หมวดหมู่: ยุครัฐโบราณ

ภาพประกอบ: Phanom Rung castle pathway · Z3144228 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

ปราสาทหินบนยอดภูเขาไฟดับกับปราสาทริมบารายเบื้องล่างในบุรีรัมย์ คู่ศาสนสถานพระศิวะที่เล่าเรื่องอำนาจเขมรบนที่ราบสูงโคราช · ราวพุทธศตวรรษที่ 15–18 (คริสต์ศตวรรษที่ 10–13)

ที่ตั้ง	อำเภอเฉลิมพระเกียรติและอำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์
พนมรุ้ง	บนขอบปากปล่องภูเขาไฟดับ สูงราว 402 เมตรจากระดับทะเล
ศาสนา	ศาสนาพราหมณ์ ลัทธิไศวนิกาย บูชาพระศิวะ
บูรณะพนมรุ้ง	กรมศิลปากร พ.ศ. 2514–2531 เปิด 21 พ.ค. 2531
ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์	หายไปราว พ.ศ. 2503 กลับคืนสู่ไทย 10 พ.ย. 2531
เมืองต่ำ	สร้างช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 10–ต้น 11 ศิลปะแบบคลังและบาปวน
จารึกสำคัญ	K.384 ภาษาสันสกฤต ยกย่องนเรนทราทิตย์ แต่งโดยหิรัณยะผู้เป็นโอรส
มรดกโลก	กลุ่มพนมรุ้ง เมืองต่ำ และปลายบัด อยู่ในบัญชีรายชื่อเบื้องต้นของยูเนสโกตั้งแต่ พ.ศ. 2562

ที่ตั้งและภูมิประเทศ

ปราสาทพนมรุ้งตั้งอยู่บนยอดเขาพนมรุ้ง ซึ่งเป็นภูเขาไฟที่ดับสนิทแล้ว ตัวปราสาทอยู่บนขอบปากปล่องที่ความสูงราว 402 เมตรจากระดับทะเล คำว่า "พนมรุ้ง" มาจากภาษาเขมร แปลว่าภูเขาใหญ่ จากยอดเขามองเห็นที่ราบกว้างไกลทางตอนใต้ของที่ราบสูงโคราช

ปราสาทเมืองต่ำอยู่บนที่ราบเบื้องล่าง ในอำเภอประโคนชัย ระหว่างสองปราสาทมีบารายหรืออ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ที่ชาวบ้านเรียกว่าทะเลเมืองต่ำ ซึ่งยังใช้กักเก็บน้ำมาจนถึงทุกวันนี้

ทั้งสองแห่งอยู่ไม่ไกลจากเส้นทางโบราณที่เชื่อมเมืองพระนครกับพิมาย ทำให้บริเวณนี้เป็นจุดสำคัญทั้งทางศาสนาและการคมนาคมของอาณาจักรเขมร

หลักฐานสำคัญ

• ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์: ทับหลังที่ถูกขโมยไปอยู่สถาบันศิลปะชิคาโก และได้คืนมาในปี 2531 (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ ปราสาทพนมรุ้ง ติดตั้งในตำแหน่งเดิม) ดูภาพถ่ายจริง
• ปราสาทประธานพนมรุ้ง: ปราสาทบนยอดภูเขาไฟ แสงอาทิตย์ลอดประตู 15 ช่องปีละ 4 ครั้ง (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง) ดูภาพถ่ายจริง
• ปราสาทเมืองต่ำ: ปราสาทอิฐห้าหลังล้อมด้วยสระน้ำรูปตัวแอลสี่สระ (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ ปราสาทเมืองต่ำ อำเภอประโคนชัย) ดูภาพถ่ายจริง

การสร้างและผู้สร้าง

ศาสนสถานบนเขาพนมรุ้งสร้างขึ้นหลายช่วงในราวพุทธศตวรรษที่ 15–18 อาคารเก่าที่สุดคือปราสาทอิฐสองหลังจากคริสต์ศตวรรษที่ 10 ต่อมามีปรางค์น้อยในคริสต์ศตวรรษที่ 11 ส่วนปรางค์ประธานหินทรายสีชมพูที่เห็นเด่นในปัจจุบันสร้างในคริสต์ศตวรรษที่ 12 ร่วมสมัยกับพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 และบรรณาลัยสองหลังสร้างเพิ่มในคริสต์ศตวรรษที่ 13

จารึกที่พบที่พนมรุ้งกล่าวถึงนเรนทราทิตย์ เจ้านายในราชวงศ์มหิธรปุระที่ปกครองดินแดนแถบนี้ในพุทธศตวรรษที่ 17 นักวิชาการส่วนใหญ่เชื่อว่าการสร้างปรางค์ประธานเกี่ยวข้องกับพระองค์ จารึกยังกล่าวถึงพระเจ้าราเชนทรวรมันที่ 2 ซึ่งแสดงว่าบริเวณนี้อยู่ในความสนใจของราชสำนักเขมรมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 10

ปราสาทเมืองต่ำเก่ากว่าปรางค์ประธานพนมรุ้ง สร้างในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 10 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 11 เป็นศิลปะแบบคลังผสมบาปวน ประติมากรรมและลวดลายที่ผสมกันหลายแบบทำให้กำหนดปีสร้างให้แน่ชัดได้ยาก

ทับหลังหินที่หายไปเกือบสามสิบปีกลับคืนสู่ขอบประตูเดิม ท่ามกลางสายตาของคนทั้งประเทศ

จารึกพนมรุ้งกับนเรนทราทิตย์

ข้อมูลสำคัญที่สุดเกี่ยวกับผู้คนบนเขาพนมรุ้งมาจากจารึกภาษาสันสกฤตที่นักวิชาการให้รหัสว่า K.384 จารึกนี้ยกย่องนเรนทราทิตย์ เจ้านายผู้เป็นพระญาติใกล้ชิดและแม่ทัพฝีมือดีในสมัยพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ซึ่งต่อมาสละชีวิตทางโลกมาบำเพ็ญตบะอยู่ที่พนมรุ้ง

ผู้แต่งจารึกคือหิรัณยะ โอรสและศิษย์ของนเรนทราทิตย์ จารึกพรรณนาว่านเรนทราทิตย์รูปงาม แต่งกวีได้ รอบรู้คัมภีร์ กล้าหาญในสงคราม และฝึกโยคะจนบรรลุความรู้ขั้นสูงตามคติไศวนิกาย หิรัณยะยังถวายทรัพย์แก่ศาสนสถาน และสร้างรูปเคารพทองคำของบิดาในรูปของพระศิวะ

นักวิชาการไม่ได้เห็นตรงกันทั้งหมดว่านเรนทราทิตย์คือผู้สร้างปรางค์ประธาน จารึกไม่ได้บอกตรง ๆ ว่าใครเป็นผู้สร้าง บางท่านจึงเสนอว่าพนมรุ้งเป็นสถานที่บำเพ็ญตบะของพระองค์มากกว่าเป็นอนุสรณ์ที่พระองค์สร้าง นอกจากนี้ยังพบจารึกอีกสองหลักใน พ.ศ. 2542–2543 ซึ่งเนื้อหาเกี่ยวข้องกันแต่ยังแปลไม่ครบ

เส้นทางขึ้นสู่ปรางค์ประธาน

ผู้มาเยือนพนมรุ้งเดินขึ้นเขาตามลำดับเดียวกับผู้แสวงบุญในอดีต ช่วงแรกผ่านลานรูปกากบาท ทางเหนือของลานมีอาคารที่เรียกว่าพลับพลาหรือโรงช้างเผือก ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นที่เปลี่ยนเครื่องแต่งกายของกษัตริย์และเจ้านายก่อนประกอบพิธี

จากนั้นเป็นทางเดินยาวราว 160 เมตร ปูด้วยศิลาแลง สองข้างมีเสานางเรียงหินทรายยอดเป็นรูปดอกบัวตูมราว 70 ต้น ปลายทางเดินคือสะพานนาคแห่งแรกซึ่งใหญ่ที่สุด มีนาคห้าเศียรหันไปทั้งสี่ทิศ สะพานนาคมีความหมายเป็นทางเชื่อมระหว่างโลกมนุษย์กับโลกของเทพ

ถัดไปเป็นบันไดหลายช่วงไต่ขึ้นสู่ยอดเขา ผ่านสะพานนาคอีกชุดก่อนถึงซุ้มประตูระเบียงคด แล้วจึงเข้าสู่ปรางค์ประธานที่เปรียบได้กับเขาไกรลาส ที่ประทับของพระศิวะ เหนือทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ที่ประตูมณฑปด้านตะวันออกเป็นหน้าบันสลักพระศิวะนาฏราช ภาพสองชิ้นนี้วางคู่กันเหมือนเล่าเรื่องการสร้างและการทำลายโลกตามคติพราหมณ์

สิ่งที่เห็นในปราสาท

ทางขึ้นพนมรุ้งเป็นบันไดและทางเดินยาว ผ่านสะพานนาคสองแห่งซึ่งเป็นนาคห้าเศียร ขึ้นไปสู่ระเบียงคดและปรางค์ประธาน ภายในปรางค์ประธานเคยประดิษฐานศิวลึงค์ สัญลักษณ์ของพระศิวะ

ทับหลังที่มีชื่อเสียงที่สุดคือทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ เหนือประตูทางเข้ามณฑปด้านตะวันออก สลักภาพพระนารายณ์หรือพระวิษณุบรรทมบนหลังพญาอนันตนาคราช ซึ่งเป็นภาพตอนก่อนการสร้างโลกตามคติศาสนาพราหมณ์

ปราสาทเมืองต่ำมีผังแบนราบซ้อนกันหลายชั้น ตรงกลางเป็นปรางค์อิฐห้าองค์เรียงเป็นแถวหน้าสาม แถวหลังสอง ล้อมด้วยกำแพงชั้นใน แล้วจึงเป็นสระน้ำ ก่อนถึงกำแพงชั้นนอก การมีสระน้ำคั่นระหว่างกำแพงเป็นลักษณะที่พบไม่บ่อยในปราสาทเขมร ที่นี่บูชาพระศิวะเป็นหลัก และมีร่องรอยการบูชาพระวิษณุด้วย

ทับหลังที่กลับบ้าน

ราว พ.ศ. 2503 ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์หายไปจากปราสาทพนมรุ้งซึ่งขณะนั้นยังพังทลายและไม่มีการดูแลใกล้ชิด ต่อมาพบว่าทับหลังชิ้นนี้ไปอยู่ที่สถาบันศิลปะชิคาโกในสหรัฐอเมริกา ซึ่งได้รับมาในปี พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967)

เมื่อการบูรณะพนมรุ้งใกล้เสร็จในปี พ.ศ. 2531 การเรียกร้องทับหลังคืนกลายเป็นกระแสใหญ่ในสังคมไทย สื่อมวลชนติดตามอย่างใกล้ชิดและมีการแสดงความไม่พอใจต่อสหรัฐฯ ในที่สุดสถาบันศิลปะชิคาโกยอมส่งคืน โดยแลกกับเงินบริจาคจากมูลนิธิในชิคาโก

ทับหลังมาถึงไทยเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2531 มีการถ่ายทอดสดทางโทรทัศน์ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล เป็นผู้รับมอบแทนฝ่ายไทย นักวิทยาศาสตร์ไทยตรวจพิสูจน์ด้วยการเทียบเนื้อหินกับหินจากพนมรุ้ง เทียบกับภาพถ่ายเก่า และตรวจไลเคนที่เกาะผิวหิน จนยืนยันว่าเป็นของแท้ จากนั้นจึงนำขึ้นติดตั้งที่เดิมเมื่อวันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ. 2531

สมบัติประโคนชัยจากปราสาทเขาปลายบัด

ไม่ไกลจากพนมรุ้งมีภูเขาไฟดับอีกลูกหนึ่ง คือเขาปลายบัด บนเขามีปราสาทอิฐขนาดเล็กชื่อปราสาทเขาปลายบัด 2 ราว พ.ศ. 2507 (ค.ศ. 1964) ชาวบ้านขุดพบประติมากรรมสำริดทางพุทธศาสนาจำนวนมากที่ถูกฝังไว้ในบริเวณปราสาท แต่การค้นพบนี้ไม่เคยได้รับการบันทึกทางโบราณคดี จำนวนที่แท้จริงจึงไม่มีใครรู้ รายงานต่าง ๆ ระบุตั้งแต่ไม่กี่สิบองค์ไปจนถึงราว 300 องค์

ประติมากรรมกลุ่มนี้รู้จักกันทั่วโลกในชื่อสมบัติประโคนชัย ส่วนใหญ่เป็นพระโพธิสัตว์ในพุทธศาสนามหายาน เช่น พระศรีอาริยเมตไตรยและพระอวโลกิเตศวร มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 13–14 (คริสต์ศตวรรษที่ 8–9) เก่ากว่าปราสาทอิฐที่ฝังไว้ บางองค์ห่อผ้าไว้ก่อนฝัง นักวิชาการบางท่านสันนิษฐานว่าคนรุ่นหลังฝังไว้เมื่อศาสนสถานถูกเปลี่ยนไปใช้ในศาสนาพราหมณ์ บางคนเชื่อมโยงประติมากรรมกลุ่มนี้กับรัฐศรีจนาศะ

ภายใน พ.ศ. 2507–2508 ประติมากรรมจำนวนมากถูกลักลอบนำออกนอกประเทศ โดยมีดักลาส แลตช์ฟอร์ด นักค้าโบราณวัตถุชาวอังกฤษเป็นบุคคลสำคัญ แล้วไปอยู่ในพิพิธภัณฑ์หลายแห่งในสหรัฐอเมริกาและยุโรป รวมถึงพิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิแทนในนิวยอร์ก

ไทยติดตามทวงคืนอย่างจริงจังในช่วงหลัง พิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชียแห่งซานฟรานซิสโกอนุมัติส่งคืนประติมากรรมสี่องค์ คือพระโพธิสัตว์สามองค์และพระพุทธรูปหนึ่งองค์ เมื่อวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2568 และมีพิธีรับมอบอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2569 ก่อนนำไปจัดแสดงที่พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

ดวงอาทิตย์ลอด 15 ประตู

ประตูของปราสาทพนมรุ้งเรียงตรงกันเป็นแนวเดียว 15 ช่อง ตามข้อมูลที่เผยแพร่ทั่วไป ราววันที่ 2–4 เมษายน และ 8–10 กันยายน ดวงอาทิตย์ขึ้นส่องแสงลอดทั้ง 15 ช่องประตู ส่วนราววันที่ 5–7 มีนาคม และ 5–7 ตุลาคม ดวงอาทิตย์ตกส่องลอดแนวเดียวกัน วันที่แน่นอนอาจเลื่อนไปหนึ่งถึงสองวันในแต่ละปี

ปรากฏการณ์นี้เกิดเพราะแกนของปราสาทเบี่ยงจากแนวตะวันออกตะวันตกพอดีไปทางเหนือเล็กน้อย นักวิชาการยังเห็นต่างกันว่าช่างเขมรตั้งใจวางแนวเพื่อให้เกิดปรากฏการณ์นี้หรือไม่ เพราะไม่มีเอกสารโบราณกล่าวถึงเลย และคนยุคใหม่เพิ่งสังเกตเห็นหลังการบูรณะ ฝ่ายหนึ่งเชื่อว่าเป็นการคำนวณทางดาราศาสตร์ อีกฝ่ายมองว่าอาจเกิดจากการเลือกแนวตามภูมิประเทศโดยบังเอิญ

ปัจจุบัน

กรมศิลปากรบูรณะปราสาทพนมรุ้งระหว่าง พ.ศ. 2514–2531 ด้วยวิธีอนัสติโลซิส โดยมีปีแยร์ ปิชาร์ สถาปนิกชาวฝรั่งเศสผู้เคยบูรณะพิมายเป็นที่ปรึกษา สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จเปิดอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้งเมื่อวันที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2531 ส่วนปราสาทเมืองต่ำได้รับการบูรณะปรางค์ทุกองค์ยกเว้นองค์กลาง

ในปี พ.ศ. 2548 ไทยเสนอปราสาทพนมรุ้งพร้อมกลุ่มปราสาทเขมรในอีสานต่อยูเนสโกเพื่อพิจารณาเป็นมรดกโลกในอนาคต ปัจจุบันงานเทศกาลขึ้นเขาพนมรุ้งจัดในช่วงต้นเดือนเมษายน ให้ตรงกับช่วงที่ดวงอาทิตย์ขึ้นลอด 15 ประตู

พิกัดและการนำทาง

ปราสาทหินพนมรุ้ง อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้ง
พิกัด 14.531935, 102.940331 (14°31′55.0″N 102°56′25.2″E)

ปราสาทพนมรุ้งกับปราสาทเมืองต่ำอยู่ห่างกันไม่ไกล ขับรถต่อกันได้ในวันเดียว

ปราสาทเมืองต่ำ: 14.496177, 102.982239

การเยี่ยมชมวันนี้

อุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้งอยู่บนเขาพนมรุ้ง อำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดบุรีรัมย์ ส่วนปราสาทเมืองต่ำอยู่บนที่ราบเชิงเขาในอำเภอประโคนชัย ทั้งสองแห่งอยู่ในความดูแลของกรมศิลปากรและเที่ยวต่อกันได้ในวันเดียว ใกล้ปราสาทเมืองต่ำมีบารายทะเลเมืองต่ำ ช่วงต้นเมษายนมีงานเทศกาลขึ้นเขาพนมรุ้ง

ไทม์ไลน์

• พุทธศตวรรษที่ 13–14 (ค.ศ. 8–9): ประติมากรรมสำริดประโคนชัย. หล่อพระโพธิสัตว์สำริดซึ่งภายหลังถูกฝังที่ปราสาทเขาปลายบัด 2
• พุทธศตวรรษที่ 15 (ค.ศ. ศตวรรษที่ 10): ปราสาทอิฐรุ่นแรก. สร้างปราสาทอิฐสองหลังบนเขาพนมรุ้ง
• ปลายพุทธศตวรรษที่ 15–ต้น 16 (ค.ศ. ปลายศตวรรษที่ 10–ต้น 11): สร้างปราสาทเมืองต่ำ. ศิลปะแบบคลังผสมบาปวน บูชาพระศิวะ
• พุทธศตวรรษที่ 17 (ค.ศ. ศตวรรษที่ 12): ปรางค์ประธานพนมรุ้ง. ยุคนเรนทราทิตย์แห่งราชวงศ์มหิธรปุระ ร่วมสมัยพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2
• ครึ่งหลังพุทธศตวรรษที่ 17 (ค.ศ. ศตวรรษที่ 12): จารึกนเรนทราทิตย์. หิรัณยะจารึกยกย่องบิดาผู้บำเพ็ญตบะที่พนมรุ้ง
• พุทธศตวรรษที่ 18 (ค.ศ. ศตวรรษที่ 13): บรรณาลัย. สร้างบรรณาลัยสองหลังในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7
• ราว พ.ศ. 2503 (ค.ศ. ราว 1960): ทับหลังหาย. ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ถูกโจรกรรมจากพนมรุ้ง
• พ.ศ. 2507 (ค.ศ. 1964): พบสมบัติประโคนชัย. ชาวบ้านขุดพบประติมากรรมสำริดที่ปราสาทเขาปลายบัด 2 แล้วถูกลักลอบส่งออก
• พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967): ทับหลังถึงชิคาโก. สถาบันศิลปะชิคาโกได้รับทับหลังไว้ในคอลเลกชัน
• พ.ศ. 2514–2531 (ค.ศ. 1971–1988): บูรณะพนมรุ้ง. กรมศิลปากรบูรณะด้วยวิธีอนัสติโลซิส
• 21 พ.ค. พ.ศ. 2531 (ค.ศ. 1988): เปิดอุทยานประวัติศาสตร์. เปิดอุทยานประวัติศาสตร์พนมรุ้งอย่างเป็นทางการ
• 10 พ.ย. พ.ศ. 2531 (ค.ศ. 1988): ทับหลังกลับไทย. ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์เดินทางถึงไทย
• พ.ศ. 2562 (ค.ศ. 2019): บัญชีเบื้องต้นมรดกโลก. กลุ่มปราสาทพนมรุ้ง เมืองต่ำ และปลายบัด เข้าสู่บัญชีรายชื่อเบื้องต้น
• 6 ม.ค. พ.ศ. 2569 (ค.ศ. 2026): สำริดประโคนชัยกลับบ้าน. รับมอบประติมากรรมสี่องค์คืนจากพิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชียแห่งซานฟรานซิสโก

รู้หรือไม่

พิสูจน์ด้วยไลเคน

นักวิทยาศาสตร์ไทยใช้ไลเคนที่เกาะผิวทับหลังเป็นหลักฐานหนึ่งว่าหินชิ้นนี้อยู่กลางแจ้งมาหลายร้อยปี

สี่ครั้งต่อปี

ดวงอาทิตย์ส่องลอดประตู 15 ช่องของพนมรุ้งปีละสี่ครั้ง สองครั้งตอนขึ้นและสองครั้งตอนตก

สระน้ำในกำแพง

ปราสาทเมืองต่ำมีสระน้ำคั่นระหว่างกำแพงชั้นในกับชั้นนอก ซึ่งเป็นผังที่หาได้ยากในปราสาทเขมร

นักบวชผู้เคยเป็นแม่ทัพ

ตามจารึก นเรนทราทิตย์เคยเป็นแม่ทัพของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ก่อนสละทางโลกมาบำเพ็ญตบะบนเขาพนมรุ้ง

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ละโว้และอาณาจักรขอมในดินแดนไทย (ตอน)
• ปราสาทหินพิมาย (สถานที่)
• พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (บุคคล)
• เมืองเสมา (สถานที่)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์
• พิสิฐ เจริญวงศ์
• ถนนโบราณพระนคร–พิมาย
• ปราสาทสด๊กก๊อกธม
• ศรีจนาศะ
• พระเจ้าสุริยวรมันที่ 2

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Phanom Rung Historical Park – Wikipedia
2. ปราสาทพนมรุ้ง – วิกิพีเดีย
3. Prasat Mueang Tam – Wikipedia
4. แสงอาทิตย์ลอด 15 ช่องประตูปราสาทพนมรุ้ง – ศิลปวัฒนธรรม
5. ทับหลังนารายณ์บรรทมสินธุ์ ตัวอย่างการพิสูจน์โบราณวัตถุจริงหรือปลอม – ศิลปวัฒนธรรม
6. กรณีทับหลังที่ได้คืนจากสหรัฐอเมริกา – ศิลปวัฒนธรรม
7. ปิแอร์ ปิชาร์ด์ นักบูรณะปราสาทพิมาย-พนมรุ้ง – ศิลปวัฒนธรรม
8. นาคที่ปราสาทพนมรุ้ง – ศิลปวัฒนธรรม
9. คณะลูกศิษย์สร้างจารึก นเรนทราทิตย์ ที่พนมรุ้ง – มติชน
10. Bodhisattva Maitreya (Prakhon Chai) – The Met
11. Send Thailand's holy bronze men home – ArtReview
12. Thailand welcomes back 1,200-year-old bronze sculptures – Khaosod English
13. Thailand readies homecoming for stolen ancient statues – Al Jazeera
14. Two sites placed on Unesco tentative list – Bangkok Post

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: Yarang Ancient Town · The Bangsawan · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

กลุ่มเมืองโบราณในอำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี ที่มีซากสถูปอิฐนับสิบแห่ง และนักวิชาการส่วนใหญ่เชื่อว่าเป็นศูนย์กลางของลังกาสุกะ รัฐการค้าโบราณที่เอกสารจีนบันทึกไว้ · ราวพุทธศตวรรษที่ 12–19 (คริสต์ศตวรรษที่ 7–14)

ที่ตั้ง	อำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี ห่างทะเลราว 15 กิโลเมตร
องค์ประกอบ	กลุ่มบ้านวัด บ้านจาเละ และบ้านประแว
โบราณสถาน	เนินซากสถูปอิฐ 44 แห่งในเมืองที่มีคูน้ำล้อมรอบ
การขุดค้น	กรมศิลปากรเริ่มขุดค้น พ.ศ. 2532 (ค.ศ. 1989)
หลักฐานเด่น	พระพิมพ์และสถูปจำลองจารึกอักษรปัลลวะ พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสำริด เครื่องถ้วยเปอร์เซีย
รัฐที่เชื่อมโยง	ลังกาสุกะ (จีนเรียกหลางหยาซิว)
ช่วงขุดค้นบูรณะ	โครงการของกรมศิลปากร พ.ศ. 2531–2537
หลักฐานศาสนาฮินดู	ศิวลึงค์ แท่นสรงน้ำ และรูปโคนนทิ จากแหล่งใกล้เคียง

เมืองริมลุ่มน้ำปัตตานี

เมืองโบราณยะรังอยู่ในอำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี ห่างจากตัวเมืองปัตตานีและชายทะเลอ่าวไทยราว 15 กิโลเมตร และห่างจากแม่น้ำปัตตานีราว 4.5 กิโลเมตร ในอดีตลำน้ำและที่ราบลุ่มเชื่อมเมืองนี้ออกสู่ทะเลได้ เรือสินค้าจึงเดินทางเข้าออกได้สะดวก

ชื่อยะรังมีผู้อธิบายว่าเพี้ยนมาจากคำในภาษามลายูถิ่นปัตตานี ซึ่งหมายถึงวังหรือที่ประทับของเจ้าเมือง ส่วนหลักฐานบนพื้นดินแบ่งได้เป็นสามกลุ่ม คือ บ้านวัด ซึ่งน่าจะเป็นใจกลางเมือง บ้านจาเละทางทิศเหนือ และบ้านประแวทางทิศใต้ ซึ่งยังเห็นคันดิน คูเมือง และสระน้ำโบราณ

หลักฐานสำคัญ

• ฐานเจดีย์อิฐ: ฐานศาสนสถานอิฐหลายสิบแห่งในเมืองโบราณยะรัง (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ เมืองโบราณยะรัง ปัตตานี) ดูภาพถ่ายจริง

ลังกาสุกะในเอกสารจีน

เอกสารจีนเรียกรัฐแห่งหนึ่งบนคาบสมุทรว่าหลางหยาซิว ซึ่งนักวิชาการเชื่อว่าคือลังกาสุกะ จดหมายเหตุราชวงศ์เหลียงของจีนบันทึกว่ารัฐนี้ก่อตั้งมาแล้วกว่า 400 ปี ทำให้มีการตีความว่าลังกาสุกะเกิดขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 7 (คริสต์ศตวรรษที่ 2)

เอกสารเดียวกันบรรยายว่าเมืองหลวงมีกำแพงล้อม มีประตูสองชั้น หอคอย และศาลา และกล่าวว่าดินแดนนี้มีไม้กฤษณาและการบูรมาก ใน พ.ศ. 1058 (ค.ศ. 515) กษัตริย์พระนามภคทัตต์ส่งทูตไปจีนเป็นครั้งแรก และยังมีคณะทูตตามมาอีกใน พ.ศ. 1066, 1074 และ 1111 (ค.ศ. 523, 531 และ 568)

ลังกาสุกะรุ่งเรืองที่สุดราวคริสต์ศตวรรษที่ 6–7 ก่อนจะค่อย ๆ ลดบทบาทลง ส่วนหนึ่งอาจเป็นเพราะลำน้ำตื้นเขินจนเรือเข้าถึงได้ยาก

ใต้เนินดินกลางสวนในยะรัง มีฐานสถูปอิฐนับสิบแห่งเฝ้ารอให้คนรุ่นหลังมาไขความลับของลังกาสุกะ

ประวัติการค้นคว้า: จากนักเดินทางถึงนักโบราณคดี

ความพยายามหาที่ตั้งของลังกาสุกะเริ่มจากนักวิชาการตะวันตกที่อ่านเอกสารจีน ชาลส์ ออตโต แบลกเดน เขียนถึงประเด็นนี้ตั้งแต่ พ.ศ. 2449 (ค.ศ. 1906) และยอร์ช เซเดส์ ก็อภิปรายเรื่องนี้ในงานเขียนเมื่อ พ.ศ. 2491 (ค.ศ. 1948) แต่ในเวลานั้นยังไม่มีการสำรวจภาคสนามอย่างจริงจังที่ยะรัง

ใน พ.ศ. 2506 (ค.ศ. 1963) สจ๊วต เวเวลล์ นำคณะสำรวจจากเคมบริดจ์มาค้นหาลังกาสุกะและตามพรลิงค์บนคาบสมุทร ขณะที่ในช่วง พ.ศ. 2500–2522 นักวิชาการไทย เช่น รองศาสตราจารย์ชูศิริ จามรมาน แห่งมหาวิทยาลัยศิลปากร ร่วมกับนักโบราณคดีกรมศิลปากรเข้ามาศึกษาพื้นที่

งานที่เปลี่ยนภาพของยะรังมากที่สุดคือโครงการขุดค้นและบูรณะเมืองโบราณของกรมศิลปากรในช่วง พ.ศ. 2531–2537 (ค.ศ. 1988–1994) ซึ่งเริ่มขุดค้นจริงจังตั้งแต่ พ.ศ. 2532 งานนี้ทำให้ได้ผังเมือง ฐานสถูปที่ขุดแต่งแล้ว และโบราณวัตถุที่มีชั้นดินรองรับเป็นครั้งแรก ต่อมานักโบราณคดีของสำนักศิลปากรที่ 13 สงขลา ยังดูแลและเผยแพร่ข้อมูลอย่างต่อเนื่อง

การขุดค้นและสิ่งที่พบ

กรมศิลปากรเริ่มขุดค้นเมืองโบราณยะรังใน พ.ศ. 2532 พื้นที่ใจกลางมีคูน้ำล้อมรอบ กินเนื้อที่ราว 0.9 ตารางกิโลเมตร ภายในพบเนินที่เป็นซากสถูปอิฐถึง 44 แห่ง แต่ขุดค้นไปแล้วเพียง 4 แห่ง ขนาดฐานกว้างตั้งแต่ราว 7 ถึง 13.5 เมตร

สิ่งที่พบมีพระพิมพ์และสถูปจำลองดินเผาที่จารึกคาถาภาษาสันสกฤตด้วยอักษรปัลลวะ ประติมากรรมโคหิน พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสำริด และเศษเครื่องถ้วยเคลือบสีฟ้าเทอร์ควอยซ์จากเปอร์เซีย นอกจากนี้ในพื้นที่ใกล้เคียงยังพบพระโพธิสัตว์ไมเตรยะสำริดอายุราวคริสต์ศตวรรษที่ 8–9

หลักฐานเหล่านี้บอกว่ายะรังเป็นเมืองที่นับถือพุทธศาสนามหายานเป็นหลัก มีการติดต่อค้าขายกับโลกตะวันตกไปถึงเปอร์เซีย และมีรสนิยมทางศิลปะร่วมกับเมืองอื่นบนคาบสมุทร เช่น ไชยาและนครศรีธรรมราช

สามกลุ่ม หลายช่วงเวลา: ผังของเมืองโบราณ

กลุ่มบ้านวัดเป็นใจกลางของแหล่ง มีคูน้ำล้อมรอบเป็นพื้นที่ราว 0.9 ตารางกิโลเมตร และมีเนินสถูปอิฐหนาแน่นที่สุด ทางทิศเหนือคือกลุ่มบ้านจาเละ ซึ่งมีซากสถูปที่ขุดแต่งแล้วให้เห็น ส่วนทางทิศใต้คือกลุ่มบ้านประแว ที่ยังเห็นคันดินและคูเมืองชัดเจน

ข้อมูลการท่องเที่ยวบางแหล่งระบุว่าเมื่อรวมทั้งสามกลุ่มจะกินพื้นที่ราว 9 ตารางกิโลเมตร และมองว่าเป็นชุมชนสามแห่งที่สร้างซ้อนกันเป็นระยะตลอดหลายร้อยปี ไม่ได้สร้างขึ้นพร้อมกันทั้งหมด งานศึกษาของ ดร.วรรณวิสา (Wanwisa Dharmananda) จากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี กำหนดช่วงอายุของยะรังไว้กว้างราวคริสต์ศตวรรษที่ 6–18

การตีความผังเมืองยังมีหลายแบบ ฝ่ายหนึ่งเห็นว่ายะรังคือเมืองหลวงของลังกาสุกะตามที่เอกสารจีนบรรยาย อีกฝ่ายเสนอว่ากลุ่มบ้านวัดที่มีสถูปหนาแน่นอาจเป็นศูนย์กลางพิธีกรรมทางพุทธศาสนามากกว่าเป็นเมืองที่คนอยู่อาศัย ส่วนกำแพงและคูของบ้านประแวอาจเป็นป้อมปราการในยุคที่รับอิสลามแล้ว ซึ่งสอดคล้องกับตำนานเรื่องเมืองโกตามะห์ลิฆัย

พุทธ ฮินดู และการค้า: ผู้คนหลายกลุ่มในลุ่มน้ำปัตตานี

แม้หลักฐานส่วนใหญ่ที่ยะรังจะเป็นพุทธศาสนามหายาน แต่วรรณสาร นุ่นสุข ได้นำเสนอหลักฐานจากแหล่งใกล้เคียงอย่างบ้านบานาและควนมะหุด ซึ่งพบศิวลึงค์ศิลา แท่นสรงน้ำ รูปโคนนทิ และธรณีประตูหินหลายชิ้น หลักฐานเหล่านี้ชี้ว่ามีศาสนสถานฮินดูอยู่ร่วมกับชุมชนพุทธในลุ่มน้ำเดียวกัน

หลักฐานการค้าก็หลากหลาย นอกจากเครื่องถ้วยเคลือบสีฟ้าจากเปอร์เซียแล้ว ยังมีรายงานการพบเหรียญสำริดและเหรียญเงินแบบซาซาเนียนของเปอร์เซีย รวมทั้งเหรียญสำริดของจีนและอาหรับ ของเหล่านี้บอกว่าเรือจากตะวันออกกลางและจีนเดินทางมาถึงลุ่มน้ำปัตตานี

ชื่อของลังกาสุกะยังปรากฏในจารึกทมิฬของพระเจ้าราเชนทรโจฬะที่ 1 ซึ่งบันทึกการยกทัพเรือมาตีเมืองในเครือข่ายศรีวิชัยราว พ.ศ. 1568 (ค.ศ. 1025) จารึกเรียกเมืองนี้ว่าอิลังคโศกะ และบรรยายว่าไม่หวั่นเกรงในการรบ แสดงว่าในเวลานั้นลังกาสุกะยังเป็นที่รู้จักในฐานะเมืองสำคัญ

เมืองท่าของยะรังน่าจะอยู่ใกล้ปากน้ำ งานขุดค้นที่แหล่งตันหยงลูโละของนักวิชาการคนเดียวกันชี้ว่าชุมชนบ้านกรือเซะริมปากแม่น้ำปัตตานีมีการค้ากับชาวต่างชาติตั้งแต่ก่อนราชวงศ์ศรีวังสา

ความสำคัญ

ยะรังเป็นหลักฐานทางโบราณคดีชิ้นใหญ่ที่สุดที่นักวิชาการใช้ระบุที่ตั้งของลังกาสุกะ ทั้งพอล วีทลีย์ และมีแชล ฌาค-แอร์กูอัลก์ สรุปว่าปากแม่น้ำปัตตานีเดิมแถบยะรังเป็นตำแหน่งที่เป็นไปได้มากที่สุด เพราะระยะห่างจากทะเลและลักษณะเมืองสอดคล้องกับคำบรรยายในเอกสารจีน

เรื่องราวของยะรังยังเชื่อมต่อไปถึงยุคหลัง ตามพงศาวดารปัตตานี (ฮิกายัตปัตตานี) ก่อนจะมีเมืองปัตตานี มีเมืองเก่าชื่อโกตามะห์ลิฆัยอยู่ก่อน ซึ่งบางท่านเชื่อว่าอยู่บริเวณบ้านประแว เมืองปัตตานีน่าจะเกิดขึ้นในช่วงราว พ.ศ. 1893–1993 (ค.ศ. 1350–1450) และรับศาสนาอิสลาม ทำให้ภูมิภาคนี้เปลี่ยนจากวัฒนธรรมพุทธ-ฮินดูมาสู่วัฒนธรรมมุสลิม

ข้อถกเถียง

แม้นักวิชาการส่วนใหญ่จะเชื่อว่าลังกาสุกะอยู่ที่ปัตตานี แต่ตำนานมลายูเรื่องฮิกายัตมะโรงมหาวังสากลับเล่าว่าลังกาสุกะอยู่ฝั่งตะวันตกของคาบสมุทร และเป็นต้นกำเนิดของรัฐเกดะห์ ตามตำนานนั้นกษัตริย์องค์สุดท้ายเข้ารับอิสลามและเปลี่ยนลังกาสุกะเป็นรัฐสุลต่านเกดะห์ เรื่องเล่านี้ขัดกับเอกสารจีนและอาหรับ นักวิชาการจึงให้น้ำหนักน้อยกว่า

ปัญหาอีกข้อคือเรื่องเวลา เอกสารจีนบอกว่าลังกาสุกะเกิดขึ้นตั้งแต่ราวคริสต์ศตวรรษที่ 2 แต่ชั้นดินที่ขุดค้นในลุ่มน้ำปัตตานีเริ่มต้นราวคริสต์ศตวรรษที่ 7 ช่องว่างหลายร้อยปีนี้ยังอธิบายไม่ได้ อาจเป็นเพราะเมืองยุคแรกอยู่ที่อื่น หรือยังขุดค้นไม่ถึง

ในช่วงหลังมีรายงานการพบเหรียญทองที่มีอักษรอ่านได้คล้ายคำว่าศรีลังกาโศเกศวรปุณยะ ที่เมืองโบราณยะรัง ทำให้มีผู้ตั้งคำถามว่าลังกาสุกะกับทวารวดีมีความเกี่ยวข้องกันหรือไม่ เพราะเหรียญเงินทวารวดีก็มีจารึกรูปแบบคล้ายกัน เรื่องนี้ยังอยู่ระหว่างการศึกษาและยังไม่มีข้อสรุป

ยะรังในวันนี้

ปัจจุบันเมืองโบราณยะรังได้รับการดูแลโดยกรมศิลปากร ผู้มาเยือนจะเห็นฐานสถูปอิฐที่ขุดแต่งแล้ว เนินโบราณสถานที่ยังไม่ได้ขุด และร่องรอยคูน้ำ คันดิน ในพื้นที่ที่ล้อมรอบด้วยสวนและหมู่บ้าน

เมืองโบราณยะรังเป็นตัวอย่างที่ดีของประวัติศาสตร์หลายชั้นในชายแดนใต้ จากรัฐการค้าที่นับถือพุทธศาสนามหายาน สู่รัฐสุลต่านปัตตานี และชุมชนมุสลิมในปัจจุบัน

พิกัดและการนำทาง

เมืองโบราณยะรัง ม.4 ต.ยะรัง อ.ยะรัง
พิกัด 6.760679, 101.307588 (6°45′38.4″N 101°18′27.3″E)

เมืองโบราณกระจายตัวหลายตำบล จุดนี้แสดงบริเวณกลางของแหล่ง

การเยี่ยมชมวันนี้

เมืองโบราณยะรังอยู่ในอำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี ห่างตัวเมืองปัตตานีราว 15 กิโลเมตร อยู่ในความดูแลของกรมศิลปากร มีฐานสถูปที่ขุดแต่งแล้วให้ชมกระจายอยู่ในกลุ่มบ้านวัด บ้านจาเละ และบ้านประแว ควรติดตามสถานการณ์ความปลอดภัยในพื้นที่และสอบถามหน่วยงานท้องถิ่นก่อนเดินทาง

ไทม์ไลน์

• ราวพุทธศตวรรษที่ 7 (ค.ศ. ราวคริสต์ศตวรรษที่ 2): ลังกาสุกะตามเอกสารจีน. จดหมายเหตุราชวงศ์เหลียงว่ารัฐนี้ตั้งมากว่า 400 ปี
• พ.ศ. 1058 (ค.ศ. 515): ทูตไปจีนครั้งแรก. กษัตริย์ภคทัตต์ส่งทูตไปราชสำนักเหลียง
• พ.ศ. 1066–1111 (ค.ศ. 523–568): ทูตอีกหลายคณะ. ลังกาสุกะติดต่อจีนต่อเนื่อง
• ราวพุทธศตวรรษที่ 12 (ค.ศ. ราวคริสต์ศตวรรษที่ 7): ชั้นดินเก่าสุดที่ยะรัง. เริ่มมีหลักฐานจากการขุดค้นในลุ่มน้ำปัตตานี
• ราวพุทธศตวรรษที่ 13–14 (ค.ศ. ราวคริสต์ศตวรรษที่ 8–9): ศิลปะมหายาน. พระโพธิสัตว์สำริดและพระพิมพ์จารึกอักษรปัลลวะ
• ราว พ.ศ. 1568 (ค.ศ. ราว 1025): จารึกราเชนทรโจฬะ. กองทัพโจฬะโจมตีเครือข่ายศรีวิชัย จารึกเอ่ยถึงอิลังคโศกะ
• พ.ศ. 1908 (ค.ศ. 1365): นาการะเกรตาคามะ. เอกสารชวากล่าวถึงลังกาสุกะ แต่ยังไม่เอ่ยถึงปัตตานี
• ราว พ.ศ. 1893–1993 (ค.ศ. ราว 1350–1450): กำเนิดปัตตานี. เมืองปัตตานีเกิดขึ้นสืบต่อจากโกตามะห์ลิฆัย
• พ.ศ. 2449 (ค.ศ. 1906): แบลกเดนเขียนถึงลังกาสุกะ. งานยุคแรกของนักวิชาการตะวันตกเรื่องที่ตั้งลังกาสุกะ
• พ.ศ. 2506 (ค.ศ. 1963): คณะสำรวจเคมบริดจ์. สจ๊วต เวเวลล์ ออกค้นหาลังกาสุกะและตามพรลิงค์
• พ.ศ. 2531–2537 (ค.ศ. 1988–1994): โครงการขุดค้นและบูรณะ. กรมศิลปากรขุดค้นและขุดแต่งเมืองโบราณยะรัง เริ่มขุดค้นจริงจัง พ.ศ. 2532
• พ.ศ. 2565 (ค.ศ. 2022): งานขุดค้นตันหยงลูโละ. เสนอว่าชุมชนปากน้ำปัตตานีค้าขายกับต่างชาติมาก่อนราชวงศ์ศรีวังสา

รู้หรือไม่

สถูป 44 แห่ง

ในเขตคูเมืองยะรังพบเนินซากสถูปอิฐ 44 แห่ง แต่ขุดค้นไปแล้วเพียง 4 แห่งเท่านั้น

เครื่องถ้วยจากเปอร์เซีย

เศษเครื่องถ้วยเคลือบสีฟ้าเทอร์ควอยซ์ที่ยะรังมาจากเปอร์เซีย แสดงว่าการค้าของเมืองนี้ไปไกลถึงตะวันออกกลาง

ชื่อจีนของลังกาสุกะ

เอกสารจีนเรียกลังกาสุกะว่าหลางหยาซิว และบันทึกว่าดินแดนนี้มีไม้กฤษณาและการบูรมาก

ทั้งพุทธและฮินดู

ใกล้ยะรังพบศิวลึงค์และรูปโคนนทิ แสดงว่าชาวพุทธและชาวฮินดูเคยอยู่ร่วมกันในลุ่มน้ำปัตตานี

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ลังกาสุกะ ศรีวิชัย และตามพรลิงค์ (ตอน)
• ทวารวดี (ตอน)
• พระบรมธาตุไชยา (สถานที่)
• วัดเสมาเมือง (สถานที่)
• ควนลูกปัด คลองท่อม (สถานที่)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• เหรียญศรีทวารวดี
• ลังกาสุกะ

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Langkasuka (Wikipedia)
2. Yarang district (Wikipedia)
3. Pattani province (Wikipedia)
4. Pattani Kingdom (Wikipedia)
5. ศิลปวัฒนธรรม: หรือแท้จริงแล้วทวารวดีและลังกาสุกะเป็นเครือญาติกัน
6. ศิลปวัฒนธรรม: งานโบราณคดีในพื้นที่ 5 จังหวัดชายแดนภาคใต้
7. Wanwisa Dharmananda: แหล่งตันหยงลูโละ (ดำรงวิชาการ)
8. Thai Holiday Guide: Yarang Ancient City
9. วารสารลุ่มน้ำโขง: บทวิจารณ์ Before Siam (บทความของวรรณสาร นุ่นสุข)

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพประกอบ: Ban Kao Museum · Noel Hidalgo Tan · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

สุสานยุคหินใหม่ริมลำน้ำแควน้อย จุดเริ่มต้นของโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์แบบสากลในประเทศไทย · ราว 4,000–3,000 ปีก่อน

ที่ตั้ง	ตำบลบ้านเก่า อำเภอเมืองกาญจนบุรี จังหวัดกาญจนบุรี
ลุ่มน้ำ	แม่น้ำแควน้อย
ยุคสมัย	ยุคหินใหม่ ต่อเนื่องถึงยุคโลหะ
ผู้ขุดค้น	คณะสำรวจก่อนประวัติศาสตร์ไทย-เดนมาร์ก พ.ศ. 2503–2505
ของเด่น	ภาชนะดินเผาสามขา ขวานหินขัด โครงกระดูกมนุษย์
พิพิธภัณฑ์	พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเก่า
จำนวนหลุมฝังศพ	44 หลุมที่ไร่นายบาง และ 2 หลุมที่ไร่นายเหลือ
ค่าอายุคาร์บอนชุดแรก	ราว 3,700 ± 70 ปีก่อน

ที่ตั้งและภูมิประเทศ

บ้านเก่าเป็นตำบลหนึ่งในอำเภอเมืองกาญจนบุรี ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำแควน้อย ทางตะวันตกของประเทศไทย พื้นที่เป็นที่ราบเชิงเขาสลับกับลำห้วย มีเทือกเขาตะนาวศรีทอดตัวอยู่ไม่ไกลนัก ไปทางชายแดนเมียนมา

ภูมิประเทศแบบนี้เหมาะกับคนยุคก่อนประวัติศาสตร์มาก มีทั้งน้ำจืด ดินริมน้ำที่เพาะปลูกได้ ป่าที่มีสัตว์ให้ล่า และหินสำหรับทำเครื่องมือ ชุมชนโบราณจึงเลือกตั้งถิ่นฐานและฝังศพบรรพบุรุษไว้ตามเนินดินริมลำน้ำแห่งนี้

หลักฐานสำคัญ

• ภาชนะสามขา: หม้อดินเผาตั้งบนสามขากลวง เอกลักษณ์ของวัฒนธรรมบ้านเก่า (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเก่า) ดูภาพถ่ายจริง
• ขวานหินขัด: ขวานหินที่ขัดจนเรียบ เครื่องมือของชาวนายุคหินใหม่ (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเก่า) ดูภาพถ่ายจริง

การค้นพบ: จากค่ายเชลยศึกถึงคณะสำรวจไทย-เดนมาร์ก

เรื่องราวของบ้านเก่าเริ่มต้นในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง เมื่อกองทัพญี่ปุ่นเกณฑ์เชลยศึกมาสร้างทางรถไฟสายไทย-พม่า หนึ่งในเชลยคือ เอช. อาร์. ฟาน ฮีเคอเรน (H. R. van Heekeren) ชาวดัตช์ผู้สนใจโบราณคดี ระหว่างทำงานใกล้ค่ายบ้านเก่า เขาเก็บเครื่องมือหินได้จำนวนหนึ่งและซ่อนไว้กับตัว

เมื่อถูกย้ายไปญี่ปุ่นในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2487 (ค.ศ. 1944) เขายังเก็บหินเหล่านั้นไว้ หลังสงครามเครื่องมือหินถูกส่งต่อไปให้นักวิชาการอเมริกันศึกษา และปัจจุบันอยู่ที่พิพิธภัณฑ์พีบอดีของมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด การค้นพบนี้ทำให้นักวิชาการทั่วโลกหันมาสนใจว่าดินแดนไทยมีมนุษย์อาศัยมาตั้งแต่ยุคหิน

ฟาน ฮีเคอเรนกลับมาประเทศไทยอีกครั้งในปี พ.ศ. 2503 (ค.ศ. 1960) พร้อมคณะสำรวจก่อนประวัติศาสตร์ไทย-เดนมาร์ก ซึ่งมีแปร์ โซเรนเซน (Per Sørensen) เป็นผู้นำงานภาคสนาม ฝ่ายไทยมีนายแพทย์สุด แสงวิเชียร แห่งคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล รับผิดชอบการศึกษาโครงกระดูก คณะนี้ขุดค้นที่บ้านเก่าระหว่าง พ.ศ. 2503–2505

หินไม่กี่ก้อนที่เชลยศึกคนหนึ่งซ่อนไว้ในกระเป๋า เปิดประตูให้โลกรู้จักอดีตหลายพันปีของลุ่มน้ำแคว

คนเบื้องหลังคณะสำรวจไทย-เดนมาร์ก

คณะสำรวจก่อนประวัติศาสตร์ไทย-เดนมาร์กเป็นความร่วมมือระหว่างกรมศิลปากรกับนักวิชาการเดนมาร์ก ฝ่ายไทยมีครูชิน อยู่ดี แห่งกรมศิลปากรเป็นหัวหน้า ร่วมด้วยเจ้าหน้าที่กรมศิลปากรอีกหลายคน นายแพทย์สุด แสงวิเชียร จากศิริราช และนักศึกษาจากมหาวิทยาลัยศิลปากร ฝ่ายเดนมาร์กมีดร.เอจิล นีลเซน เป็นหัวหน้า และแปร์ โซเรนเซน เป็นผู้ควบคุมงานขุดค้น โดยมีฟาน ฮีเคอเรนร่วมคณะด้วย

งานแบ่งเป็นสองระยะ ระยะแรกใน พ.ศ. 2503–2504 เป็นการสำรวจตามลำน้ำแควน้อย เพื่อหาแหล่งที่เหมาะจะขุดค้น ระยะที่สองตั้งแต่ปลาย พ.ศ. 2504 ถึง พ.ศ. 2505 เป็นการขุดค้นหลายแหล่ง โดยบ้านเก่าเป็นแหล่งหลัก

สำหรับคนไทย งานนี้เป็นเหมือนโรงเรียนภาคสนาม ครูชิน อยู่ดี ซึ่งต่อมาได้รับการยกย่องเป็นบิดาแห่งวิชาก่อนประวัติศาสตร์ไทย ได้ประสบการณ์ตรงจากการทำงานร่วมกับนักวิชาการต่างชาติ และนำวิธีการเหล่านั้นไปใช้กับแหล่งอื่นในเวลาต่อมา

สิ่งที่พบ

คณะสำรวจพบหลุมฝังศพหลายสิบหลุมในสองจุดหลัก ซึ่งเรียกตามชื่อเจ้าของที่ดินว่าไร่นายบางและไร่นายเหลือ แหล่งข้อมูลต่าง ๆ ระบุจำนวนหลุมไม่ตรงกันนัก ตั้งแต่ราว 39 ไปจนถึง 46 หลุม ขึ้นอยู่กับว่านับเฉพาะโครงที่สมบูรณ์หรือนับทุกหลุม

ของที่ฝังร่วมกับศพมีทั้งขวานหินขัด เครื่องมือกระดูก เครื่องประดับ และภาชนะดินเผา ที่โดดเด่นที่สุดคือภาชนะสามขา หม้อที่มีขากลวงสามขารองรับตัวหม้อ รูปทรงแปลกตานี้กลายเป็นเอกลักษณ์ จนนักโบราณคดีเรียกกลุ่มวัฒนธรรมนี้ว่า วัฒนธรรมบ้านเก่า

นอกจากนี้ยังพบกระดูกสัตว์ป่า เช่น แรด กระดอง เต่า และหัวกะโหลกหมู ซึ่งบอกว่าคนบ้านเก่าล่าสัตว์ควบคู่กับการเพาะปลูก การศึกษาโครงกระดูกพบว่าคนส่วนใหญ่ในสุสานตายก่อนอายุ 30 ปี มีเพียงไม่กี่คนที่อายุเกิน 40 ปี

สุสานสองยุคและการกำหนดอายุ

ที่ไร่นายบางพบหลุมฝังศพ 44 หลุม และที่ไร่นายเหลืออีก 2 หลุม ผู้ตายถูกฝังพร้อมของอุทิศ โซเรนเซนอ่านลำดับชั้นดินและรูปแบบภาชนะแล้วแบ่งสุสานเป็นช่วงยุคหินใหม่ตอนต้นและยุคหินใหม่ตอนปลาย และยังพบร่องรอยการใช้พื้นที่ในยุคเหล็กอยู่ชั้นบน

ค่าอายุคาร์บอนชุดแรกที่ได้คือราว 3,700 ปี บวกลบ 70 ปี ซึ่งในตอนนั้นถูกใช้เป็นหลักฐานว่ามีคนตั้งถิ่นฐานในดินแดนไทยมาราว 4,000 ปี ต่อมาเมื่อรวมค่าอายุอื่น ๆ นักวิชาการสรุปช่วงอายุของวัตถุในแหล่งไว้กว้าง ๆ ราว 3,300–2,200 ปีก่อน และการใช้เหล็กในชั้นบนอยู่ราวพุทธศตวรรษที่ 5 ลงมา

โซเรนเซนเห็นว่าภาชนะสามขาของบ้านเก่าคล้ายกับภาชนะของวัฒนธรรมหลงซานในจีน จึงเสนอว่ามีผู้คนหรือแนวคิดเคลื่อนลงมาจากทางเหนือ ความเห็นนี้มีอิทธิพลมากในช่วงแรก แต่เมื่อพบแหล่งยุคหินใหม่ในไทยเพิ่มขึ้น นักวิชาการรุ่นหลังหลายท่านจึงให้น้ำหนักกับการพัฒนาในภูมิภาคและการแลกเปลี่ยนกับชุมชนข้างเคียงมากขึ้น

ชีวิตคนบ้านเก่าจากกระดูก

การศึกษาโครงกระดูกเป็นงานร่วมระหว่างนายแพทย์สุด แสงวิเชียร กับผู้ร่วมงานชาวไทย และศาสตราจารย์ เจ. บัลสเลฟ เยอร์เกนเซน หัวหน้าห้องปฏิบัติการมานุษยวิทยาแห่งโคเปนเฮเกน ผลงานตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2512 (ค.ศ. 1969) ในชื่อ The Prehistoric Thai Skeletons ซึ่งเป็นภาคที่สองของรายงานบ้านเก่า ส่วนภาคแรกว่าด้วยโบราณวัตถุจากหลุมฝังศพ เขียนโดยโซเรนเซนกับโทเฟ แฮตทิง ตีพิมพ์ก่อนหน้าใน พ.ศ. 2510

ข้อมูลที่ได้บอกว่าคนบ้านเก่าส่วนใหญ่ตายก่อนอายุ 30 ปี และมีเพียงสองคนที่อายุเกิน 40 ปี ชีวิตจึงสั้นกว่าคนปัจจุบันมาก แต่การฝังศพอย่างพิถีพิถันพร้อมภาชนะและเครื่องมือก็บอกว่าชุมชนให้ความสำคัญกับผู้ตาย

กระดูกสัตว์ในแหล่งยังเล่าเรื่องสิ่งแวดล้อมรอบชุมชน เช่น กระดูกแรดชวาและกระซู่ ซึ่งปัจจุบันไม่มีในป่าไทยแล้ว กระดองเต่า และกะโหลกหมูที่อาจเกี่ยวข้องกับพิธีกรรมฝังศพ ปัจจุบันโครงกระดูกจากบ้านเก่าเก็บรักษาไว้ทั้งที่คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล และที่สถาบันมานุษยวิทยากายภาพ มหาวิทยาลัยโคเปนเฮเกน

ความสำคัญ

บ้านเก่าเป็นการขุดค้นทางโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์ครั้งแรก ๆ ในไทยที่ใช้วิธีการแบบวิทยาศาสตร์สากล มีการจดบันทึกชั้นดิน ศึกษาโครงกระดูกอย่างเป็นระบบ และส่งตัวอย่างไปหาอายุด้วยวิธีคาร์บอนกัมมันตรังสี งานนี้จึงเป็นเหมือนห้องเรียนแรกที่ปูทางให้นักโบราณคดีไทยรุ่นต่อมา

ผลการศึกษาช่วยยืนยันว่ามีชุมชนเกษตรกรรมตั้งถิ่นฐานถาวรในดินแดนไทยมาหลายพันปีแล้ว และทำให้ภาคตะวันตกของไทยเป็นที่รู้จักในวงวิชาการโลก งานเขียนผลการขุดค้นชุด Archaeological Excavations in Thailand ที่ตีพิมพ์ภายหลังยังถูกอ้างถึงมาจนปัจจุบัน

บ้านเก่ายังมีความหมายเชิงสัญลักษณ์ เพราะเชื่อมโยงประวัติศาสตร์สองช่วงที่ห่างกันหลายพันปีเข้าด้วยกัน คือชีวิตคนยุคหินใหม่ กับความทุกข์ยากของเชลยศึกบนเส้นทางรถไฟสายมรณะ

ข้อถกเถียง

อายุของสุสานบ้านเก่ายังเป็นเรื่องที่ตัวเลขไม่ลงรอยกัน ค่าอายุคาร์บอนชุดแรกให้ผลราว 3,700 ปีก่อน บางแหล่งสรุปช่วงอายุไว้ระหว่างราว 3,300 ถึง 2,200 ปีก่อน ขณะที่นิทรรศการในพิพิธภัณฑ์เล่าเรื่องครอบคลุมช่วงราว 5,000 ถึง 3,100 ปีก่อน ความต่างนี้เกิดจากวิธีหาอายุในยุคแรกยังไม่แม่นยำ และจากการแบ่งชั้นวัฒนธรรมที่ต่างกัน

อีกประเด็นหนึ่งคือที่มาของวัฒนธรรมบ้านเก่า การตีความยุคแรกเสนอว่าวัฒนธรรมนี้อาจได้รับอิทธิพลจากจีน เช่น มีการพบมีดเก็บเกี่ยวแบบจีนและของเลียนแบบที่ทำจากเปลือกหอยน้ำจืด จึงอาจมีผู้คนหรือความคิดเคลื่อนลงมาจากทางเหนือ แต่นักวิชาการอีกกลุ่มมองว่าอาจเป็นการพัฒนาในท้องถิ่นที่รับอิทธิพลผ่านการติดต่อแลกเปลี่ยน ประเด็นนี้ยังไม่มีข้อยุติ

ส่วนเครื่องมือหินที่ฟาน ฮีเคอเรนพบในช่วงสงคราม ก็เคยถูกตีความว่ามีอายุเก่าแก่มากถึงยุคหินเก่า ความเห็นต่อชิ้นงานกลุ่มนี้จึงต่างกันไปตามผู้ศึกษา

บ้านเก่าในปัจจุบัน

กรมศิลปากรจัดตั้งพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเก่า ขึ้นบนพื้นที่แหล่งขุดค้น นับเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติแห่งแรกของไทยที่สร้างในแหล่งโบราณคดีโดยตรง ภายในจัดแสดงเครื่องมือหิน ภาชนะสามขา เครื่องมือโลหะ และโครงกระดูกมนุษย์ที่ฝังพร้อมของอุทิศ

พิพิธภัณฑ์ได้รับการปรับปรุงนิทรรศการใหม่ มีหุ่นจำลองขนาดเท่าจริงแสดงวิถีชีวิตชุมชนยุคหินใหม่ และนิทรรศการเรื่องโลงไม้รูปเรือที่พบตามถ้ำในเขตภูเขาทางตะวันตก ทำให้ผู้ชมเห็นภาพรวมของก่อนประวัติศาสตร์ในลุ่มแม่น้ำแควได้ครบในที่เดียว

พิกัดและการนำทาง

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติบ้านเก่า ต.บ้านเก่า อ.เมืองกาญจนบุรี
พิกัด 13.981273, 99.298577 (13°58′52.6″N 99°17′54.9″E)

ตรวจกับแหล่งข้อมูลตั้งแต่สองแหล่งขึ้นไป

การเยี่ยมชมวันนี้

ปัจจุบันแหล่งขุดค้นอยู่ในบริเวณพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเก่า ตำบลบ้านเก่า อำเภอเมืองกาญจนบุรี ห่างจากตัวเมืองกาญจนบุรีไปทางตะวันตกตามลำน้ำแควน้อย ภายในมีนิทรรศการถาวรเรื่องยุคก่อนประวัติศาสตร์ ภาชนะสามขา และโครงกระดูกจำลองการฝังศพ เดินทางต่อไปยังอุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์และสถานที่ทางรถไฟสายมรณะได้สะดวก

ไทม์ไลน์

• ราว 4,000–3,000 ปีก่อน: ชุมชนยุคหินใหม่. ผู้คนตั้งถิ่นฐานและฝังศพพร้อมภาชนะสามขาริมแควน้อย
• ราวพุทธศตวรรษที่ 5 ลงมา (ค.ศ. ราวศตวรรษที่ 1 ก่อน): เริ่มใช้เหล็ก. ชั้นบนของแหล่งมีร่องรอยการใช้เครื่องมือเหล็ก
• พ.ศ. 2486–2487 (ค.ศ. 1943–1944): เชลยศึกพบเครื่องมือหิน. ฟาน ฮีเคอเรนเก็บเครื่องมือหินระหว่างสร้างทางรถไฟสายไทย-พม่า
• มิ.ย. พ.ศ. 2487 (ค.ศ. 1944): ถูกย้ายไปญี่ปุ่น. เขาซ่อนเครื่องมือหินติดตัวไปด้วย
• พ.ศ. 2503–2504 (ค.ศ. 1960–1961): สำรวจลำน้ำแควน้อย. คณะไทย-เดนมาร์กสำรวจหาแหล่งโบราณคดี โดยมีฟาน ฮีเคอเรนร่วมคณะ
• ปลาย พ.ศ. 2504–2505 (ค.ศ. 1961–1962): ขุดค้นสุสานบ้านเก่า. พบหลุมฝังศพ 44 หลุมที่ไร่นายบาง และ 2 หลุมที่ไร่นายเหลือ
• พ.ศ. 2507 (ค.ศ. 1964): รายงานใน JSS. โซเรนเซนเผยแพร่บทความเรื่องบ้านเก่าในวารสารสยามสมาคม
• พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967): รายงานโบราณวัตถุ. ตีพิมพ์ภาคแรกของรายงานบ้านเก่าว่าด้วยวัตถุจากหลุมฝังศพ
• พ.ศ. 2512 (ค.ศ. 1969): รายงานโครงกระดูก. ตีพิมพ์ The Prehistoric Thai Skeletons ภาคสองของรายงานบ้านเก่า
• หลังการขุดค้น: ตั้งพิพิธภัณฑ์ในแหล่ง. กรมศิลปากรจัดตั้งพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเก่า
• พ.ศ. 2565 (ค.ศ. 2022): ครบรอบ 60 ปีการขุดค้น. มีการทบทวนเรื่องราวบ้านเก่าในวงวิชาการและสื่อ

รู้หรือไม่

ชื่อวัฒนธรรมมาจากหมู่บ้าน

คำว่า วัฒนธรรมบ้านเก่า ใช้เรียกกลุ่มชุมชนยุคหินใหม่ที่ใช้ภาชนะสามขาแบบเดียวกัน ซึ่งต่อมาพบในแหล่งอื่นทางภาคตะวันตกและภาคใต้ด้วย

โครงกระดูกเดินทางไกล

โครงกระดูกและโบราณวัตถุบางส่วนจากบ้านเก่าเคยถูกส่งไปศึกษาที่โคเปนเฮเกน ประเทศเดนมาร์ก

หมอเป็นผู้ศึกษากระดูก

การศึกษาโครงกระดูกคนบ้านเก่าเป็นงานของนายแพทย์สุด แสงวิเชียร แห่งศิริราชพยาบาล ร่วมกับนักวิชาการเดนมาร์ก และเป็นงานบุกเบิกด้านมานุษยวิทยากายภาพในไทย

แรดเคยอยู่ริมแควน้อย

ในแหล่งบ้านเก่าพบกระดูกแรดชวาและกระซู่ สัตว์ที่ปัจจุบันไม่เหลือในป่าไทยแล้ว

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ชาวนาและช่างปั้นยุคหินใหม่ (ตอน)
• มนุษย์ยุคแรกในดินแดนไทย (ตอน)
• บ้านดอนตาเพชร (สถานที่)
• ถ้ำองบะ (สถานที่)
• เมืองสิงห์ (สถานที่)
• โคกพนมดี (สถานที่)

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Ban Kao – Wikipedia
2. เบื้องหลังการขุดค้น เรื่องราวก่อนของประเทศไทย โดยคณะไทย-เดนมาร์ก – ศิลปวัฒนธรรม
3. มติชนสุดสัปดาห์: 60 ปีการขุดค้นบ้านเก่า
4. พิพิธภัณฑ์บ้านเก่า ที่เที่ยวใหม่กาญจนบุรี – ไทยโพสต์
5. Physical Anthropology in Thailand: Ban Kao – SAC
6. They excavated the Stone Age – ScandAsia
7. Ban Kao (Per Sørensen, JSS 52.1, 1964) – The Siam Society
8. Ban Kao skeleton record – SAC Physical Anthropology Database

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: Prasat Sdok Kok Thom-007 · Ddalbiez · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

เทวาลัยพระศิวะของเขมรโบราณที่ชายแดนสระแก้ว ต้นทางของจารึกหลักที่เล่าเรื่องลัทธิเทวราชละเอียดที่สุดเท่าที่เคยพบ · ราวพุทธศตวรรษที่ 16–17 (คริสต์ศตวรรษที่ 11)

ที่ตั้ง	บ้านหนองหญ้าแก้ว ตำบลโคกสูง อำเภอโคกสูง จังหวัดสระแก้ว
ชื่อในจารึก	ภัทรนิเกตน์ ชาวบ้านเคยเรียกว่าปราสาทเมืองพร้าว
ผู้อุปถัมภ์	พระเจ้าอุทัยาทิตยวรมันที่ 2
ศาสนา	ฮินดู ไศวนิกาย บูชาศิวลึงค์
จารึกหลักสำคัญ	มหาศักราช 974 ตรงกับราว พ.ศ. 1595 (ค.ศ. 1052) ภาษาสันสกฤตและเขมร ราว 340 บรรทัด
สถานะ	ประกาศเป็นอุทยานประวัติศาสตร์ พ.ศ. 2562 เปิดอย่างเป็นทางการ 15 พ.ค. 2565
ผังปราสาท	ลานชั้นในราว 42 x 36 เมตร กำแพงชั้นนอกศิลาแลงราว 126 x 120 เมตร
พื้นที่อุทยาน	ราว 641 ไร่

ที่ตั้งและชื่อ

ปราสาทสด๊กก๊อกธมตั้งอยู่ที่บ้านหนองหญ้าแก้ว ตำบลโคกสูง อำเภอโคกสูง จังหวัดสระแก้ว ห่างจากอำเภออรัญประเทศขึ้นไปทางตะวันออกเฉียงเหนือราว 34 กิโลเมตร และอยู่ไม่ไกลจากแนวชายแดนไทยกับกัมพูชา พื้นที่นี้เป็นที่ราบต่ำที่เชื่อมระหว่างลุ่มน้ำบางปะกงกับที่ราบทะเลสาบเขมร

คำว่าสด๊กก๊อกธมเป็นภาษาเขมร พอแปลได้ว่าบริเวณที่มีต้นกกขึ้นหนาแน่นเป็นกอใหญ่ ชาวบ้านไทยในละแวกนั้นเคยเรียกว่าปราสาทเมืองพร้าว ส่วนชื่อที่ปรากฏในจารึกคือภัทรนิเกตน์ ซึ่งมีความหมายทำนองที่พำนักอันเป็นมงคล

ตัวปราสาทสร้างด้วยศิลาแลงและหินทราย มีปรางค์ประธานองค์เดียวตั้งบนฐานสูง ล้อมด้วยระเบียงคดและกำแพงแก้วขนาดราว 126 x 120 เมตร มีซุ้มประตู บรรณาลัย ทางดำเนินที่ประดับเสานางเรียง และบารายหรือสระน้ำใหญ่ทางทิศตะวันออกขนาดราว 200 x 370 เมตร

เดินชมผังปราสาททีละส่วน

ผังของสด๊กก๊อกธมจัดวางตามแนวตะวันออกไปตะวันตก ผู้มาบูชาในอดีตจะเริ่มจากบารายทางทิศตะวันออก แล้วเดินตามทางดำเนินที่ปูด้วยศิลาแลงยาวราว 200 เมตร สองข้างทางตั้งเสาหินที่เรียกว่าเสานางเรียง ก่อนจะถึงซุ้มประตูใหญ่กลางกำแพงด้านตะวันออก กำแพงชั้นนอกนี้ก่อด้วยศิลาแลง สูงราว 2.5 เมตร

เมื่อผ่านกำแพงชั้นนอกเข้าไป จะพบคูน้ำล้อมรอบลานชั้นใน ซึ่งนักวิชาการอธิบายว่าเป็นสัญลักษณ์ของมหาสมุทรที่ล้อมเขาพระสุเมรุตามคติฮินดู ลานชั้นในมีขนาดราว 42 x 36 เมตร ล้อมด้วยระเบียงคดทั้งสี่ด้าน และมีซุ้มประตูทางทิศตะวันออกเป็นทางเข้าหลัก

ภายในลานมีบรรณาลัยสองหลังอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือและตะวันออกเฉียงใต้ของปรางค์ประธาน ตัวอาคารเป็นหินทรายตั้งบนฐานศิลาแลง มีหน้าต่างด้านข้างขนาดใหญ่ ส่วนปรางค์ประธานมีประตูจริงเพียงด้านเดียวทางทิศตะวันออกพร้อมบันได อีกสามด้านเป็นประตูหลอก

ลวดลายสลักที่เหลืออยู่มีทั้งลายพันธุ์พฤกษา รูปนาค และภาพบุคคลที่ดูเหมือนพระวิษณุบรรทม แต่ทับหลังด้านตะวันออกของปรางค์ประธานสูญหายไปแล้ว ปัจจุบันพื้นที่ของอุทยานประวัติศาสตร์ทั้งหมดมีราว 641 ไร่

ศิลาเพียงหลักเดียวจากปราสาทริมชายแดนสระแก้ว กลายเป็นกุญแจสำคัญในการเปิดประวัติศาสตร์ช่วงต้นของอาณาจักรพระนคร

ใครสร้างและสร้างเพื่ออะไร

จากจารึกที่พบในปราสาท นักวิชาการเชื่อว่าศาสนสถานแห่งนี้สร้างหรือขยายขึ้นในรัชกาลพระเจ้าอุทัยาทิตยวรมันที่ 2 แห่งเมืองพระนคร ผู้ครองราชย์ราวกลางคริสต์ศตวรรษที่ 11 ทรงอุทิศให้แก่ตระกูลพราหมณ์ปุโรหิตที่รับใช้ราชสำนักมายาวนาน โดยมีพราหมณ์ชื่อสทาศิวะเป็นบุคคลสำคัญในเรื่องนี้

ภายในปรางค์ประธานเคยประดิษฐานศิวลึงค์ จึงถือเป็นเทวาลัยของพระศิวะ สำนักข่าวและนักวิชาการไทยหลายคนนับว่าเป็นเทวาลัยศิวะขนาดใหญ่ที่สุดในภาคตะวันออกของไทย และเก่ากว่าปราสาทพิมายกับพนมรุ้งอยู่ราวหนึ่งศตวรรษ

ที่ตั้งริมเส้นทางระหว่างที่ราบภาคตะวันออกของไทยกับเมืองพระนคร ทำให้ปราสาทนี้เป็นทั้งศูนย์กลางพิธีกรรมของชุมชนพราหมณ์ และหมุดหมายแสดงอำนาจของราชสำนักเขมรในดินแดนชายขอบ

จารึกสด๊กก๊อกธมกับลัทธิเทวราช

สิ่งที่ทำให้ปราสาทเล็ก ๆ ริมชายแดนแห่งนี้มีชื่อในวงวิชาการโลกคือศิลาจารึกหินทรายสูงราว 1.51 เมตร จารทั้งสี่ด้าน รวมราว 340 บรรทัด ใช้ภาษาสันสกฤตสลับกับภาษาเขมรโบราณ ลงมหาศักราช 974 ตรงกับราว พ.ศ. 1595 (ค.ศ. 1052) บางแหล่งคำนวณวันที่ตรงกับต้น ค.ศ. 1053 นักวิชาการรู้จักในรหัส K. 235 เอเตียน แอมอนิเยร์ รายงานการพบต่อนักวิชาการตะวันตกตั้งแต่ พ.ศ. 2427 (ค.ศ. 1884)

จารึกนี้เล่าประวัติตระกูลพราหมณ์ที่รับใช้กษัตริย์เขมรราว 250 ปี ย้อนไปถึงพระเจ้าชัยวรมันที่ 2 ซึ่งทำพิธีบนเขามเหนทรบรรพต หรือพนมกุเลนในปัจจุบัน ราว พ.ศ. 1345 (ค.ศ. 802) ในพิธีนั้นพราหมณ์หิรัณยทามะได้ประกอบพิธีเพื่อให้กัมพุชเทศไม่ต้องขึ้นกับชวาอีกต่อไป และสถาปนาพระองค์เป็นจักรพรรดิ โดยมอบหมายให้ศิวไกวัลย์ผู้เป็นต้นตระกูลดูแลการบูชาเทวราชสืบมา

จารึกยังไล่รายชื่อกษัตริย์หลายพระองค์ การย้ายราชธานี และการสร้างศาสนสถานในที่ต่าง ๆ ตลอดจนรายการที่ดินและข้าทาสที่ถวายแก่ภัทรนิเกตน์ จึงกลายเป็นเอกสารหลักชิ้นหนึ่งสำหรับเรียงลำดับประวัติศาสตร์อาณาจักรเขมรตอนต้น

ปัจจุบันศิลาจารึกเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ซึ่งรับมาตั้งแต่ราวทศวรรษ 2460 จารึกเคยเสียหายจากไฟไหม้เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2503 แต่ข้อความยังรักษาไว้ได้ เพราะมีการทำสำเนาภาพถอดและพิมพ์อ่านไว้ก่อนแล้ว

ในจารึกเขียนอะไรไว้บ้าง: เก้าชั่วคน สิบสองกษัตริย์

ศิลาจารึก K. 235 เป็นหินทรายสีเทา จารึกทั้งสี่ด้าน ด้านแรกเป็นบทร้อยกรองภาษาสันสกฤตหลายฉันทลักษณ์ ใช้สรรเสริญเทพเจ้า พระมหากษัตริย์ และบรรพบุรุษของตระกูลพราหมณ์ ส่วนด้านหลัง ๆ เป็นร้อยแก้วภาษาเขมรโบราณ ซึ่งเขียนเรื่องที่เป็นรูปธรรมกว่า เช่น การตั้งชุมชน การสร้างศาสนสถาน และการถวายที่ดิน

ส่วนที่เป็นภาษาเขมรยังเล่าถึงงานบุกเบิกพื้นที่ เช่น การสร้างปราสาทหินพร้อมยอด การขุดสระ การทำคันดิน และการจัดที่นาและสวน รายการที่ถวายแก่ศาสนสถานก็บันทึกไว้อย่างละเอียด ทั้งแนวเขตที่ดิน วัวควาย ผ้า ภาชนะ และข้ารับใช้ ข้อมูลเหล่านี้ทำให้นักประวัติศาสตร์เห็นภาพเศรษฐกิจของศาสนสถานเขมร ว่าเทวาลัยหนึ่งแห่งต้องมีที่ดินและแรงงานจำนวนมากคอยหล่อเลี้ยง

ภาพรวมของจารึกคือประวัติของตระกูลปุโรหิตเก้าชั่วคน ที่รับใช้กษัตริย์เขมรสิบสองพระองค์ตลอดราว 250 ปี ตั้งแต่พระเจ้าชัยวรมันที่ 2 จนถึงพระเจ้าอุทัยาทิตยวรมันที่ 2 จึงเป็นเหมือนลำดับรัชกาลฉบับหนึ่งที่นักวิชาการใช้เทียบกับจารึกหลักอื่น

บุคคลคนสุดท้ายในสายตระกูลคือสทาศิวะ จารึกเล่าว่าท่านลาจากเพศนักบวช แล้วสมรสกับพระขนิษฐาของพระมเหสี และได้ดูแลงานสร้างศาสนสถานหลายแห่ง นักวิชาการหลายคนเชื่อว่าสทาศิวะเป็นผู้แต่งจารึกนี้เอง ข้อนี้อธิบายได้ว่าทำไมจารึกจึงให้ความสำคัญกับตระกูลของท่านมากเป็นพิเศษ

ข้อถกเถียงเรื่องเทวราช

ยอร์ช เซเดส์ ตีความว่าเทวราชคือลัทธิที่ยกกษัตริย์ขึ้นเป็นเทพเจ้า ความคิดเรื่องกษัตริย์คือเทพจึงแพร่หลายในตำราไทยและตะวันตกมานาน และบทความภาษาไทยจำนวนมากยังอธิบายตามแนวนี้

แฮร์มันน์ คุลเคอ เสนอในทศวรรษ 2520 ว่าเทวราชน่าจะหมายถึงรูปเคารพพระศิวะที่เคลื่อนย้ายได้ ซึ่งเป็นตัวแทนศิวลึงค์บนพนมกุเลน โดยกษัตริย์เป็นเพียงผู้ได้รับส่วนหนึ่งของพลังศักดิ์สิทธิ์ ไม่ได้เป็นเทวราชเอง งานศึกษาใหม่บางชิ้นไปไกลกว่านั้น โดยมองว่าพิธีในจารึกคือพิธีคุ้มครองตามคัมภีร์ตันตระสายไศวะ

นักประวัติศาสตร์ยังเตือนว่าจารึกนี้เขียนขึ้นหลังเหตุการณ์ปี ค.ศ. 802 ราว 250 ปี และเป็นเรื่องที่ตระกูลพราหมณ์เล่าเพื่อยืนยันสิทธิ์ของตนเอง คำว่าชวาในจารึกก็ตีความต่างกัน บ้างว่าเกาะชวา บ้างว่าหมายถึงจาม หรือดินแดนอื่น และบางท่านสงสัยว่าเหตุการณ์ทั้งหมดอาจมีส่วนที่เป็นตำนานด้วย

จากสนามรบและค่ายผู้ลี้ภัยสู่อุทยานประวัติศาสตร์

หลังเวียดนามบุกกัมพูชาเมื่อปลาย พ.ศ. 2521 ผู้คนจำนวนมากหนีภัยมาที่ชายแดน ราว พ.ศ. 2522 พื้นที่รอบปราสาทกลายเป็นส่วนหนึ่งของค่ายผู้ลี้ภัยที่รู้จักในชื่อหนองเสม็ด ซึ่งอยู่ใต้การควบคุมของกองกำลังเขมรเสรีที่ต่อต้านคอมมิวนิสต์ ช่วงเวลานี้ทำให้ตัวปราสาทและบารายเสียหาย บารายเก็บน้ำได้น้อยลง ซึ่งอาจเกิดจากการขุดดินในช่วงที่มีค่ายผู้ลี้ภัย

เมื่อสถานการณ์สงบ กรมศิลปากรเข้าสำรวจใน พ.ศ. 2536 และเริ่มบูรณะใน พ.ศ. 2538 งานแรก ๆ คือถางป่า ขุดลอกดินลงไปถึงระดับพื้นเดิม ทำบัญชีหินที่หล่นกระจาย แล้วประกอบกลับ รวมทั้งขุดลอกคูน้ำ งานบูรณะหลักดำเนินไปจนราว พ.ศ. 2553 ระหว่างการขุดแต่งพบเพียงเศษอิฐและเศษหินจากตัวอาคาร ไม่พบร่องรอยที่อยู่อาศัยของคนโบราณในเขตปราสาท

อันตรายที่ซ่อนอยู่คือทุ่นระเบิดและวัตถุระเบิดจากยุคสงคราม ระหว่าง พ.ศ. 2545–2547 มีโครงการเก็บกู้ร่วมกันของหน่วยงานไทยและองค์กรจากญี่ปุ่น ซึ่งเก็บวัตถุระเบิดได้ 76 ชิ้น ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2546 ฝ่ายกัมพูชาเคยอ้างว่าปราสาทอยู่ในเขตของตน แต่ไทยยืนยันอำนาจการดูแล โดยอ้างถึงการบูรณะที่ดำเนินมาต่อเนื่อง

งานศึกษาในช่วงหลังยังไปไกลกว่าการบูรณะ มีความร่วมมือระหว่างกองทัพบก สถาบันเทคโนโลยีนิวเคลียร์แห่งชาติ และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เพื่อศึกษาระบบการจัดการน้ำของปราสาทและแหล่งที่มาของหินที่ใช้ก่อสร้าง งานศึกษาด้านรัฐศาสตร์ยังชี้ว่า ในช่วง พ.ศ. 2534–2556 การเร่งบูรณะและการตั้งหมู่บ้านในแนวชายแดนเป็นส่วนหนึ่งของการยืนยันอำนาจรัฐไทยเหนือพื้นที่ ก่อนที่ช่วงหลัง พ.ศ. 2557 จะหันมาเน้นความร่วมมือและการท่องเที่ยวมากขึ้น สด๊กก๊อกธมนับเป็นอุทยานประวัติศาสตร์แห่งที่ 11 ของไทย

การบูรณะและปราสาทในวันนี้

ปราสาทขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานของชาติตั้งแต่ พ.ศ. 2478 ในช่วงสงครามกัมพูชาทศวรรษ 2520 พื้นที่นี้อยู่ในเขตไม่สงบ เมื่อกรมศิลปากรเข้าสำรวจราว พ.ศ. 2536 พบว่าตัวปราสาทพังทลายมาก

งานบูรณะเริ่มราว พ.ศ. 2538 ด้วยวิธีอนัสติโลซิส คือรื้อหินที่พังออกมาทำเลขกำกับ แล้วประกอบกลับที่เดิม เสริมหินใหม่เฉพาะส่วนที่ขาดหาย งานดำเนินต่อเนื่องราว 15 ปี ต่อมารัฐบาลประกาศให้เป็นอุทยานประวัติศาสตร์ใน พ.ศ. 2562 และเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อ 15 พฤษภาคม 2565

ตามตำนานท้องถิ่นและข้อเสนอของนักเขียนสารคดีบางท่าน บริเวณนี้ยังเกี่ยวกับเหตุการณ์ปลายสมัยธนบุรี เมื่อเจ้าพระยาจักรียกทัพกลับจากเขมรใน พ.ศ. 2325 ก่อนสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ แต่เรื่องนี้เป็นความเชื่อที่ยังต้องการหลักฐานยืนยันเพิ่มเติม

พิกัดและการนำทาง

อุทยานประวัติศาสตร์ปราสาทสด๊กก๊อกธม อ.โคกสูง
พิกัด 13.843585, 102.737278 (13°50′36.9″N 102°44′14.2″E)

ตรวจกับแหล่งข้อมูลตั้งแต่สองแหล่งขึ้นไป

การเยี่ยมชมวันนี้

อุทยานประวัติศาสตร์สด๊กก๊อกธมอยู่ในอำเภอโคกสูง จังหวัดสระแก้ว ในความดูแลของกรมศิลปากร เดินชมปรางค์ประธาน ระเบียงคด ซุ้มประตู ทางเดินเสานางเรียง และบารายได้ ส่วนศิลาจารึกหลักสำคัญเก็บรักษาที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร กรุงเทพฯ ควรตรวจสอบสถานการณ์บริเวณชายแดนก่อนเดินทาง

ไทม์ไลน์

• ราว พ.ศ. 1345 (ค.ศ. 802): พิธีบนพนมกุเลน. พระเจ้าชัยวรมันที่ 2 ประกอบพิธีตามที่จารึกเล่าย้อนหลัง
• ราว พ.ศ. 1593–1609 (ค.ศ. ราว 1050–1066): รัชกาลพระเจ้าอุทัยาทิตยวรมันที่ 2. ช่วงที่สร้างหรือขยายภัทรนิเกตน์
• ม.ศ. 974 (ราว พ.ศ. 1595) (ค.ศ. 1052–1053): จารึกสด๊กก๊อกธม. จารึกประวัติตระกูลพราหมณ์เก้าชั่วคนและลัทธิเทวราช
• พ.ศ. 2427 (ค.ศ. 1884): รายงานต่อนักวิชาการ. แอมอนิเยร์นำเรื่องจารึกเผยแพร่
• ราวทศวรรษ 2460 (ค.ศ. 1920s): ย้ายจารึก. จารึกถูกนำไปเก็บที่กรุงเทพฯ
• พ.ศ. 2478 (ค.ศ. 1935): ขึ้นทะเบียนโบราณสถาน. กรมศิลปากรประกาศคุ้มครอง
• 9 พ.ย. พ.ศ. 2503 (ค.ศ. 1960): ไฟไหม้. ศิลาจารึกเสียหายแต่ยังมีสำเนาข้อความ
• พ.ศ. 2522 (ค.ศ. 1979): ค่ายผู้ลี้ภัย. พื้นที่รอบปราสาทเป็นส่วนหนึ่งของค่ายผู้ลี้ภัยหนองเสม็ด
• พ.ศ. 2536 (ค.ศ. 1993): กรมศิลปากรสำรวจ. พบว่าตัวปราสาทพังทลายมาก
• พ.ศ. 2538–2553 (ค.ศ. 1995–2010): บูรณะ. ใช้วิธีอนัสติโลซิส ประกอบหินเดิมกลับที่
• พ.ศ. 2545–2547 (ค.ศ. 2002–2004): เก็บกู้วัตถุระเบิด. เก็บวัตถุระเบิดได้ 76 ชิ้น
• ม.ค. พ.ศ. 2546 (ค.ศ. 2003): ข้อพิพาทชายแดน. กัมพูชาอ้างว่าปราสาทอยู่ในเขตของตน ไทยยืนยันการดูแล
• พ.ศ. 2562 (ค.ศ. 2019): อุทยานประวัติศาสตร์. ประกาศจัดตั้งอุทยานประวัติศาสตร์สด๊กก๊อกธม
• 15 พ.ค. พ.ศ. 2565 (ค.ศ. 2022): เปิดอย่างเป็นทางการ. สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ เสด็จเปิด

รู้หรือไม่

จารึกยาวที่สุดชิ้นหนึ่ง

จารึกสด๊กก๊อกธมมีราว 340 บรรทัด ถือเป็นจารึกเขมรโบราณที่ยาวและให้ข้อมูลประวัติศาสตร์มากที่สุดชิ้นหนึ่ง

ชื่อมาจากต้นกก

คำว่าสด๊กก๊อกธมไม่ใช่ชื่อโบราณ แต่เป็นชื่อที่คนท้องถิ่นเรียกตามสภาพพื้นที่ที่มีต้นกกขึ้นเป็นกอใหญ่

จิ๊กซอว์หิน

การบูรณะต้องทำเลขกำกับหินนับพันก้อน แล้วประกอบกลับคล้ายต่อจิ๊กซอว์ขนาดยักษ์

ผู้แต่งจารึกเล่าเรื่องตระกูลตัวเอง

นักวิชาการหลายคนเชื่อว่าสทาศิวะ คนสุดท้ายในสายตระกูลที่จารึกเล่าถึง คือผู้แต่งจารึกเอง

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ละโว้และอาณาจักรขอมในดินแดนไทย (ตอน)
• ถนนโบราณพระนคร–พิมาย (สารานุกรม)
• กลุ่มปราสาทตาเมือน (สถานที่)
• ปราสาทหินพิมาย (สถานที่)
• พนมรุ้งและเมืองต่ำ (สถานที่)
• พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร (สถานที่)
• ยอร์ช เซเดส์ (บุคคล)
• เมืองโบราณศรีมโหสถ (สถานที่)

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Sdok Kok Thom – Wikipedia
2. Stela of Prasat Sdok Kak Thom (K. 235) – DHARMA
3. Jayavarman II – Wikipedia
4. Hermann Kulke – Angkor Database
5. Revisiting Devarāja – EFEO
6. ย้อนเส้นทาง 20 ปี บูรณะ สด๊กก๊อกธม – มติชน
7. สุจิตต์-ขรรค์ชัย ย้อนไทม์ไลน์ สด๊กก๊อกธม – มติชน
8. ปราสาทสด๊อกก๊อกธม หลักแหล่งลัทธิเทวราช – ศิลปวัฒนธรรม
9. เที่ยวสด๊กก๊อกธม – ไทยโพสต์
10. Thai PBS World: Sdok Kok Thom, labours of love and hard work
11. Southeast Asian Archaeology: Sdok Kok Thom restoration complete
12. Yaprom & Mattariganond 2022: Thai-Cambodian border management at Prasat Sadok Kok Thom

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน