในช่วงหลังอาณาจักรเขมรเสื่อมอำนาจ ราวพุทธศตวรรษที่ 18–19

การระบุว่าเมืองสิงห์คือศรีชัยสิงหปุระก็ยังเป็นข้อสันนิษฐาน เพราะอาศัยความคล้ายของชื่อเป็นหลัก ยังไม่มีจารึกในพื้นที่ที่ยืนยันได้ชัดเจน

อีกประเด็นหนึ่งคือการบูรณะ ปรีชา กาญจนาคม นักโบราณคดี ตั้งข้อสังเกตว่าชิ้นส่วนหินทรายสองชิ้นในพิพิธภัณฑ์ที่ระบุว่าเป็นส่วนของพระพุทธรูป อาจเป็นส่วนของใบหน้าขนาดใหญ่แบบที่ประดับยอดปราสาทสมัยบายน และตั้งคำถามว่าส่วนที่เหลือหายไปไหน ระหว่างช่วงที่ปราสาทถูกทิ้งไว้ก่อนการบูรณะ หรือระหว่างการบูรณะเอง

เมืองสิงห์ในปัจจุบัน

ปัจจุบันเมืองสิงห์เป็นอุทยานประวัติศาสตร์ในความดูแลของกรมศิลปากร ผู้มาเยือนเดินชมกำแพงศิลาแลง ปราสาทเมืองสิงห์ โบราณสถานหมายเลข 2 และหลุมขุดค้นแหล่งฝังศพก่อนประวัติศาสตร์ริมแม่น้ำ

พื้นที่โดยรอบร่มรื่นและเงียบสงบ เหมาะกับการเดินหรือปั่นจักรยาน การเดินทางมาเมืองสิงห์มักรวมอยู่ในเส้นทางเดียวกับทางรถไฟสายมรณะ และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเก่า

พิกัดและการนำทาง

ปราสาทเมืองสิงห์ อุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์ อ.ไทรโยค
พิกัด 14.038841, 99.243501 (14°02′19.8″N 99°14′36.6″E)

ตรวจกับแหล่งข้อมูลตั้งแต่สองแหล่งขึ้นไป

การเยี่ยมชมวันนี้

อุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์อยู่ในอำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี ริมแม่น้ำแควน้อย ใกล้สถานีรถไฟท่ากิเลนบนเส้นทางรถไฟสายมรณะ ภายในมีปราสาทเมืองสิงห์ กำแพงศิลาแลง และหลุมขุดค้นแหล่งฝังศพก่อนประวัติศาสตร์ เดินทางต่อไปยังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเก่าได้สะดวก

ไทม์ไลน์

• ยุคหินใหม่: ชุมชนแรกเริ่ม. ลุ่มแควน้อยมีผู้คนอาศัยมาตั้งแต่ยุคหินใหม่
• ราว พ.ศ. 743 (ค.ศ. 200): แหล่งฝังศพริมแม่น้ำ. ชุมชนปลายยุคโลหะฝังศพพร้อมหม้อและลูกปัด
• พ.ศ. 1724–1761 (ค.ศ. 1181–1218): รัชกาลชัยวรมันที่ 7. จารึกปราสาทพระขรรค์กล่าวถึงศรีชัยสิงหปุระ
• ราวพุทธศตวรรษที่ 18–19: สร้างปราสาทเมืองสิงห์. ศาสนสถานพุทธมหายานแบบบายน (ยังถกเถียงเรื่องผู้สร้าง)
• หลังยุคเขมร: เมืองร้าง. เมืองถูกทิ้งร้างหลายร้อยปี
• สมัยรัชกาลที่ 1 (ค.ศ. 1782–1809): เมืองหน้าด่าน. ตั้งเมืองสิงห์ขึ้นใหม่เพื่อป้องกันกาญจนบุรี
• สมัยรัชกาลที่ 5 (ค.ศ. 1868–1910): ลดฐานะ. เมืองสิงห์ถูกลดเป็นระดับอำเภอ
• พ.ศ. 2517 (ค.ศ. 1974): เริ่มขุดแต่งและบูรณะ. กรมศิลปากรเริ่มงานที่ปราสาท
• พ.ศ. 2520 (ค.ศ. 1977): รายงานต่อที่ประชุมนานาชาติ. หม่อมเจ้าสุภัทรดิศเสนอผลการขุดค้นต่อที่ประชุมนักประวัติศาสตร์เอเชีย
• พ.ศ. 2530 (ค.ศ. 1987): ประกาศอุทยานประวัติศาสตร์. จัดตั้งอุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์
• 3 เม.ย. พ.ศ. 2540 (ค.ศ. 1997): เปิดอย่างเป็นทางการ. เปิดให้ประชาชนเข้าชม

รู้หรือไม่

ศิลาแลงคือหินที่ตัดจากดิน

ศิลาแลงเป็นดินที่มีเหล็กสูง เมื่อขุดขึ้นมาใหม่ ๆ ยังตัดได้ง่าย แต่เมื่อโดนอากาศจะแข็งตัว จึงเป็นวัสดุก่อสร้างสำคัญของปราสาทแบบเขมร

กำแพงหลายชั้น

นอกจากกำแพงศิลาแลง เมืองสิงห์ยังมีคูน้ำและคันดินซ้อนหลายชั้น ซึ่งอาจช่วยกักเก็บและระบายน้ำในฤดูฝน

พระโพธิสัตว์ที่มีพระพุทธรูปทั่วองค์

พระอวโลกิเตศวรจากเมืองสิงห์สลักพระพุทธรูปองค์จิ๋วไว้ทั่วร่าง เพื่อแสดงว่าพระโพธิสัตว์เปล่งรัศมีเป็นพระพุทธเจ้านับไม่ถ้วน

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ละโว้และอาณาจักรขอมในดินแดนไทย (ตอน)
• พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (บุคคล)
• บ้านเก่า (สถานที่)
• พระปรางค์สามยอด (สถานที่)
• ปราสาทหินพิมาย (สถานที่)
• ถ้ำองบะ (สถานที่)

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Mueang Sing Historical Park – Wikipedia
2. A Visit to the Museum, Historical Sites in Muang Sing and the Lower Khwae Noi Valley – Siam Society
3. เมืองสิงห์ และปราสาทเมืองสิงห์ที่แควน้อย ไม่ใช่ขอม – ศิลปวัฒนธรรม
4. ปราสาทเมืองสิงห์ จริงหรือปลอม – ศิลปวัฒนธรรม
5. Jayavarman VII – Wikipedia
6. Subhadradis Diskul: Recent Excavations at Prasat Muang Singh – JSS 66.1

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: 2014020501 Phu Phrabat W · Joachim Lutz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

ภูเขาหินทรายแห่งอุดรธานีที่เพิงหินรูปร่างแปลกถูกเปลี่ยนเป็นศาสนสถานล้อมด้วยใบเสมาสมัยทวารวดี จนได้เป็นมรดกโลกใน พ.ศ. 2567 · ราว 3,000 ปีก่อน ถึงสมัยล้านช้าง

ที่ตั้ง	ตำบลเมืองพาน อำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี
ชื่อมรดกโลก	ภูพระบาท ประจักษ์พยานแห่งวัฒนธรรมสีมาสมัยทวารวดี
ขึ้นทะเบียน	27 กรกฎาคม พ.ศ. 2567 (ค.ศ. 2024) เกณฑ์ (iii) และ (v)
ยุคเสมา	สมัยทวารวดี ราวพุทธศตวรรษที่ 12–16
พื้นที่มรดกโลก	ราว 586 เฮกตาร์
ภาพเขียนสี	พบในเพิงหินกว่า 40 แห่ง
เขตกันชน	ราว 599 เฮกตาร์
รอยพระพุทธบาทบัวบก	รอยเท้าขวา ยาวราว 160 ซม. บูรณะ พ.ศ. 2462–2473

ที่ตั้งและภูมิประเทศ

ภูพระบาทเป็นภูเขาหินทรายในเทือกเขาภูพานตอนเหนือ อยู่ในอำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี ห่างจากตัวเมืองอุดรธานีและหนองคายราว 65 กิโลเมตร บนยอดเขามีป่าโปร่งและลานหินกว้าง

จุดเด่นของภูพระบาทคือโขดหินรูปร่างแปลกตาที่เกิดจากการกัดกร่อนตามธรรมชาติมาเป็นเวลานาน หินทรายชั้นล่างที่อ่อนกว่าสึกไปเร็วกว่าชั้นบน จึงเกิดเป็นหินรูปเห็ด เพิงหิน และหินก้อนใหญ่ที่ตั้งซ้อนกันอย่างน่าทึ่ง

ภูมิประเทศเช่นนี้ทำให้ผู้คนทุกยุคมองภูพระบาทเป็นที่พิเศษ ทั้งเป็นที่พักพิง ที่ทำพิธีกรรม และที่ปฏิบัติธรรม

หลักฐานสำคัญ

• ใบเสมาหินทรายสมัยทวารวดี: ใบเสมาปักล้อมเพิงหินเพื่อกำหนดเขตพิธีกรรม ประเพณีที่ยูเนสโกยกย่อง (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท) ดูภาพถ่ายจริง
• ภาพเขียนสีบนเพิงหิน: ภาพคน สัตว์ รอยมือ และลายเรขาคณิตในเพิงหินหลายแห่ง (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ เพิงหินในอุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท) ดูภาพถ่ายจริง
• หอนางอุสา: เพิงหินรูปดอกเห็ดตามตำนานนางอุสากับท้าวบารส (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท) ดูภาพถ่ายจริง

ร่องรอยคนยุคก่อนประวัติศาสตร์

ตามเพิงหินหลายแห่งบนภูพระบาทมีภาพเขียนสีแดง เป็นรูปคน ฝ่ามือ สัตว์ และลายเรขาคณิต ยูเนสโกระบุว่ามีเพิงหินที่พบภาพเขียนสีราว 47 แห่ง ภาพที่รู้จักกันดีอยู่ที่ถ้ำวัวและถ้ำคน ซึ่งได้ชื่อตามภาพวัวและภาพคนที่ปรากฏอยู่

อายุของภาพเขียนสียังกำหนดได้ไม่แน่ชัด แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่ประเมินว่าราว 2,000–3,000 ปีก่อน บางแหล่งเสนอว่าเก่ากว่านั้น เพราะยังไม่มีการหาอายุสีโดยตรง ตัวเลขเหล่านี้จึงเป็นการประเมินจากรูปแบบและหลักฐานแวดล้อม

รศ.ดร.รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล แห่งมหาวิทยาลัยรามคำแหง ผู้ศึกษาภาพเขียนสีในอำเภอบ้านผือ นับแหล่งภาพเขียนสีในอำเภอนี้ได้ 81 แห่ง ในจำนวนนี้ 55 แห่งอยู่ในกลุ่มภูพระบาท แบ่งเป็น 6 กลุ่มย่อย ภาพส่วนใหญ่เป็นสีแดงจากแร่ในท้องถิ่น มีทั้งคน สัตว์ซึ่งส่วนใหญ่เป็นวัว รอยมือ และลายเรขาคณิต

ข้อเสนอของท่านต่างจากค่าที่นิยมอ้างกัน คือกำหนดอายุภาพส่วนใหญ่ไว้ราว ค.ศ. 600–1200 ซึ่งใกล้เคียงกับยุคทวารวดี และตีความว่ารูปคนอาจหมายถึงวิญญาณบรรพบุรุษในโลกหลังความตาย ท่านยังชี้ว่าลายเรขาคณิตบางแบบคล้ายลายบนภาชนะบ้านเชียง คำถามว่าภาพเขียนสีเก่ากว่าใบเสมามากหรือเกิดในยุคใกล้กันจึงยังเป็นข้อถกเถียงที่เปิดอยู่

บนภูพระบาท ธรรมชาติปั้นรูปทรงของหิน ศรัทธาปักเสมาล้อมไว้ และนิทานตั้งชื่อให้ทุกก้อน

เพิงหินกลายเป็นวัด: วัฒนธรรมเสมา

ในสมัยทวารวดี ราวพุทธศตวรรษที่ 12–16 ผู้คนที่นับถือพระพุทธศาสนาได้ดัดแปลงเพิงหินธรรมชาติให้เป็นศาสนสถาน และปักใบเสมาหินล้อมรอบเพื่อกำหนดเขตศักดิ์สิทธิ์ ใบเสมาบางกลุ่มยังตั้งอยู่ในตำแหน่งเดิมจนถึงทุกวันนี้

ยูเนสโกยกย่องว่าภูพระบาทมีกลุ่มใบเสมาสมัยทวารวดีที่อยู่ในตำแหน่งดั้งเดิมมากที่สุดในโลก และแสดงให้เห็นว่าธรรมเนียมการปักเสมาของภาคอีสานต่างจากที่อื่น เพราะใช้กับเพิงหินธรรมชาติ ไม่ได้ใช้กับอาคารก่ออิฐเพียงอย่างเดียว

ต่อมาในสมัยล้านช้าง ภูพระบาทยังเป็นที่ปฏิบัติธรรมสืบมา มีการสลักพระพุทธรูปในเพิงหินบางแห่ง บนเขายังมีรอยพระพุทธบาท และวัดพระพุทธบาทบัวบกซึ่งมีงานนมัสการประจำปีในเดือนมีนาคม

จากหินตั้งสู่ใบเสมา

นักวิชาการหลายคนมองว่าใบเสมาบนภูพระบาทมีรากมาจากประเพณีหินตั้งที่เก่ากว่าพุทธศาสนา บทความในศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่าเมื่อราว 3,000 ปีก่อน ผู้คนในภูมิภาคนี้ปักหินเพื่อบูชาผีบรรพบุรุษ เชื่อว่าวิญญาณจะสิงอยู่ในหินและคุ้มครองลูกหลาน

เมื่อพระพุทธศาสนาเข้ามาในราวพุทธศตวรรษที่ 12 ชาวบ้านนำธรรมเนียมเดิมมาปรับใช้ โดยเปลี่ยนหินตั้งให้กลายเป็นเครื่องหมายเขตศักดิ์สิทธิ์ของสงฆ์ ยูเนสโกระบุว่าการปักเสมาบนภูพระบาทดำเนินต่อเนื่องราวสี่ศตวรรษ กรมศิลปากรเองก็มองว่าเสมาอีสานเป็นงานสร้างสรรค์ของท้องถิ่น ซึ่งต่างจากเครื่องหมายเขตสงฆ์ในอินเดียและลังกา

รศ.ดร.รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง แห่งมหาวิทยาลัยศิลปากร อธิบายว่าหินตั้งและใบเสมาส่วนใหญ่เป็นแผ่นแบนทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้ายอดแหลม บางแห่งปักเดี่ยว บางแห่งปักล้อมพื้นที่สี่เหลี่ยมอย่างมีระเบียบ บางกลุ่มปักซ้อนกันทิศละ 3 หลัก และบางแห่งพบร่วมกับโครงกระดูกมนุษย์ ซึ่งชี้ว่าหินเหล่านี้อาจเกี่ยวกับพิธีศพด้วย

ตัวอย่างที่เห็นชัดคือกู่นางอุสา ซึ่งเป็นศาสนสถานหินขนาดเล็กที่มีใบเสมาปักครบทั้งแปดทิศ กำหนดอายุไว้ราวพุทธศตวรรษที่ 14–16 การผสมกันระหว่างความเชื่อเรื่องผีกับพุทธศาสนาแบบนี้คือสิ่งที่ทำให้ภูพระบาทโดดเด่นในสายตาผู้เชี่ยวชาญ

ตำนานนางอุสาและท้าวบารส

ชาวบ้านผูกชื่อโขดหินบนภูพระบาทเข้ากับนิทานพื้นบ้านอีสานเรื่องอุสา-บารส ตามตำนาน นางอุสาเป็นสาวงามที่อยู่ในความดูแลของพญากงพาน นางร้อยมาลัยแล้วลอยน้ำไปเพื่อเสี่ยงหาคู่ ท้าวบารสเจ้าชายจากต่างเมืองเก็บมาลัยได้และตามหาจนพบนาง ทั้งสองแอบรักกันที่หอซึ่งนางพำนักอยู่

เมื่อพญากงพานรู้ความ จึงท้าท้าวบารสแข่งสร้างวัดให้เสร็จภายในคืนเดียว โดยเอาชีวิตเป็นเดิมพัน ตามตำนาน ท้าวบารสใช้อุบายจนชนะ วัดของสองฝ่ายจึงได้ชื่อว่าวัดพ่อตาและวัดลูกเขย ส่วนตอนจบของเรื่องเป็นโศกนาฏกรรม นางอุสาถูกกลั่นแกล้งในเมืองของท้าวบารสจนหนีกลับบ้าน และคนรักทั้งสองต่างตรอมใจจนสิ้นชีวิต

ชื่อสถานที่ในอุทยานจึงมาจากนิทานเรื่องนี้ เช่น หอนางอุสา กู่นางอุสา คอกม้าท้าวบารส วัดพ่อตา และวัดลูกเขย นี่เป็นเรื่องเล่าที่คนรุ่นหลังใช้อธิบายโขดหินประหลาด จึงควรอ่านในฐานะมรดกทางวรรณกรรมของท้องถิ่น

สิ่งที่เห็นในอุทยาน

หอนางอุสาเป็นจุดเด่นที่สุด เป็นหินรูปเห็ดขนาดใหญ่ หินก้อนบนกว้างราว 5 เมตร ยาวราว 7 เมตร ความสูงรวมราว 10 เมตร ใต้หินมีการก่อผนังและเจาะช่องคล้ายหน้าต่าง รอบหอมีใบเสมาปักล้อมอยู่

กลุ่มวัดพ่อตาและวัดลูกเขยเป็นเพิงหินที่ถูกดัดแปลงเป็นศาสนสถาน ภายในมีพระพุทธรูปสลักและใบเสมาโดยรอบ ส่วนคอกม้าท้าวบารสเป็นเพิงหินใหญ่ที่มีใบเสมาปักอยู่เช่นกัน นอกจากนี้ยังมีถ้ำวัว ถ้ำคน ถ้ำพระ และรอยพระพุทธบาทหลังเต่า

พระพุทธบาทบัวบกและศรัทธายุคหลัง

บนภูพระบาทยังมีชั้นความศรัทธาที่ใหม่กว่าสมัยทวารวดีมาก จุดสำคัญที่สุดคือรอยพระพุทธบาทบัวบกในวัดพระพุทธบาทบัวบก ชื่อบัวบกนี้มีผู้สันนิษฐานว่ามาจากชื่อสถานที่ในตำนานอุรังคธาตุ ซึ่งเป็นตำนานพระธาตุพนมที่เล่าถึงรอยพระพุทธบาทหลายแห่งในลุ่มน้ำโขง

ตามประวัติที่เล่าต่อกันมา พระอาจารย์ศรีทัตถ์ ญาณสัมปันโน มาพบซากศาสนสถานเดิมแล้วชักชวนชาวพุทธช่วยกันบูรณะ เริ่มสร้างใน พ.ศ. 2462 และแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2473 รอยพระบาทเป็นรอยเท้าขวา กว้างราว 92 เซนติเมตร ยาวราว 160 เซนติเมตร ลึกราว 75 เซนติเมตร ทำโดยฉาบปูนทับรอยเดิม

นักวิชาการด้านคติชนบางท่าน เช่น ศ.ดร.ธีรวัฒน์ แสนคำ เสนอว่ารอยพระบาทแห่งนี้อาจเป็นหนึ่งในรอยพระบาทที่ตำนานอุรังคธาตุกล่าวว่าพระพุทธเจ้าประทับไว้ให้นาคบูชา ข้อเสนอนี้มาจากการตีความตำนาน และยังไม่มีหลักฐานทางโบราณคดีช่วยกำหนดอายุ ทุกปีในเดือนมีนาคมมีงานนมัสการพระพุทธบาทบัวบกที่ผู้คนจากอีสานและลาวเดินทางมาร่วม

เส้นทางสู่มรดกโลกและการดูแลรักษา

คณะรัฐมนตรีเห็นชอบให้เสนอภูพระบาทขึ้นทะเบียนมรดกโลกเมื่อวันที่ 24 มกราคม พ.ศ. 2566 ในขณะนั้นไทยมีมรดกโลกทางวัฒนธรรมเพียง 3 แห่ง คือสุโขทัย อยุธยา และบ้านเชียง ก่อนที่ศรีเทพจะได้รับการขึ้นทะเบียนในปีเดียวกัน และภูพระบาทตามมาในปีถัดไป

ยูเนสโกรับรองภูพระบาทด้วยเกณฑ์สองข้อ เกณฑ์ที่ 3 คือเป็นประจักษ์พยานอันโดดเด่นของประเพณีใบเสมา ส่วนเกณฑ์ที่ 5 คือเป็นภูมิทัศน์ที่มนุษย์ปรับเปลี่ยนการใช้พื้นที่อย่างตั้งใจและกว้างขวาง พื้นที่มรดกโลกราว 586 เฮกตาร์ มีเขตกันชนอีกราว 599 เฮกตาร์

ในทางกฎหมาย พื้นที่นี้ได้รับการคุ้มครองทั้งโดยพระราชบัญญัติโบราณสถานฯ พ.ศ. 2504 ที่แก้ไขใน พ.ศ. 2535 และพระราชบัญญัติป่าสงวนแห่งชาติ พ.ศ. 2507 กรมศิลปากรจึงต้องทำงานร่วมกับกรมป่าไม้และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ภายใต้แผนแม่บทการอนุรักษ์และพัฒนา พ.ศ. 2565–2569 ที่จัดทำโดยให้ชุมชนมีส่วนร่วม

ปัจจุบัน

กรมศิลปากรประกาศให้ภูพระบาทเป็นอุทยานประวัติศาสตร์เมื่อราว พ.ศ. 2532 และเปิดให้ประชาชนเข้าชมในช่วงต้นทศวรรษ 2530 แหล่งข้อมูลบางแห่งระบุปี พ.ศ. 2534

วันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2567 (ค.ศ. 2024) ที่ประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยที่ 46 ประกาศให้ภูพระบาทเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรม ถือเป็นแหล่งมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งที่ 5 ของไทย ต่อจากเมืองโบราณศรีเทพที่ได้รับการขึ้นทะเบียนในปีก่อนหน้า หลังจากนั้นจำนวนผู้มาเยือนเพิ่มขึ้นมาก การดูแลใบเสมาและภาพเขียนสีจากการสัมผัสและการกัดกร่อนจึงเป็นงานสำคัญของอุทยาน

พิกัดและการนำทาง

อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท (ศูนย์บริการนักท่องเที่ยว) อ.บ้านผือ
พิกัด 17.730814, 102.357573 (17°43′50.9″N 102°21′27.3″E)

ตรวจกับแหล่งข้อมูลตั้งแต่สองแหล่งขึ้นไป

การเยี่ยมชมวันนี้

อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาทอยู่ในอำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี ในความดูแลของกรมศิลปากร มีศูนย์บริการข้อมูลและเส้นทางเดินเท้าวนผ่านหอนางอุสา วัดพ่อตา วัดลูกเขย คอกม้าท้าวบารส และถ้ำภาพเขียนสี ควรเตรียมรองเท้าเดินป่าและไม่สัมผัสภาพเขียนสีหรือใบเสมา

ไทม์ไลน์

• ราว 3,000 ปีก่อน: ประเพณีหินตั้ง. ผู้คนปักหินเพื่อบูชาผีบรรพบุรุษ ตามคำอธิบายของนักวิชาการ
• ราว 3,000–2,000 ปีก่อน: ภาพเขียนสีบนเพิงหิน. คนยุคก่อนประวัติศาสตร์เขียนภาพคน สัตว์ และฝ่ามือ อายุยังเป็นการประเมิน
• พุทธศตวรรษที่ 12 (ค.ศ. 7): พุทธศาสนาเข้ามา. ยูเนสโกระบุว่าพุทธศาสนาเข้าสู่พื้นที่ในช่วงนี้
• พุทธศตวรรษที่ 12–16 (ค.ศ. 7–11): วัฒนธรรมเสมาทวารวดี. ดัดแปลงเพิงหินเป็นศาสนสถานและปักใบเสมาล้อมรอบ
• พุทธศตวรรษที่ 14–16 (ค.ศ. 9–11): กู่นางอุสา. ศาสนสถานหินเล็กที่มีใบเสมาปักครบแปดทิศ
• สมัยล้านช้าง: ศาสนสถานสืบเนื่อง. สลักพระพุทธรูปและใช้เป็นที่ปฏิบัติธรรม
• ไม่ทราบแน่ชัด: ตำนานอุสา-บารส. ชาวบ้านตั้งชื่อโขดหินตามนิทานพื้นบ้านอีสาน
• พ.ศ. 2462–2473 (ค.ศ. 1919–1930): บูรณะพระพุทธบาทบัวบก. พระอาจารย์ศรีทัตถ์และชาวพุทธสร้างศาสนสถานครอบรอยพระบาท
• ราว พ.ศ. 2532–2534 (ค.ศ. ราว 1989–1991): อุทยานประวัติศาสตร์. กรมศิลปากรจัดตั้งอุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท
• พ.ศ. 2565 (ค.ศ. 2022): แผนแม่บท. เริ่มแผนแม่บทการอนุรักษ์และพัฒนา พ.ศ. 2565–2569
• 24 ม.ค. พ.ศ. 2566 (ค.ศ. 2023): ครม. เห็นชอบ. อนุมัติให้เสนอภูพระบาทต่อยูเนสโก
• 27 ก.ค. พ.ศ. 2567 (ค.ศ. 2024): มรดกโลก. ยูเนสโกขึ้นทะเบียนในฐานะประจักษ์พยานวัฒนธรรมสีมาสมัยทวารวดี

รู้หรือไม่

มรดกโลกแห่งที่ 5

ภูพระบาทเป็นแหล่งมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งที่ 5 ของไทย ต่อจากสุโขทัย อยุธยา บ้านเชียง และศรีเทพ

เสมาอยู่ที่เดิม

ใบเสมาจำนวนมากบนภูพระบาทยังตั้งอยู่ในตำแหน่งเดิม ซึ่งหาได้ยากในแหล่งอื่น

ชื่อพ่อตาลูกเขย

ชื่อวัดพ่อตาและวัดลูกเขยมาจากตำนานการแข่งสร้างวัดระหว่างพญากงพานกับท้าวบารส

รอยพระบาทขนาดยักษ์

รอยพระพุทธบาทบัวบกยาวราว 160 เซนติเมตรและลึกราว 75 เซนติเมตร เป็นรอยเท้าขวาที่ฉาบปูนทับรอยเดิม

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ทวารวดี (ตอน)
• เมืองโบราณศรีเทพ (สถานที่)
• เมืองฟ้าแดดสงยาง (สถานที่)
• เมืองเสมา (สถานที่)
• ผาแต้ม (สถานที่)
• บ้านเชียง (สถานที่)
• บ้านเชียงและยุคโลหะ (ตอน)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• ประเพณีใบเสมา

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Phu Phrabat, a testimony to the Sīma stone tradition of the Dvaravati period – UNESCO
2. Phu Phra Bat Historical Park – Wikipedia
3. อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท – วิกิพีเดีย
4. หอนางอุสา – วิกิพีเดีย
5. อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท – กรมศิลปากร
6. Phu Phra Bat Historical Park – Atlas Obscura
7. ทำไม ภูพระบาท ถึงเป็น แหล่งหินตั้ง ในวัฒนธรรมทวารวดี – ศิลปวัฒนธรรม
8. วิวัฒนาการจาก หินตั้ง สู่ เสมา ผีและพุทธใน ภูพระบาท – ศิลปวัฒนธรรม
9. รอยพระพุทธบาทศักดิ์สิทธิ์บน ภูพระบาท ทำไมถึงชื่อ พระบาทบัวบก – ศิลปวัฒนธรรม
10. ครม. เห็นชอบเสนอ อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท ขึ้นทะเบียนแหล่งมรดกโลก – Thai PBS
11. ไขปริศนา ภาพเขียนสี ภูพระบาท – ศิลปวัฒนธรรม
12. ภาพเขียนสีภูพระบาท – ศิลปวัฒนธรรม

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: Lang Rongrien Exterior 1 · Noel Hidalgo Tan · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

เพิงผาหินปูนในจังหวัดกระบี่ที่เก็บร่องรอยนักล่าสัตว์และเก็บของป่าย้อนหลังไปราว 40,000 ปี นับเป็นหลักฐานการอยู่อาศัยของมนุษย์ที่เก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย · ราว 43,000–27,000 ปีก่อน และราว 9,000–3,000 ปีก่อน

ที่ตั้ง	หุบเขาแม่น้ำกระบี่ จังหวัดกระบี่
ประเภทแหล่ง	เพิงผาหินปูน (rockshelter)
ผู้ขุดค้นหลัก	ดักลาส แอนเดอร์สัน (Douglas D. Anderson)
ช่วงขุดค้น	พ.ศ. 2526–2528 (ค.ศ. 1983–1985)
อายุชั้นล่างสุดที่มีร่องรอยมนุษย์	ราว 39,000–43,000 ปีก่อน
วัฒนธรรมชั้นบน	โฮบินเหียน และการฝังศพสมัยหินใหม่
จำนวนชั้นดิน	10 ชั้น ชั้นล่างสุดไม่มีโบราณวัตถุ
แหล่งร่วมสมัยใกล้เคียง	ถ้ำหมอเขียว และเพิงผาเขาโต๊ะช่อง จังหวัดกระบี่

ชื่อแปลก ๆ กับที่ตั้งในหุบเขากระบี่

เพิงผาหลังโรงเรียนเป็นเพิงผาหินปูนขนาดไม่ใหญ่นักในหุบเขาของแม่น้ำกระบี่ ทางฝั่งทะเลอันดามันของภาคใต้ ชื่อของแหล่งมาจากเรื่องง่าย ๆ คือเพิงผานี้อยู่ด้านหลังโรงเรียนประจำหมู่บ้าน นักโบราณคดีต่างชาติจึงเรียกตามคำไทยว่า Lang Rongrien

จังหวัดกระบี่มีภูเขาหินปูนตั้งโดดเรียงรายอยู่มาก ภูเขาเหล่านี้มีถ้ำและเพิงผาเป็นที่หลบแดดหลบฝนได้ดี มนุษย์ยุคโบราณจึงใช้เป็นที่พักชั่วคราวระหว่างออกล่าสัตว์ เพิงผาหลังโรงเรียนตั้งอยู่บนที่สูง การขึ้นไปถึงต้องเดินตามทางชันหรือไต่ไปตามสันเขาแคบ ๆ

หลักฐานสำคัญ

• สะเก็ดหินและเครื่องมือหิน: เครื่องมือในชั้นดินลึกสุด อายุราว 39,000 ปี (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนียและกรมศิลปากร) ดูภาพถ่ายจริง
• ร่องรอยเตาไฟ: เถ้าและถ่านจากกองไฟของคนในเพิงผา (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ เพิงผาหลังโรงเรียน กระบี่) ดูภาพถ่ายจริง

การขุดค้นของดักลาส แอนเดอร์สัน

ช่วง พ.ศ. 2526–2528 ศาสตราจารย์ดักลาส แอนเดอร์สัน จากมหาวิทยาลัยบราวน์ สหรัฐอเมริกา เข้ามาสำรวจและขุดค้นเพิงผาแห่งนี้ เขาพบว่าดินในเพิงผาทับถมกันเป็นชั้นอย่างชัดเจน และมีถ่านจากกองไฟที่นำไปหาอายุด้วยวิธีคาร์บอน-14 ได้

ผลการศึกษาตีพิมพ์เป็นหนังสือเมื่อ พ.ศ. 2533 (ค.ศ. 1990) โดยพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย งานชิ้นนี้ได้รับการยกย่องว่าเป็นการขุดค้นครั้งแรกในไทยที่พบชั้นดินสมัยไพลสโตซีนตอนปลายซึ่งมีค่าอายุชัดเจน วางอยู่ใต้ชั้นวัฒนธรรมโฮบินเหียนสมัยโฮโลซีนตอนต้นอย่างเป็นระเบียบ

ต่อมาใน พ.ศ. 2550 แอนเดอร์สันร่วมกับคาเรน มูดาร์ ตีพิมพ์ผลวิเคราะห์กระดูกสัตว์จากชั้นล่างของแหล่ง ทำให้เรารู้ว่าคนยุคนั้นกินอะไรและใช้ชีวิตอย่างไร

เพิงผาเล็ก ๆ หลังโรงเรียนหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เก็บรอยกองไฟของมนุษย์ไว้นานกว่าสี่หมื่นปี

ชั้นดินเล่าเรื่องสี่หมื่นปี

นักโบราณคดีแบ่งชั้นดินที่นี่ออกเป็นสิบชั้น ชั้นล่างสุดไม่มีโบราณวัตถุ ถัดขึ้นมาเป็นชั้นที่มีถ่าน เครื่องมือหิน และกระดูกสัตว์อยู่รอบกองไฟ ถ่านจากชั้นเหล่านี้มีอายุราว 39,000 ปีก่อน และบางตัวอย่างเก่าถึงกว่า 43,000 ปี ส่วนชั้นไพลสโตซีนที่อายุน้อยที่สุดมีอายุราว 27,000 ปีก่อน

เหนือขึ้นไปมีชั้นที่เต็มไปด้วยเศษหินปูนแตก นักวิชาการตีความว่าเพดานเพิงผาเคยพังถล่มลงมา หลังจากนั้นมีช่วงที่ไม่พบร่องรอยคนอยู่นาน ก่อนที่มนุษย์จะกลับมาใช้เพิงผาอีกครั้งเมื่อราว 9,000 ปีก่อน ในช่วงนี้พบกองไฟจำนวนมากพร้อมเถ้าและเศษอาหาร

ชั้นบนสุดเปลี่ยนบทบาทจากที่พักเป็นที่ฝังศพ พบหลุมศพหลายหลุม บางร่างฝังแบบนอนหงายเหยียดยาว บางร่างงอเข่า และบางหลุมเป็นการฝังครั้งที่สอง ภาชนะดินเผาที่พบในหลุมศพมีอายุราว 5,000–3,000 ปีก่อน

เครื่องมือหินและอาหารของนักล่ายุคน้ำแข็ง

เครื่องมือหินในชั้นไพลสโตซีนมีไม่กี่แบบ ส่วนใหญ่เป็นสะเก็ดหินที่กะเทาะจากหินหลายชนิด เช่น หินเชิร์ต หินปูนที่แทรกด้วยซิลิกา และหินจากแหล่งน้ำพุร้อน ขอบของสะเก็ดถูกแต่งให้คมสำหรับตัดและขูด นอกจากนี้ยังมีเครื่องมือแกนหินขนาดเล็กที่แต่งขอบด้านเดียวให้เป็นฟันเลื่อย

เครื่องมือเหล่านี้เบาและพกพาง่าย เหมาะกับคนที่ย้ายที่อยู่บ่อย ต่างจากชั้นโฮบินเหียนด้านบน ซึ่งวัฒนธรรมนี้โดยทั่วไปมีเครื่องมือเด่นคือหินกรวดแม่น้ำที่กะเทาะหน้าเดียว นักวิชาการยังสังเกตว่าที่เพิงผาหลังโรงเรียนพบเศษจากการกะเทาะน้อยมาก แสดงว่าคนอาจทำเครื่องมือที่อื่นแล้วนำติดตัวมา

กระดูกสัตว์ในชั้นล่างมีทั้งวัวป่าและกวาง และในชั้นอายุราว 27,000 ปีก่อนยังพบกระดูกช้าง แต่เต่าและตะพาบคือสัตว์ที่พบมากที่สุด ส่วนลิงที่อาศัยบนต้นไม้ ซึ่งปัจจุบันมีอยู่มากในป่าแถบนี้ กลับพบน้อยมาก นอกจากนี้ยังมีกระดูกนก ปลาน้ำจืดหรือปลาทะเลเล็กน้อย และเปลือกหอยทาก

มูดาร์และแอนเดอร์สันเปรียบเทียบกับถ้ำนีอาห์ในเกาะบอร์เนียวและถ้ำหมอเขียวในกระบี่ ซึ่งมีคนอยู่ต่อเนื่องนานกว่า แล้วสรุปว่าเพิงผาหลังโรงเรียนถูกใช้เป็นช่วงสั้น ๆ เป็นครั้งคราว เหมือนจุดแวะพักบนเส้นทางเดินทางตามฤดูกาล

สิ่งที่พบและชีวิตของคนโบราณ

ในชั้นไพลสโตซีนพบกระดูกเต่าและตะพาบจำนวนมาก รวมทั้งกระดูกสัตว์เลื้อยคลานและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม และกระดูกปลาเล็กน้อย สิ่งที่น่าแปลกคือแทบไม่พบกระดูกหมูป่า ซึ่งต่างจากแหล่งร่วมสมัยอื่นในภูมิภาค

มูดาร์และแอนเดอร์สันสรุปว่าคนกลุ่มนี้ไม่ได้ตั้งหลักแหล่งถาวร พวกเขาเป็นนักหาอาหารที่เคลื่อนย้ายไปมาตามฤดูกาลระหว่างพื้นที่ในแผ่นดินกับชายฝั่ง และแวะมาพักที่เพิงผานี้เป็นครั้งคราว ส่วนในชั้นโฮโลซีนเริ่มพบเปลือกหอยทะเล แสดงว่าคนรุ่นหลังนำอาหารจากชายฝั่งเข้ามากินด้วย

ของในหลุมศพชั้นบนมีภาชนะดินเผาทรงพาน มีเชิงสูง ตกแต่งด้วยลายขีดไขว้ คล้ายภาชนะที่พบที่บ้านเก่า จังหวัดกาญจนบุรี นอกจากนี้ยังพบขวานหินขัดฝีมือประณีตวางคู่กับศพหนึ่งร่าง

จากที่พักกลายเป็นสุสาน

ในชั้นโฮโลซีนตอนต้น คนที่กลับมาใช้เพิงผาเริ่มเก็บหอยมากิน หอยทะเลในชั้นดินเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จนถึงราวหลัง 7,500 ปีก่อน แล้วจึงลดลง ซึ่งน่าจะเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของแนวชายฝั่งเมื่อน้ำทะเลสูงขึ้นหลังยุคน้ำแข็ง

รายงานการขุดค้นฉบับปี พ.ศ. 2533 บรรยายหลุมศพสี่กลุ่มอย่างละเอียด หลุมที่ 1 ฝังแบบนอนหงายเหยียดยาว พร้อมภาชนะทรงพานมีเชิง หลุมที่ 2 และ 3 เป็นการฝังครั้งที่สอง มีกระดูกของคนสองถึงสามคนกระจายอยู่กับเศษภาชนะลายเชือกทาบก้นกลม ส่วนหลุมที่ 4 ฝังแบบงอเข่า พร้อมภาชนะทรงพานและขวานหรือผึ่งหินขัด

ภาชนะทรงพานในหลุมที่ 1 และ 4 มีผิวเรียบ เผาไฟไม่สม่ำเสมอ และมีรูปทรงคล้ายภาชนะจากบ้านเก่าในกาญจนบุรี ต่อมาในบทความปี พ.ศ. 2548 แอนเดอร์สันระบุว่าชั้นบนสุดของแหล่งมีหลุมศพมากกว่า 20 หลุม บางหลุมบุด้วยท่อนไม้คล้ายโลงศพ บางหลุมเป็นเพียงหลุมดินธรรมดา ตัวเลขที่ต่างกันนี้น่าจะมาจากการนับรวมหลุมศพทั้งหมดที่ขุดพบ ไม่เฉพาะกลุ่มที่บรรยายละเอียด

แอนเดอร์สันชี้ว่าการใช้เพิงผาเป็นสุสานแยกจากการใช้ชีวิตประจำวัน คือคนในช่วงนี้ไม่ได้พักอาศัยในที่เดียวกับที่ฝังศพ ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงทางความคิดที่สำคัญ

ความสำคัญต่อประวัติศาสตร์ไทย

เพิงผาหลังโรงเรียนเป็นหลักฐานยืนยันว่ามนุษย์สมัยใหม่เดินทางเข้ามาถึงคาบสมุทรมลายูตอนบนตั้งแต่ราว 40,000 ปีก่อน ช่วงนั้นโลกอยู่ในยุคน้ำแข็ง ระดับน้ำทะเลต่ำกว่าปัจจุบันมาก ชายฝั่งอันดามันจึงอยู่ห่างออกไปไกลกว่าที่เห็นในวันนี้

แหล่งนี้ยังช่วยให้นักวิชาการเห็นการเปลี่ยนผ่านจากยุคไพลสโตซีนมาสู่โฮโลซีน คือจากโลกยุคน้ำแข็งไปสู่โลกที่อุ่นขึ้น และจากสังคมนักล่าสัตว์ไปสู่ชุมชนที่ใช้ภาชนะดินเผาและฝังศพอย่างมีพิธีกรรม เพิงผาเล็ก ๆ แห่งเดียวจึงเก็บเรื่องราวไว้หลายหมื่นปี

เพื่อนบ้านในหุบเขากระบี่

เพิงผาหลังโรงเรียนไม่ได้เป็นแหล่งเดียวในกระบี่ที่เก็บเรื่องยุคน้ำแข็งไว้ แอนเดอร์สันจัดให้ที่นี่กับถ้ำหมอเขียวเป็นสองแหล่งหลักของภาคใต้ไทยที่มีหลักฐานการใช้ถ้ำในปลายยุคไพลสโตซีน โดยชั้นล่างสุดของถ้ำหมอเขียวน่าจะเก่ากว่า 25,800 ปีก่อน

ในเดือนมิถุนายนถึงกรกฎาคม พ.ศ. 2554 ทีมของเบน มาร์วิก ขุดค้นเพิงผาเขาโต๊ะช่องใกล้เมืองกระบี่ พบว่าคนที่นั่นเก็บหอยน้ำจืดมากที่สุดเมื่อราว 13,000 ปีก่อน และกินเต่ากับตะพาบมากตลอดช่วงเวลา คล้ายกับเพิงผาหลังโรงเรียน ขณะที่ถ้ำหมอเขียวและถ้ำซาไกพบกระดูกเต่าน้อยมาก

การเปรียบเทียบหลายแหล่งแบบนี้ทำให้เห็นว่านักล่าสัตว์และเก็บของป่าในภาคใต้ไม่ได้มีวิถีเดียวกันหมด แต่ละกลุ่มเลือกอาหารและวิธีใช้พื้นที่ต่างกันตามสภาพแวดล้อมที่อยู่รอบตัว

ข้อถกเถียงและสิ่งที่ยังต้องศึกษา

ค่าอายุที่เก่าที่สุดราว 43,000–45,000 ปีมาจากชั้นที่มีหินเพดานถล่ม นักวิชาการบางส่วนจึงระมัดระวังว่าถ่านในชั้นนั้นอาจปะปนมาจากที่อื่น ตัวเลขที่ใช้กันอย่างมั่นใจกว่าคือราว 39,000 ปีก่อน

สื่อบางแห่งเคยเขียนว่าพบกระดูกมนุษย์นีแอนเดอร์ทัลที่นี่ ข้อความนี้ไม่มีหลักฐานทางวิชาการรองรับ งานตีพิมพ์ของผู้ขุดค้นกล่าวถึงเครื่องมือหิน กองไฟ และกระดูกสัตว์ในชั้นไพลสโตซีน โดยไม่ได้ระบุว่าพบนีแอนเดอร์ทัล นอกจากนี้ช่องว่างระหว่างชั้นสมัยไพลสโตซีนกับโฮโลซีนก็ยังเป็นคำถามที่นักวิจัยรุ่นหลังพยายามหาคำตอบจากแหล่งใกล้เคียง เช่น ถ้ำหมอเขียว และเขาโต๊ะช่อง

พิกัดและการนำทาง

เพิงผาหลังโรงเรียน บ้านทับพริก อ.เมืองกระบี่
พิกัด 8.180369, 98.880618 (8°10′49.3″N 98°52′50.2″E)

พิกัดจากแหล่งข้อมูลหนึ่งถึงสองแหล่ง อาจต่างจากทางเข้าจริงเล็กน้อย ตรวจป้ายบอกทางเมื่อใกล้ถึง

การเยี่ยมชมวันนี้

เพิงผาหลังโรงเรียนอยู่ในจังหวัดกระบี่ ตัวแหล่งเป็นเพิงผาบนภูเขาหินปูนที่ต้องเดินขึ้นทางชัน ไม่มีการจัดแสดงถาวรในพื้นที่ ผู้สนใจควรติดต่อสำนักศิลปากรที่ 15 ภูเก็ต หรือหน่วยงานท้องถิ่นก่อนเดินทาง และศึกษาเรื่องราวโบราณคดีกระบี่เพิ่มเติมได้ที่พิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม

ไทม์ไลน์

• ราว 43,000 ปีก่อน: ค่าอายุเก่าที่สุด. ถ่านจากชั้นล่างให้ค่าอายุกว่า 43,000 ปี แต่ยังมีข้อสงสัยเรื่องการปะปน
• ราว 39,000 ปีก่อน: นักล่าสัตว์แวะพัก. กองไฟ เครื่องมือหิน และกระดูกเต่าในชั้นไพลสโตซีน
• ราว 27,000 ปีก่อน: ร่องรอยชั้นไพลสโตซีนสุดท้าย. พบกระดูกช้าง หลังจากนั้นเพดานเพิงผาถล่มและไม่พบร่องรอยคนอยู่นาน
• ราว 25,800 ปีก่อนหรือเก่ากว่า: ถ้ำหมอเขียวมีคนใช้. แหล่งเพื่อนบ้านในกระบี่ที่มีหลักฐานยุคน้ำแข็ง
• ราว 13,000 ปีก่อน: คนที่เขาโต๊ะช่องเก็บหอยมากที่สุด. หลักฐานวิถีหาอาหารที่หลากหลายในกระบี่
• ราว 9,000 ปีก่อน: คนกลับมาอีกครั้ง. วัฒนธรรมโฮบินเหียน กองไฟจำนวนมากและเปลือกหอยทะเล
• หลังราว 7,500 ปีก่อน: หอยทะเลลดลง. สะท้อนการเปลี่ยนแปลงของแนวชายฝั่ง
• ราว 5,000–3,000 ปีก่อน: กลายเป็นที่ฝังศพ. หลุมศพพร้อมภาชนะดินเผาทรงพานและขวานหินขัด
• พ.ศ. 2526–2528 (ค.ศ. 1983–1985): ขุดค้น. ดักลาส แอนเดอร์สัน สำรวจและขุดค้นแหล่ง
• พ.ศ. 2533 (ค.ศ. 1990): ตีพิมพ์รายงาน. หนังสือรายงานการขุดค้นออกโดยพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย
• พ.ศ. 2548 (ค.ศ. 2005): ทบทวนการใช้ถ้ำในภาคใต้. แอนเดอร์สันเปรียบเทียบหลังโรงเรียนกับถ้ำหมอเขียว
• พ.ศ. 2550 (ค.ศ. 2007): วิเคราะห์กระดูกสัตว์. มูดาร์และแอนเดอร์สันเสนอว่าผู้ใช้เพิงผาเป็นนักหาอาหารที่ย้ายที่ตามฤดูกาล
• มิ.ย.–ก.ค. พ.ศ. 2554 (ค.ศ. 2011): ขุดค้นเขาโต๊ะช่อง. ทีมมาร์วิกขุดแหล่งใกล้เคียงเพื่อเปรียบเทียบ

รู้หรือไม่

ชื่อมาจากโรงเรียนจริง ๆ

คำว่าหลังโรงเรียนในชื่อแหล่งหมายถึงตำแหน่งของเพิงผาที่อยู่ด้านหลังโรงเรียนหมู่บ้าน นักโบราณคดีทั่วโลกจึงรู้จักแหล่งนี้ด้วยคำไทยว่า Lang Rongrien

เมนูหลักคือเต่า

กระดูกในชั้นไพลสโตซีนเป็นเต่าและตะพาบจำนวนมาก แต่แทบไม่มีหมูป่า ต่างจากแหล่งร่วมสมัยหลายแห่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ทะเลเคยอยู่ไกลกว่านี้

เมื่อราว 40,000 ปีก่อน ระดับน้ำทะเลต่ำกว่าปัจจุบัน ชายฝั่งอันดามันจึงอยู่ห่างจากเพิงผามากกว่าทุกวันนี้

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• มนุษย์ยุคแรกในดินแดนไทย (ตอน)
• ชาวนาและช่างปั้นยุคหินใหม่ (ตอน)
• บ้านเก่า (สถานที่)
• ควนลูกปัด คลองท่อม (สถานที่)
• ถ้ำลอดและถ้ำผีแมน (สถานที่)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• วัฒนธรรมโฮบิเนียน

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Lang Rongrien Rock Shelter (Wikipedia)
2. Lang Rongrien Rockshelter, Penn Museum Publications
3. Mudar & Anderson 2007, Asian Perspectives 46(2)
4. Anderson, Asian Perspectives 44(1)
5. Bangkok Post: Krabi travel feature
6. Conrad et al. 2013, Thai Natural History Museum Journal
7. Hoabinhian – Wikipedia

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: Pha Taem Cave Paintings 20251226 · This Photo was taken by Supanut Arunoprayote. Feel free to u · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

หน้าผาริมโขงที่คนยุคก่อนประวัติศาสตร์ทิ้งภาพปลา ช้าง คน และรอยมือไว้หลายร้อยภาพ ให้เห็นชีวิตริมแม่น้ำเมื่อหลายพันปีก่อน · ราว 3,000–4,000 ปีก่อน (บางความเห็นว่าเก่ากว่านั้น)

ที่ตั้ง	อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี ริมแม่น้ำโขง
แถลงข่าวการค้นพบ	16 พฤษภาคม พ.ศ. 2524 (ค.ศ. 1981)
ผู้สำรวจ	คณาจารย์และนักศึกษาคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร
จำนวนภาพ	กว่า 300 ภาพ แบ่งเป็น 4 กลุ่ม
ช่วงยาวที่สุด	ราว 180 เมตร ที่กลุ่มผาแต้ม
อุทยานแห่งชาติ	ประกาศ 31 ธันวาคม พ.ศ. 2534 (ค.ศ. 1991)
ภาพเด่น	ปลาแบบเห็นโครงภายใน ยาวถึงราว 1 เมตร ที่กลุ่มผาขาม

ที่ตั้งและภูมิประเทศ

ผาแต้มเป็นหน้าผาหินทรายสูงชันริมฝั่งแม่น้ำโขง ในอำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี อีกฝั่งของแม่น้ำคือประเทศลาว หน้าผาอยู่สูงจากระดับน้ำโขงราว 50 เมตร ด้านบนเป็นลานหินและป่าเต็งรัง

คำว่า "แต้ม" ในภาษาถิ่นอีสานหมายถึงการเขียน การวาด หรือการทำเครื่องหมายด้วยสี ชื่อผาแต้มจึงแปลได้ตรง ๆ ว่าหน้าผาที่มีภาพวาด ชาวบ้านในละแวกนี้รู้จักภาพบนผามาหลายชั่วอายุคนแล้ว ก่อนที่นักวิชาการจะเข้ามาศึกษา

หลักฐานสำคัญ

• ภาพเขียนสีรูปปลาบึก: ปลาขนาดใหญ่ระบายสีแดง สะท้อนชีวิตคนริมโขงเมื่อหลายพันปีก่อน (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ ผาแต้ม กลุ่มภาพที่ 1 และ 2) ดูภาพถ่ายจริง
• รอยฝ่ามือ: รอยมือที่พ่นสีรอบมือและทาบมือบนผา พบหลายจุดตลอดแนวผา (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ ผาแต้ม อุทยานแห่งชาติผาแต้ม) ดูภาพถ่ายจริง

การค้นพบ

แม้คนท้องถิ่น โดยเฉพาะชาวบ้านทุ่ม ตำบลห้วยไผ่ จะรู้จักภาพบนหน้าผามานาน แต่การสำรวจอย่างเป็นระบบเกิดขึ้นเมื่อคณาจารย์และนักศึกษาภาควิชามานุษยวิทยา คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร นำโดย รศ.ศรีศักร วัลลิโภดม และ ดร.พรชัย สุจิตต์ เข้าไปบันทึกภาพ

วันที่ 16 พฤษภาคม พ.ศ. 2524 (ค.ศ. 1981) ทีมสำรวจแถลงต่อสาธารณะว่าพบกลุ่มภาพเขียนสีขนาดใหญ่ที่สุดเท่าที่เคยพบในประเทศไทยขณะนั้น ปีต่อมา พ.ศ. 2525 กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถาน

หลังจากนั้นพื้นที่โดยรอบได้รับการประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติผาแต้ม เมื่อวันที่ 31 ธันวาคม พ.ศ. 2534 ครอบคลุมพื้นที่ราว 340 ตารางกิโลเมตร

บนหน้าผาริมโขง รอยมือของเด็กเมื่อหลายพันปีก่อนยังวางอยู่ข้างรอยมือของผู้ใหญ่

สิ่งที่พบบนหน้าผา

ภาพเขียนสีที่ผาแต้มมีมากกว่า 300 ภาพ กระจายอยู่ 4 กลุ่มตามแนวหน้าผา ได้แก่ ผาขาม ผาแต้ม ผาหมอนน้อย และผาหมอน กลุ่มผาแต้มยาวที่สุด ราว 180 เมตร

ภาพมีหลายประเภท ทั้งรูปคนราวสิบรูป รอยฝ่ามือทั้งของผู้ใหญ่และเด็กรวมกว่าสองร้อยรอย สัตว์อย่างช้าง ปลา เต่า สุนัข และวัว เครื่องมืออย่างไซดักปลาและคันธนู รวมถึงเส้นคลื่นและลายเรขาคณิตที่อาจหมายถึงน้ำหรือแปลงนา

ที่กลุ่มผาขามมีภาพปลาขนาดใหญ่ยาวถึงราว 1 เมตร บางตัววาดเห็นโครงกระดูกและอวัยวะภายใน คล้ายภาพเอกซเรย์ หลายคนเชื่อว่าเป็นปลาบึกแห่งแม่น้ำโขง ใกล้กันมีภาพช้างตัวเล็กยาวเพียงราว 13 เซนติเมตร

สีที่ใช้มีทั้งแดง น้ำตาลเข้ม ดำ และขาว เทคนิคมีหลายแบบ เช่น ระบายสีทึบทั้งตัว วาดเฉพาะเส้นขอบ ทาบมือแล้วพ่นสีรอบ ๆ และจุ่มมือลงสีแล้วประทับลงบนหิน

อ่านภาพทีละกลุ่ม

กลุ่มผาขามอยู่ต้นทาง มีภาพปลาขนาดใหญ่ 4 ตัว ยาวตั้งแต่ราว 35 เซนติเมตรถึง 1 เมตร เขียนด้วยสีแดงแบบเห็นโครงภายใน ข้าง ๆ มีภาพช้างตัวเล็กยาวราว 13 เซนติเมตร ความต่างของขนาดนี้ทำให้ภาพปลาดูโดดเด่นเป็นพิเศษ

กลุ่มผาแต้มเป็นกลุ่มใหญ่ที่สุด ภาพเรียงต่อเนื่องตลอดแนวหน้าผายาวราว 180 เมตร มีทั้งคน ช้าง ปลา เต่า นก และวัว พร้อมรอยฝ่ามือมากกว่า 200 รอย นี่คือส่วนที่ผู้มาเยือนส่วนใหญ่ได้เห็นจากทางเดินเลียบผา

กลุ่มผาหมอนน้อยมีภาพคนสูงราว 1.6 เมตร ถือสิ่งที่ดูคล้ายอาวุธ อยู่ในฉากที่ตีความว่าเป็นการล่าสัตว์สี่เท้า และมีรอยมืออีกราว 35 รอย ส่วนกลุ่มผาหมอนมีภาพคนราว 10 คน และสัตว์สี่เท้าราว 11 ตัว วาดแบบระบายทึบทั้งตัวจนเห็นเป็นเงา

เมื่อมองภาพรวม หน้าผาแห่งนี้จึงมีทั้งฉากชีวิตประจำวัน ภาพสัตว์ที่ผู้คนพึ่งพา และรอยมือจำนวนมากที่เหมือนเป็นลายเซ็นของคนที่มาร่วมทำภาพ

ช่างโบราณวาดอย่างไร

ภาพเขียนบนหน้าผาหินทรายที่สูงราว 30–40 เมตรในบางช่วง สีที่พบมีแดง น้ำตาลเข้ม ดำ และขาว สีแดงพบมากที่สุด ฐานข้อมูลศิลปกรรมของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่ารอยมือมีทั้งสีแดง ดำ และขาว

เทคนิคที่ใช้มีหลายแบบ แบบแรกคือระบายสีทึบทั้งตัวจนเป็นภาพเงา แบบที่สองคือวาดเฉพาะเส้นรอบนอก แบบที่สามคือวาดเป็นเส้นก้านไม้ขีดแบบง่าย ๆ และสำหรับรอยมือ มีทั้งการทาบมือแล้วพ่นสีรอบ ๆ ให้เกิดรอยมือว่าง และการจุ่มมือลงในสีแล้วประทับลงบนหิน

ภาพปลาแบบเห็นโครงภายในเป็นวิธีวาดที่พบในศิลปะบนหินหลายแห่งของโลก การที่ช่างเลือกแสดงกระดูกและอวัยวะของปลาชี้ว่าคนที่วาดรู้จักปลาเหล่านี้อย่างใกล้ชิด อาจเพราะจับและชำแหละมันเป็นประจำ

ภาพเหล่านี้หมายความว่าอะไร

นักวิชาการส่วนใหญ่ตีความว่าผู้วาดเป็นสังคมเกษตรกรรมริมโขงที่ทั้งจับปลา เพาะปลูก เลี้ยงสัตว์ และล่าสัตว์ เส้นบิดเกลียว เส้นคลื่น และเส้นซิกแซกบางชุดอาจหมายถึงน้ำ หรืออาจเป็นภาพไซดักปลา ส่วนลายตารางบางภาพอาจเป็นแปลงนา

รอยมือจำนวนมากของทั้งเด็กและผู้ใหญ่ถูกตีความว่าเป็นสัญลักษณ์ของการร่วมแรงร่วมใจในชุมชน และอาจเกี่ยวกับความเชื่อเรื่องความอุดมสมบูรณ์ที่คนทั้งกลุ่มมีร่วมกัน หนังสือศิลปะถ้ำผาแต้มโขงเจียมของพเยาว์ เข็มนาค ที่กรมศิลปากรจัดพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2532 เป็นงานศึกษาภาพกลุ่มนี้อย่างละเอียดชิ้นสำคัญ

ชาวบ้านในละแวกนี้เองก็มีความเชื่อเกี่ยวกับหน้าผา เล่ากันว่าบริเวณนี้เป็นเขตต้องห้าม ผู้ล่วงล้ำอาจเจ็บไข้ได้ป่วยถึงชีวิต ความเชื่อนี้อาจเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ภาพรอดพ้นจากการถูกรบกวนมาจนถึงสมัยที่นักวิชาการเข้ามาสำรวจ

ความสำคัญ

ภาพบนผาแต้มเปรียบเหมือนบันทึกชีวิตของคนริมโขงในยุคก่อนประวัติศาสตร์ ภาพปลาและไซบอกว่าการจับปลาเป็นส่วนสำคัญของการดำรงชีวิต ภาพวัวและลายที่อาจเป็นแปลงนาชี้ว่าคนกลุ่มนี้อาจเริ่มเลี้ยงสัตว์และเพาะปลูกแล้ว

รอยมือจำนวนมากทั้งของผู้ใหญ่และเด็กทำให้นักวิชาการคิดว่าการทำภาพอาจเป็นกิจกรรมร่วมของชุมชน และอาจเกี่ยวข้องกับพิธีกรรม หน้าผาริมแม่น้ำใหญ่อาจถูกมองเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์มาตั้งแต่ยุคนั้น

ผาแต้มยังเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มภาพเขียนสีบนเพิงหินในภาคอีสานที่พบหลายแห่ง เช่น ที่ภูพระบาท จังหวัดอุดรธานี ช่วยให้เห็นว่าการทำศิลปะบนหินเป็นประเพณีที่แพร่หลายในที่ราบสูงโคราช

ข้อถกเถียงเรื่องอายุ

อายุของภาพเขียนสีผาแต้มยังไม่มีข้อยุติ เพราะยังไม่มีการหาอายุสีโดยตรงด้วยวิธีทางวิทยาศาสตร์ ช่วงแรกที่แถลงการค้นพบ มีการประเมินว่าภาพอาจเก่าถึง 5,000–6,000 ปี

แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่ในปัจจุบันระบุอายุราว 3,000–4,000 ปี โดยเทียบรูปแบบภาพและวิถีชีวิตที่ปรากฏ เช่น การเลี้ยงวัวและการทำนา กับแหล่งโบราณคดีที่ขุดค้นแล้วในภาคอีสาน ตัวเลขทั้งสองชุดจึงควรถือเป็นการประมาณ

ค่าประเมินยังแตกต่างกันอีกหลายชุด ฐานข้อมูลศิลปกรรมของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรให้ช่วงกว้างราว 1,500–3,500 ปี ส่วนข่าวของกรมศิลปากรบางชิ้นระบุว่าอายุกว่า 2,500 ปี ความต่างนี้สะท้อนว่าทุกตัวเลขยังมาจากการเทียบเคียง และจะชัดเจนขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีการหาอายุสีหรือคราบแร่ที่ปิดทับภาพโดยตรง

การอนุรักษ์และภัยจากธรรมชาติ

ภาพเขียนสีบนหน้าผากลางแจ้งต้องเผชิญทั้งแดด ฝน ความชื้น และการผุกร่อนของหิน ใน พ.ศ. 2558 เจ้าหน้าที่สังเกตเห็นชั้นหินผุและรอยร้าวใหม่ในพื้นที่อุทยาน ต่อมาวันที่ 24 มกราคม พ.ศ. 2559 เกิดหินถล่มเป็นแนวกว้างราว 50 เมตร สูงราว 40 เมตร และลึกราว 6 เมตร

จุดที่หินถล่มอยู่ห่างจากกลุ่มภาพเขียนสีราว 6 กิโลเมตร สำนักศิลปากรที่ 11 อุบลราชธานี ร่วมกับนักธรณีวิทยาเข้าตรวจสอบ และยืนยันว่าเหตุการณ์ครั้งนั้นยังไม่กระทบภาพเขียนสี แต่ก็เป็นสัญญาณเตือนว่าหน้าผาหินทรายเปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลา

อุทยานแห่งชาติผาแต้มเป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 74 ของไทย และมีผู้มาเยือนกว่า 180,000 คนใน พ.ศ. 2562 จำนวนคนที่มากขึ้นทำให้การกั้นแนวทางเดินและการห้ามสัมผัสหน้าผายิ่งมีความสำคัญ

ปัจจุบัน

อุทยานแห่งชาติผาแต้มทำทางเดินเลียบหน้าผาให้ชมภาพเขียนสีได้ใกล้ ๆ พร้อมป้ายอธิบาย มีศูนย์บริการนักท่องเที่ยวด้านบนหน้าผา

นอกจากภาพเขียนสี อุทยานยังมีเสาเฉลียงซึ่งเป็นหินรูปเห็ดจากการกัดกร่อน น้ำตกสร้อยสวรรค์ และผาชนะได ซึ่งขึ้นชื่อว่าเป็นจุดชมพระอาทิตย์ขึ้นแรกของประเทศไทย ภาพเขียนสีเปราะบางต่อการสัมผัสและสภาพอากาศ ผู้มาเยือนจึงควรชมจากแนวทางเดินเท่านั้น

พิกัดและการนำทาง

อุทยานแห่งชาติผาแต้ม (ที่ทำการ/ลานจอดรถทางลงชมภาพเขียนสี) อ.โขงเจียม
พิกัด 15.398746, 105.507526 (15°23′55.5″N 105°30′27.1″E)

พิกัดจากแหล่งข้อมูลหนึ่งถึงสองแหล่ง อาจต่างจากทางเข้าจริงเล็กน้อย ตรวจป้ายบอกทางเมื่อใกล้ถึง

การเยี่ยมชมวันนี้

ภาพเขียนสีผาแต้มอยู่ในอุทยานแห่งชาติผาแต้ม อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี มีทางเดินเลียบหน้าผาให้ชมภาพทั้งสี่กลุ่ม และศูนย์บริการนักท่องเที่ยวบนผา ในอุทยานยังมีเสาเฉลียง น้ำตกสร้อยสวรรค์ และผาชนะได ชมภาพจากแนวทางเดินและไม่สัมผัสหน้าผา

ไทม์ไลน์

• ราว 4,000–3,000 ปีก่อน: สร้างภาพเขียนสี. ค่าประเมินที่แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่ใช้ คนริมโขงวาดภาพปลา สัตว์ คน และรอยมือบนหน้าผา
• ราว 3,500–1,500 ปีก่อน: ค่าประเมินอีกชุด. ฐานข้อมูลศิลปกรรมของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรให้ช่วงอายุนี้
• หลายชั่วอายุคน: ชาวบ้านรู้จักผาแต้ม. ชาวบ้านทุ่ม ตำบลห้วยไผ่ รู้จักภาพบนผาและถือเป็นเขตต้องห้าม
• 16 พ.ค. พ.ศ. 2524 (ค.ศ. 1981): แถลงการค้นพบ. ทีมมหาวิทยาลัยศิลปากรเผยแพร่การสำรวจสู่สาธารณะ และประเมินอายุไว้ 5,000–6,000 ปี
• พ.ศ. 2525 (ค.ศ. 1982): ขึ้นทะเบียนโบราณสถาน. กรมศิลปากรขึ้นทะเบียนแหล่งภาพเขียนสี
• พ.ศ. 2532 (ค.ศ. 1989): หนังสือศิลปะถ้ำผาแต้มโขงเจียม. กรมศิลปากรพิมพ์งานศึกษาของพเยาว์ เข็มนาค
• 31 ธ.ค. พ.ศ. 2534 (ค.ศ. 1991): อุทยานแห่งชาติผาแต้ม. ประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติลำดับที่ 74 พื้นที่ราว 340 ตารางกิโลเมตร
• พ.ศ. 2558 (ค.ศ. 2015): พบรอยร้าวในชั้นหิน. เจ้าหน้าที่สังเกตเห็นการผุกร่อนและรอยร้าวใหม่ในพื้นที่อุทยาน
• 24 ม.ค. พ.ศ. 2559 (ค.ศ. 2016): หินถล่ม. หินถล่มห่างจากภาพราว 6 กิโลเมตร กรมศิลปากรยืนยันว่าภาพไม่ได้รับผลกระทบ
• พ.ศ. 2562 (ค.ศ. 2019): ผู้มาเยือนกว่า 180,000 คน. อุทยานกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของอุบลราชธานี

รู้หรือไม่

ปลาเอกซเรย์

ภาพปลาที่ผาขามวาดให้เห็นกระดูกและอวัยวะภายใน เป็นวิธีวาดที่พบในศิลปะบนหินหลายแห่งทั่วโลก

แต้ม แปลว่าวาด

ชื่อผาแต้มมาจากภาษาอีสาน แปลว่าผาที่ถูกแต้มสีหรือวาดภาพไว้

พระอาทิตย์ขึ้นแรก

ผาชนะไดในอุทยานเดียวกันเป็นจุดที่เห็นพระอาทิตย์ขึ้นก่อนที่อื่นในไทย

ผาแต้มในลาว

ที่แขวงหลวงพระบางของลาวก็มีหน้าผาชื่อผาแต้มริมแม่น้ำอู ซึ่งมีภาพสีแดงกว่า 300 ภาพเช่นกัน นักวิจัยมองว่าแม่น้ำเคยเป็นเส้นทางเชื่อมผู้คนและประเพณีการทำภาพบนหิน

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ชาวนาและช่างปั้นยุคหินใหม่ (ตอน)
• บ้านเชียงและยุคโลหะ (ตอน)
• ภูพระบาท (สถานที่)
• บ้านเชียง (สถานที่)
• ถ้ำลอดและถ้ำผีแมน (สถานที่)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• ศรีศักร วัลลิโภดม

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. 45 ปี แถลงพบภาพเขียนสีผาแต้ม – ศิลปวัฒนธรรม
2. 16 พฤษภาคม 2524 แถลงพบภาพเขียนสีที่ผาแต้ม – ศิลปวัฒนธรรม
3. Pha Taem National Park – Wikipedia
4. Ubon Ratchathani province – Wikipedia
5. ภาพเขียนสีก่อนประวัติศาสตร์ผาแต้ม – ฐานข้อมูลศิลปกรรมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร
6. กรมศิลป์ตรวจภาพเขียนสีผาแต้มหลังหินถล่ม – มติชน
7. The Cliff Paintings of Pha Taem, Luang Prabang, Lao PDR – Rock Art Research

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพวาดประกอบโดยรอยสยาม จากหลักฐานที่กล่าวถึงในบทความ (ยังไม่พบภาพถ่ายที่ใช้ซ้ำได้อย่างถูกลิขสิทธิ์)

เนินดินในอำเภอคลองท่อม จังหวัดกระบี่ ที่เคยเป็นเมืองท่าและแหล่งผลิตลูกปัดเมื่อราว 2,000 ปีก่อน เชื่อมโลกโรมัน อินเดีย และจีนเข้าด้วยกัน · ราว พ.ศ. 443–1043 (คริสต์ศตวรรษที่ 1 ก่อน ค.ศ. ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 5)

ที่ตั้ง	อำเภอคลองท่อม จังหวัดกระบี่ ห่างชายฝั่งอันดามันราว 20 กิโลเมตร
ความหมายของชื่อ	ควน แปลว่าเนินดิน ควนลูกปัดจึงหมายถึงเนินที่เต็มไปด้วยลูกปัด
บทบาท	เมืองท่า ชุมชนช่าง และแหล่งผลิตลูกปัดแก้วและหิน
ยุครุ่งเรือง	ราวคริสต์ศตวรรษที่ 1 ก่อน ค.ศ. ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 5
หลักฐานเด่น	ลูกปัดหินคาร์เนเลียนแกะสลัก ตราประทับอักษรพราหมี หัวแหวนแบบโรมัน เหรียญโรมัน
ที่จัดแสดง	พิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม
ขนาดพื้นที่	พบโบราณวัตถุกระจายราว 150 เฮกตาร์ บนเนินธรรมชาติสูงราว 10 เมตรจากระดับทะเล
การแบ่งยุค	สองระยะ คือคริสต์ศตวรรษที่ 1 ก่อน ค.ศ.–2 และคริสต์ศตวรรษที่ 3–5

เนินลูกปัดกลางสวนยาง

ควนลูกปัดเป็นเนินดินเตี้ย ๆ ในอำเภอคลองท่อม จังหวัดกระบี่ อยู่ห่างจากชายฝั่งทะเลอันดามันเข้ามาในแผ่นดินราว 20 กิโลเมตร คำว่า ควน ในภาษาถิ่นใต้หมายถึงเนินหรือโคก ชาวบ้านตั้งชื่อนี้เพราะขุดดินลงไปเมื่อใดก็มักเจอลูกปัดหลากสีปนอยู่เต็มไปหมด

ที่ตั้งของคลองท่อมมีความหมายมาก ลำน้ำในพื้นที่ไหลลงสู่ทะเลอันดามัน ขณะที่เส้นทางบกตัดข้ามคาบสมุทรไปยังฝั่งอ่าวไทยได้ พ่อค้าในอดีตจึงใช้ที่นี่เป็นจุดพักและขนถ่ายสินค้า แทนที่จะแล่นเรืออ้อมแหลมมลายูซึ่งยาวไกลและเสี่ยงกว่า

หลักฐานสำคัญ

• ลูกปัดแก้วและหินสี: ลูกปัดนับหมื่นเม็ด บางเม็ดผลิตในท้องถิ่น บางเม็ดนำเข้าจากอินเดีย (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม) ดูภาพถ่ายจริง
• หัวแหวนแกะสลักแบบโรมัน: หินแกะสลักรูปเทพและไก่ชนแบบโรมัน หลักฐานการค้ากับโลกตะวันตก (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม) ดูภาพถ่ายจริง

ภูมิประเทศและขอบเขตของแหล่ง

ตัวเนินควนลูกปัดเป็นเนินธรรมชาติที่สูงจากระดับทะเลราว 10 เมตร ไม่ได้เป็นเนินที่คนสร้างขึ้น ความสูงเพียงเท่านี้ก็พอให้พ้นน้ำหลากในฤดูฝน ผู้คนในอดีตจึงเลือกตั้งบ้านเรือนและโรงงานบนพื้นที่นี้

พื้นที่ที่พบโบราณวัตถุกระจายกว้างราว 150 เฮกตาร์ หรือประมาณ 940 ไร่ มีคลองท่อมไหลผ่านกลางแหล่ง ลำคลองนี้คือถนนสายหลักของชุมชน เรือขนาดเล็กใช้ขนสินค้าจากชายฝั่งขึ้นมาถึงตัวเนิน และขนลูกปัดกับของมีค่าลงไปยังปากน้ำ

แหล่งนี้อยู่ใต้คอคอดกระลงไปราว 240 กิโลเมตร จึงเป็นอีกจุดหนึ่งบนเส้นทางข้ามคาบสมุทรที่ไม่ต้องผ่านคอคอดกระโดยตรง นักโบราณคดีมองว่าคาบสมุทรภาคใต้มีเส้นทางข้ามฝั่งได้หลายเส้น และแต่ละเส้นก็มีเมืองท่าของตนเอง ควนลูกปัดคือเมืองท่าฝั่งอันดามันของเส้นทางในเขตกระบี่

ใต้สวนยางเงียบ ๆ ของคลองท่อม เคยมีช่างทำลูกปัดที่ส่งงานฝีมือข้ามทะเลไปไกลถึงฝั่งอินเดียและไกลกว่านั้น

จากของที่ชาวบ้านขุดพบสู่การศึกษาทางวิชาการ

ลูกปัดที่ควนลูกปัดเป็นที่รู้จักของคนในพื้นที่มานาน และถูกลักลอบขุดหาไปขายต่อเนื่องกว่าครึ่งศตวรรษ ของจำนวนมากจึงกระจัดกระจายไปอยู่ในมือนักสะสม โดยไม่มีบันทึกว่าพบที่ชั้นดินใด

กรมศิลปากรเข้าสำรวจพื้นที่ใน พ.ศ. 2510, 2512, 2516 และ 2522 ต่อมามีการขุดค้นอย่างเป็นระบบใน พ.ศ. 2523 และ 2526 การขุดค้นปี 2526 โดยมยุรี วีระประเสริฐ จากมหาวิทยาลัยศิลปากร เป็นที่มาของการแบ่งยุคของแหล่งที่ยังใช้อ้างถึงกันจนทุกวันนี้

ใน พ.ศ. 2551 สำนักศิลปากรที่ 15 ภูเก็ต นำโดยบุณยฤทธิ์ ฉายสุวรรณ กลับมาขุดค้นอีกครั้ง ผลยืนยันว่าที่นี่เป็นทั้งที่อยู่อาศัย ชุมชนช่าง และเมืองท่าที่เชื่อมกับเครือข่ายการค้าทางทะเล

สิ่งที่พบ: ลูกปัด ตราประทับ และของจากแดนไกล

หลักฐานที่พบมากที่สุดคือลูกปัดแก้วและลูกปัดหินนับพันเม็ด นอกจากลูกปัดสำเร็จรูปแล้วยังพบแท่งแก้ว ก้อนแก้วดิบ และลูกปัดที่หลอมติดกันเสีย ร่องรอยเหล่านี้บอกว่าช่างทำลูกปัดกันที่นี่เอง ไม่ได้รับมาขายต่ออย่างเดียว นอกจากนี้ยังมีเศษจากงานโลหะดีบุกและงานเจียหินมีค่าด้วย

ของที่สะดุดตาคือหินคาร์เนเลียนแกะลายแบบโรมัน เช่น รูปไก่ชน เทพีฟอร์ทูนา และซาเทอร์หนุ่ม รวมถึงเศษภาชนะแก้วจากแถบเมดิเตอร์เรเนียน จี้ทองคำและสำริดที่ทำเลียนแบบเหรียญโรมัน และแม่พิมพ์หินสำหรับหล่อจี้ นักวิชาการยังรายงานการพบเหรียญโรมันของจักรพรรดิวิกโตรินุสซึ่งผลิตราว พ.ศ. 812–813 (ค.ศ. 269–270)

หลักฐานจากอินเดียก็มีมาก ทั้งตราประทับส่วนตัวที่จารึกอักษรพราหมี และจารึกบนหินด้วยอักษรทมิฬ-พราหมีซึ่งอาจเป็นของช่างทองชาวอินเดียในราวคริสต์ศตวรรษที่ 3–4 แสดงว่ามีชาวอินเดียเข้ามาอยู่หรือทำงานในชุมชนนี้

ตราประทับ จารึก และเหรียญ: ร่องรอยของผู้คนที่มีชื่อ

ของชิ้นเล็กที่บอกเรื่องราวได้มากที่สุดคือตราประทับ ตราหินคาร์เนเลียนชิ้นหนึ่งจารึกอักษรพราหมีอ่านได้ว่า พรหมทินนะ ซึ่งเป็นชื่อบุคคลแบบอินเดีย กำหนดอายุได้ราวคริสต์ศตวรรษที่ 2 ก่อน ค.ศ. ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 1 อีกชิ้นหนึ่งจารึกคำว่า มาปะ คู่กับรูปสังข์ ตราเหล่านี้ใช้กดลงบนดินหรือขี้ผึ้งเพื่อปิดผนึกห่อสินค้า จึงบอกว่ามีพ่อค้าที่ทำธุรกิจอย่างเป็นระบบอยู่ที่นี่

ยังมีตราประทับและแหวนตราอีกหลายชิ้นที่จารึกด้วยอักษรแบบปัลลวะ ภาษาสันสกฤต ซึ่งนักวิชาการกำหนดอายุไว้ราวคริสต์ศตวรรษที่ 5–7 อักษรเหล่านี้คล้ายกับที่พบในออกแก้วทางใต้ของเวียดนามและในมาเลเซีย ของกลุ่มนี้ชี้ว่าการติดต่อกับโลกภายนอกยังไม่หยุดลงหลังคริสต์ศตวรรษที่ 5 อย่างน้อยก็ในระดับของที่ถูกพกพาเข้ามา

ส่วนหินลับทองที่จารึกด้วยอักษรทมิฬ-พราหมีนั้นอ่านได้ว่า หินทดสอบของเปรุมปตัน ซึ่งคือช่างทองผู้หนึ่ง หินชนิดนี้ใช้ขูดทองเพื่อดูสีและความบริสุทธิ์ จึงเป็นเครื่องมือทำงานจริงของช่าง และน่าจะเป็นหลักฐานว่ามีช่างทองชาวทมิฬมาทำงานในชุมชนนี้ราวคริสต์ศตวรรษที่ 3–4

เหรียญที่พบก็น่าสนใจไม่น้อย มีเหรียญทองที่มีรูปศีรษะด้านข้างพร้อมอักษรพราหมีอ่านได้ว่า ศรีวิษุวโคทะ และเหรียญรูปสังข์อีกราว 32 เหรียญ ผลการวิเคราะห์พบว่าทำจากโลหะผสมทองกับเงิน น้ำหนักของเหรียญสอดคล้องกับหน่วยน้ำหนักรัตติของอินเดีย คือเหรียญหนักราว 8 รัตติ และราว 4 รัตติ บอกว่าผู้ใช้เหรียญรู้จักระบบน้ำหนักมาตรฐานเดียวกับโลกอินเดีย

ของจากโลกโรมันทีละชิ้น

หัวแหวนหินคาร์เนเลียนรูปไก่ชนเป็นลวดลายที่นิยมมากในโลกโรมัน กำหนดอายุได้ราวปลายคริสต์ศตวรรษที่ 1–2 ปัจจุบันอยู่ที่พิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม หัวแหวนรูปเทพีฟอร์ทูนาถือเขาแห่งความอุดมสมบูรณ์และหางเสือเรือก็อยู่ในช่วงเวลาใกล้กัน ส่วนรูปซาเทอร์หนุ่มชูพวงองุ่นมีอายุช้ากว่าเล็กน้อย ราวกลางคริสต์ศตวรรษที่ 2 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 3

นอกจากหินแล้วยังมีหัวแหวนแก้วใสรูปคนเลี้ยงสัตว์กับสุนัข ต้นไม้ และนกอินทรี ฉากชนบทแบบนี้สะท้อนความนิยมบทกวีทุ่งหญ้าของชาวโรมัน และมีเศษชามแก้วสีแดงสดแบบหล่อพิมพ์ ซึ่งผลวิเคราะห์เนื้อแก้วชี้ว่ามาจากแถบเมดิเตอร์เรเนียน อายุราวปลายคริสต์ศตวรรษที่ 1 ก่อน ค.ศ. ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 1

จี้ทองคำชิ้นหนึ่งเลียนแบบเหรียญของจักรพรรดิอันโทนินุส ปิอุส ที่ผลิตราว พ.ศ. 701–702 (ค.ศ. 158–159) ได้ใกล้เคียงมาก ขณะที่จี้สำริดอีกชิ้นเลียนแบบเหรียญสมัยจักรพรรดิไทเบริอุส (ค.ศ. 14–37) แบบหยาบ ๆ ที่สำคัญคือพบแม่พิมพ์หินครึ่งซีกขนาดราว 4.5 x 3.5 เซนติเมตรที่ใช้หล่อด้านหลังของจี้แบบนี้ แปลว่าช่างคลองท่อมทำจี้เลียนเหรียญโรมันขึ้นเองในพื้นที่

ทางฝั่งตะวันออกก็มีหลักฐานเช่นกัน คือเศษกระจกสำริดของจีนสมัยราชวงศ์ฮั่นตะวันออก (ค.ศ. 25–220) ของจากสองซีกโลกที่มาพบกันบนเนินเดียวกันนี้คือหลักฐานชัดเจนว่าควนลูกปัดอยู่บนเส้นทางที่เชื่อมตะวันตกกับตะวันออกจริง

โรงงานลูกปัดและงานช่างแห่งคลองท่อม

การผลิตลูกปัดแก้วเริ่มจากการหลอมแก้วแล้วดึงเป็นแท่งกลวง จากนั้นตัดเป็นท่อนสั้น ๆ แล้วเผาซ้ำให้ขอบมน ลูกปัดที่ทำด้วยวิธีนี้นักวิชาการเรียกว่าลูกปัดแก้วอินโด-แปซิฟิก ที่ควนลูกปัดพบทั้งแท่งแก้ว ก้อนแก้วดิบ และลูกปัดที่ติดกันเป็นพวงเพราะเผาร้อนเกินไป ซึ่งเป็นของเสียที่ไม่มีใครซื้อขาย จึงต้องเกิดจากโรงงานในที่นั้นเอง

การวิเคราะห์ส่วนผสมทางเคมีของลูกปัดแก้วจากแหล่งในภาคใต้พบว่า ที่ควนลูกปัดมีแก้วชนิดโซดาที่มีอะลูมินาสูงมากที่สุด แก้วชนิดนี้สัมพันธ์กับแหล่งผลิตในอินเดียใต้ เช่น อริกาเมดุ นอกจากนี้ยังพบแก้วโพแทชซึ่งเป็นสูตรที่ใช้กันตั้งแต่ปลายยุคก่อนประวัติศาสตร์ ภาพที่ได้คือช่างที่นี่รับทั้งความรู้และวัตถุดิบมาจากอินเดีย แล้วผลิตต่อในท้องถิ่น

งานช่างที่นี่ไม่ได้มีแค่แก้ว ยังมีเศษจากการเจียหินกึ่งมีค่าอย่างคาร์เนเลียน และเศษจากงานโลหะดีบุก ภาคใต้ของไทยมีแร่ดีบุกมาก จึงเป็นไปได้ว่าดีบุกเป็นสินค้าส่งออกอีกชนิดหนึ่งของชุมชน รวมกับทองที่ช่างทองอย่างเปรุมปตันนำมาแปรรูป

ความสำคัญ: เมืองท่าบนเส้นทางข้ามคาบสมุทร

เมื่อราว 2,000 ปีก่อน การค้าทางทะเลระหว่างจักรวรรดิโรมัน อินเดีย และจีนเติบโตอย่างรวดเร็ว คาบสมุทรภาคใต้ของไทยอยู่ตรงกลางเส้นทางนี้พอดี ชุมชนอย่างควนลูกปัดจึงเติบโตขึ้นเป็นจุดเชื่อมระหว่างมหาสมุทรอินเดียกับทะเลจีนใต้

ควนลูกปัดเป็นหนึ่งในหลายแหล่งที่ช่วยให้เห็นภาพยุคก่อนรัฐแบบอินเดีย ร่วมกับแหล่งเขาสามแก้วในชุมพร และภูเขาทองในระนอง ชุมชนเหล่านี้ไม่ได้รับเพียงสินค้าจากภายนอก แต่ผลิตของมีค่าเองและส่งออกไปด้วย ภาพนี้ช่วยอธิบายว่าทำไมต่อมาจึงเกิดรัฐการค้าในคาบสมุทร เช่น ลังกาสุกะ และศรีวิชัย

ข้อถกเถียงเรื่องอายุ

การกำหนดอายุของควนลูกปัดยังมีหลายแบบ นักวิชาการที่ศึกษาของจากโลกเมดิเตอร์เรเนียนแบ่งเป็นสองระยะ คือราวคริสต์ศตวรรษที่ 1 ก่อน ค.ศ. ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 2 และระยะหลังราวคริสต์ศตวรรษที่ 3–5 ขณะที่บางงานอ้างว่าแหล่งนี้ยังมีกิจกรรมต่อเนื่องไปจนถึงราวพุทธศตวรรษที่ 11

ปัญหาสำคัญคือของจำนวนมากมาจากการลักลอบขุด จึงไม่รู้ตำแหน่งชั้นดินที่แน่นอน การเทียบอายุต้องอาศัยรูปแบบศิลปะเป็นหลัก นอกจากนี้ลูกปัดและของสะสมจากแหล่งนี้ยังมีของปลอมปนอยู่ในตลาด ผู้สนใจจึงควรดูของจริงจากพิพิธภัณฑ์ที่มีที่มาชัดเจน

ควนลูกปัดในวันนี้

เมื่อชาวบ้านเริ่มขุดลูกปัดไปขายมากขึ้น เจ้าอาวาสวัดคลองท่อมในเวลานั้นเห็นว่าหากปล่อยไว้ หลักฐานจะหายไปหมด จึงรวบรวมโบราณวัตถุไว้ที่วัด จนกลายเป็นพิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม ซึ่งต่อมาสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จทรงเปิดอย่างเป็นทางการ

พิพิธภัณฑ์จัดแสดงลูกปัดหลายแบบ เครื่องมือหินและสำริด เศษภาชนะดินเผา และวัตถุที่มีอิทธิพลจากต่างแดน ลูกปัดลายนกและลูกปัดที่เชื่อกันว่าเป็นรูปสุริยเทพเป็นของที่ผู้ชมให้ความสนใจมาก ปัจจุบันลวดลายลูกปัดโบราณยังถูกนำมาพัฒนาเป็นสินค้าวัฒนธรรมของท้องถิ่นด้วย

พิกัดและการนำทาง

พิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม อ.คลองท่อม
พิกัด 7.928916, 99.148088 (7°55′44.1″N 99°08′53.1″E)

จุดนี้คือพิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม เนินควนลูกปัดอยู่ด้านหลังวัด

การเยี่ยมชมวันนี้

แหล่งควนลูกปัดอยู่ในอำเภอคลองท่อม จังหวัดกระบี่ พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ดินของชาวบ้านและสวน จึงไม่ค่อยมีสิ่งให้ชมบนพื้นดิน จุดที่ควรไปคือพิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม ซึ่งอยู่ริมเส้นทางกระบี่–ตรัง ห่างจากตัวเมืองกระบี่ราว 40 กิโลเมตร จัดแสดงลูกปัดและโบราณวัตถุจากควนลูกปัด

ไทม์ไลน์

• ราวพุทธศตวรรษที่ 5–7 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 1 ก่อน –2): ระยะแรกของเมืองท่า. การค้ากับอินเดียและของจากโลกโรมันเข้ามาถึง
• ราวพุทธศตวรรษที่ 4–6 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 2 ก่อน –1): ตราพรหมทินนะ. อายุโดยประมาณของตราหินคาร์เนเลียนจารึกอักษรพราหมี
• พ.ศ. 557–580 (ค.ศ. 14–37): รัชกาลไทเบริอุส. ช่วงเวลาของเหรียญต้นแบบที่ช่างคลองท่อมทำแม่พิมพ์จี้เลียนแบบ
• พ.ศ. 568–763 (ค.ศ. 25–220): ราชวงศ์ฮั่นตะวันออก. สมัยของเศษกระจกสำริดจีนที่พบในแหล่ง
• พ.ศ. 701–702 (ค.ศ. 158–159): เหรียญอันโทนินุส ปิอุส. ปีที่ผลิตเหรียญต้นแบบของจี้ทองคำเลียนเหรียญโรมัน
• ราวพุทธศตวรรษที่ 8–10 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 3–5): ระยะที่สอง. การผลิตลูกปัดและงานช่างดำเนินต่อเนื่อง
• พ.ศ. 812–813 (ค.ศ. 269–270): เหรียญวิกโตรินุส. ปีที่ผลิตเหรียญโรมันซึ่งรายงานว่าพบที่แหล่งนี้
• ราวพุทธศตวรรษที่ 8–9 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 3–4): หินลับทองของเปรุมปตัน. จารึกทมิฬ-พราหมีบนเครื่องมือของช่างทอง
• ราวพุทธศตวรรษที่ 10–12 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 5–7): ตราอักษรปัลลวะ. ตราประทับจารึกภาษาสันสกฤตแสดงการติดต่อที่ยังต่อเนื่อง
• พ.ศ. 2510–2522 (ค.ศ. 1967–1979): กรมศิลปากรสำรวจ. สำรวจใน พ.ศ. 2510, 2512, 2516 และ 2522 ท่ามกลางการลักลอบขุด
• พ.ศ. 2523 (ค.ศ. 1980): ขุดค้นอย่างเป็นระบบครั้งแรก. เริ่มเก็บหลักฐานพร้อมชั้นดิน
• พ.ศ. 2526 (ค.ศ. 1983): ขุดค้นโดยมยุรี วีระประเสริฐ. เสนอการแบ่งยุคสองระยะ
• พ.ศ. 2551 (ค.ศ. 2008): ขุดค้นครั้งใหม่. สำนักศิลปากรที่ 15 ภูเก็ต ยืนยันบทบาทชุมชนช่างและเมืองท่า

รู้หรือไม่

ไก่ชนจากโรม

หินคาร์เนเลียนแกะลายไก่ชนที่พบในคลองท่อมเป็นงานแบบโรมัน แสดงว่ารสนิยมของคนฝั่งเมดิเตอร์เรเนียนเดินทางมาถึงกระบี่ได้

ไม่ได้แค่ซื้อ แต่ผลิตเอง

การพบก้อนแก้วดิบและลูกปัดที่หลอมติดกันเสีย บอกว่าที่นี่มีโรงงานทำลูกปัดของตนเอง

พิพิธภัณฑ์ที่เริ่มจากวัด

โบราณวัตถุชุดสำคัญรอดมาได้เพราะเจ้าอาวาสวัดคลองท่อมช่วยเก็บรวบรวมไว้ ก่อนที่ทุกอย่างจะถูกขายออกไป

จี้เหรียญโรมันที่ทำในกระบี่

แม่พิมพ์หินที่พบในคลองท่อมใช้หล่อจี้เลียนแบบเหรียญโรมัน แสดงว่าคนท้องถิ่นนำแบบของต่างแดนมาผลิตเองเพื่อขาย

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• สุวรรณภูมิ: เส้นทางการค้าข้ามสมุทร (ตอน)
• ลังกาสุกะ ศรีวิชัย และตามพรลิงค์ (ตอน)
• เขาสามแก้ว ชุมพร (สถานที่)
• ภูเขาทอง ระนอง (สถานที่)
• เพิงผาหลังโรงเรียน (สถานที่)
• เมืองโบราณยะรัง (สถานที่)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• ฟูนัน
• เส้นทางการค้าทางทะเลและลูกปัด

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons

แหล่งข้อมูล

1. Borell, Bellina & Boonyarit: Contacts between the Upper Thai-Malay Peninsula and the Mediterranean World
2. Journal of the Siam Society: Khuan Lukpad research article
3. มติชน: ควนลูกปัด คลองท่อม
4. แนวหน้า: พิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม
5. ดำรงวิชาการ: การศึกษาลูกปัดแก้วในภาคใต้
6. Wat Khlong Thom Museum (Thai Holiday Guide)
7. GotoKnow: พิพิธภัณฑ์วัดคลองท่อม
8. SPAFA Journal: seal inscriptions from southern Thailand
9. Artessere: Wat Khlong Thom Museum
10. Wikipedia: Khlong Thom district

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม