ผู้เขียน: admin

ภาพประกอบ: George Coedès · Chrispasuk, for the Siam Society · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

นักจารึกและนักประวัติศาสตร์ชาวฝรั่งเศส ผู้เคยดูแลหอพระสมุดวชิรญาณในกรุงเทพฯ และเป็นผู้ประกาศการมีอยู่ของศรีวิชัยต่อโลกวิชาการ · พ.ศ. 2429–2512 (ค.ศ. 1886–1969)

เกิด	10 สิงหาคม พ.ศ. 2429 (ค.ศ. 1886) กรุงปารีส
เสียชีวิต	2 ตุลาคม พ.ศ. 2512 (ค.ศ. 1969) เมืองเนยี-ซูร์-แซน ฝรั่งเศส
งานในสยาม	ผู้อำนวยการหอพระสมุดวชิรญาณ ตั้งแต่ราว พ.ศ. 2461 (ค.ศ. 1918)
ผลงานเด่น	Le Royaume de Çrīvijaya (พ.ศ. 2461) และ The Indianized States of Southeast Asia
สำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศ (EFEO)	ผู้อำนวยการ พ.ศ. 2472–2489 (ค.ศ. 1929–1946)
เกียรติยศจากสยาม	ตราช้างเผือกชั้นที่ 3 พ.ศ. 2462 (ค.ศ. 1919)
ครอบครัว	บิดาเป็นนายธนาคาร ปู่เป็นจิตรกร สมรสกับเนียง เยา ชาวกัมพูชา ใน พ.ศ. 2473
บทบาทในราชบัณฑิตยสภา	เลขาธิการ พ.ศ. 2470–2472 (ค.ศ. 1927–1929)

ภูมิหลัง: นักภาษาโบราณจากปารีส

ยอร์ช เซเดส์ เกิดที่กรุงปารีสเมื่อวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2429 (ค.ศ. 1886) ตั้งแต่วัยหนุ่มเขาสนใจภาษาสันสกฤตและโบราณคดีของเอเชีย และได้เรียนที่สถาบันอุดมศึกษาชั้นสูงในปารีส

บทความวิชาการชิ้นแรก ๆ ของเขาตีพิมพ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2449 (ค.ศ. 1906) ขณะอายุราว 20 ปี เป็นการศึกษาจารึกปราสาทตาพรหมในกัมพูชา ต่อมาในวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2454 (ค.ศ. 1911) เขาได้รับแต่งตั้งเป็นนักวิจัยของสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศ หรือ EFEO ซึ่งเป็นสถาบันวิจัยของฝรั่งเศสในอินโดจีน

หลักฐานสำคัญ

• เหรียญศรีทวารวดี: เหรียญที่เซเดส์อ่านจารึกและตีพิมพ์ ยืนยันชื่อทวารวดี (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ) ดูภาพถ่ายจริง
• ผลงาน The Indianized States: หนังสือประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่นักวิชาการใช้มาหลายทศวรรษ (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ ห้องสมุดทั่วโลก) ดูภาพถ่ายจริง

ครอบครัว การศึกษา และเส้นทางสู่ตะวันออก

ตระกูลเซเดส์ตั้งรกรากแถบสตราสบูร์กมาตั้งแต่ก่อน ค.ศ. 1740 ปู่ของเขาคือหลุยส์-เออแฌน เซเดส์ เป็นจิตรกร ส่วนบิดาชื่ออิปโปลิต เซเดส์ ทำงานด้านการธนาคาร มารดาชื่อมารี กาแรต ครอบครัวนี้จึงเป็นชนชั้นกลางที่มีฐานะ ไม่ได้มีสายสัมพันธ์กับเอเชียมาก่อน

เซเดส์เรียนที่ลีเซการ์โนในปารีส และเรียนภาษาเยอรมันจนได้ประกาศนียบัตรใน พ.ศ. 2449 (ค.ศ. 1906) เคยสอนภาษาเยอรมันที่ลีเซกงดอร์เซ และไปอยู่เยอรมนีหนึ่งปีระหว่าง ค.ศ. 1908–1909 ขณะเดียวกันเขาเรียนสันสกฤต โบราณคดี และประติมานวิทยากับอาลเฟรด ฟูเช ที่สถาบันอุดมศึกษาภาคปฏิบัติ และจบใน พ.ศ. 2454 (ค.ศ. 1911) ด้วยงานเรื่องภาพสลักที่นครวัด

หลังได้เป็นนักวิจัยของ EFEO และเดินทางไปกัมพูชาในปลาย พ.ศ. 2454 เขาได้เป็นศาสตราจารย์ด้านภาษาศาสตร์อินโดจีนของ EFEO ตั้งแต่ พ.ศ. 2457 (ค.ศ. 1914) ต่อมาใน พ.ศ. 2473 (ค.ศ. 1930) เขาสมรสกับเนียง เยา สตรีจากตระกูลสูงของกัมพูชา ชีวิตส่วนตัวและงานของเขาจึงผูกพันกับภูมิภาคนี้อย่างลึกซึ้ง

อาณาจักรศรีวิชัยที่หายไปจากความทรงจำหลายร้อยปี กลับมามีชื่ออีกครั้งจากบทความวิชาการเพียงชิ้นเดียวใน พ.ศ. 2461

ผลงานในสยาม: หอพระสมุดวชิรญาณ

ปลาย พ.ศ. 2460 (ค.ศ. 1917) เซเดส์เข้ารับราชการในสยาม แทนออสการ์ ฟรังก์เฟอร์เตอร์ ที่หอพระสมุดวชิรญาณ และได้เป็นผู้อำนวยการหอสมุดตั้งแต่ พ.ศ. 2461 (ค.ศ. 1918) หอสมุดแห่งนี้คือต้นกำเนิดของหอสมุดแห่งชาติในปัจจุบัน

ช่วงที่อยู่กรุงเทพฯ ราว 11 ปี เขาทำงานใกล้ชิดกับสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทั้งด้านหอสมุด จารึก และโบราณวัตถุ เขาเป็นบรรณาธิการวารสารสยามสมาคมในทศวรรษ 1920 และได้รับพระราชทานตราช้างเผือกชั้นที่ 3 ใน พ.ศ. 2462 (ค.ศ. 1919)

งานสำคัญอีกชิ้นคือการอ่านและแปลจารึกพ่อขุนรามคำแหงเป็นภาษาฝรั่งเศส ตีพิมพ์ใน พ.ศ. 2467 (ค.ศ. 1924) ซึ่งเป็นฉบับที่นักวิชาการใช้อ้างอิงอยู่นานหลายสิบปี นอกจากนี้เขายังเขียนเรื่องต้นราชวงศ์สุโขทัย การขุดค้นที่พงตึก และแปลเอกสารตำนานของล้านนาด้วย ระบบถอดอักษรไทยเป็นอักษรโรมันที่เขาวางไว้ก็ยังมีผู้เชี่ยวชาญใช้กันอยู่

ประชุมจารึกสยามและราชบัณฑิตยสภา

ผลงานที่ส่งผลต่อวงวิชาการไทยมากที่สุดของเซเดส์คือการรวบรวมจารึกในสยามอย่างเป็นระบบ ใน พ.ศ. 2467 (ค.ศ. 1924) เขาตีพิมพ์ Recueil des inscriptions du Siam ภาคแรก ว่าด้วยจารึกสุโขทัย นับเป็นการรวบรวมจารึกไทยฉบับสมบูรณ์ครั้งแรก และภาคต่อมาใน พ.ศ. 2472 (ค.ศ. 1929) ว่าด้วยจารึกทวารวดี ศรีวิชัย และละโว้ งานชุดนี้เป็นรากฐานของหนังสือประชุมศิลาจารึกฉบับภาษาไทยที่นักศึกษารุ่นหลังใช้อ้างอิง

เขาทำหน้าที่ดูแลหอพระสมุดวชิรญาณช่วง พ.ศ. 2461–2469 (ค.ศ. 1918–1926) และเมื่อรัชกาลที่ 7 ทรงตั้งราชบัณฑิตยสภา เขาได้เป็นเลขาธิการราชบัณฑิตยสภาระหว่าง พ.ศ. 2470–2472 (ค.ศ. 1927–1929) ทำงานภายใต้สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งทรงเป็นนายกราชบัณฑิตยสภา

ความร่วมมือนี้ทำให้งานของทั้งสองฝ่ายเสริมกัน สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมีความรู้เรื่องตำนาน พงศาวดาร และพื้นที่จริงในสยาม ส่วนเซเดส์มีความเชี่ยวชาญด้านอักษรโบราณและภาษาสันสกฤต จดหมายที่ทั้งสองติดต่อกันยังเป็นแหล่งข้อมูลที่นักวิชาการรุ่นหลังนำมาศึกษา

ศรีวิชัย พ.ศ. 2461: อาณาจักรที่ถูกลืม

ใน พ.ศ. 2461 (ค.ศ. 1918) เซเดส์ตีพิมพ์บทความ Le Royaume de Çrīvijaya ในวารสารของ EFEO เขาเชื่อมชื่อที่ปรากฏในจารึกภาษามลายูโบราณบนเกาะสุมาตรา เข้ากับชื่อแคว้นที่ปรากฏในเอกสารจีน และเสนอว่าเคยมีอาณาจักรทางทะเลชื่อศรีวิชัยที่มีอำนาจกว้างขวาง

ก่อนหน้านั้น ศรีวิชัยแทบถูกลืมไปจากประวัติศาสตร์ บทความนี้จึงถือเป็นการค้นพบศรีวิชัยอีกครั้ง และทำให้จารึกที่พบในภาคใต้ของไทย เช่น จารึกวัดเสมาเมือง นครศรีธรรมราช ถูกนำมาอ่านในบริบทใหม่

ข้อเสนอของเขากลายเป็นจุดเริ่มต้นของการถกเถียงยาวนาน โดยเฉพาะเรื่องที่ตั้งศูนย์กลางของศรีวิชัย ความเห็นส่วนใหญ่ชี้ไปที่ปาเล็มบังบนเกาะสุมาตรา ส่วนนักวิชาการบางท่านเสนอไชยาในภาคใต้ของไทย แม้ข้อเสนอหลังจะไม่ได้รับการยอมรับกว้างขวางนัก

ทวารวดีและเหรียญที่มีชื่อเมือง

เซเดส์มีบทบาทสำคัญต่อการศึกษาทวารวดีด้วย เขาวางลำดับอายุของโบราณวัตถุจากการขุดค้นที่พงตึก จังหวัดกาญจนบุรี ใน พ.ศ. 2471 (ค.ศ. 1928) แม้ต่อมานักวิชาการรุ่นหลังจะกำหนดอายุของวัตถุหลายชิ้นใหม่

ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 มีการพบเหรียญเงินขนาดเล็กใต้ซากเจดีย์ที่เนินหิน จังหวัดนครปฐม บนเหรียญมีจารึกอักษรพราหมีที่กล่าวถึงบุญของผู้เป็นเจ้าแห่งศรีทวารวดี ต่อมาพบเหรียญแบบนี้อีกหลายแห่ง เช่น อู่ทอง และสิงห์บุรี เหรียญเหล่านี้ช่วยยืนยันว่าชื่อทวารวดีเป็นชื่อที่คนในดินแดนนี้ใช้จริง

เซเดส์ตีพิมพ์งานเรื่องการค้นพบทางเหรียญกษาปณ์ในสยามที่เกี่ยวกับทวารวดีใน พ.ศ. 2507 (ค.ศ. 1964) ทั้งเขาและปีเตอร์ สกิลลิง นักวิชาการรุ่นหลัง ต่างเห็นว่าเหรียญเหล่านี้น่าจะเป็นวัตถุที่ฝังในพิธีกรรมมากกว่าเงินที่ใช้ซื้อขาย แต่สกิลลิงเสนอวิธีแบ่งคำอ่านบนเหรียญต่างจากที่เคยอ่านกันมา

EFEO และรัฐที่รับอารยธรรมอินเดีย

พ.ศ. 2472 (ค.ศ. 1929) เซเดส์ย้ายไปเป็นผู้อำนวยการ EFEO ที่ฮานอย และอยู่ในตำแหน่งนี้จนถึง พ.ศ. 2489 (ค.ศ. 1946) ช่วงนี้เขาทำงานใหญ่ที่สุดชิ้นหนึ่ง คือชุด Inscriptions du Cambodge จำนวน 8 เล่ม ซึ่งรวบรวม อ่าน และแปลจารึกเขมรกว่าหนึ่งพันหลัก

ใน พ.ศ. 2487 (ค.ศ. 1944) เขาตีพิมพ์หนังสือประวัติศาสตร์โบราณของรัฐที่รับอารยธรรมฮินดูในตะวันออกไกล และปรับปรุงพิมพ์ใหม่อีกหลายครั้ง ฉบับแปลภาษาอังกฤษชื่อ The Indianized States of Southeast Asia ออกใน พ.ศ. 2511 (ค.ศ. 1968) หนังสือเล่มนี้เป็นตำราพื้นฐานของวิชาประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้มาหลายสิบปี

หลังออกจาก EFEO เขากลับไปอยู่ปารีส สอนหนังสือ และได้รับเลือกเป็นสมาชิกสถาบันจารึกและอักษรศาสตร์แห่งฝรั่งเศสใน พ.ศ. 2501 (ค.ศ. 1958) เขาเสียชีวิตเมื่อวันที่ 2 ตุลาคม พ.ศ. 2512 (ค.ศ. 1969) อายุ 83 ปี

เลขศูนย์ นครวัด และงานช่วงหลัง

ระหว่างทำงานกับจารึกเขมร เซเดส์ได้อ่านจารึกหลักหนึ่งจากสมโบร์ริมแม่น้ำโขง ซึ่งนักวิชาการเรียกว่า K-127 จารึกนี้มีศักราช 605 ซึ่งเขียนตัวเลขศูนย์เป็นจุด และตรงกับ พ.ศ. 1226 (ค.ศ. 683) เมื่อเขาเผยแพร่ใน พ.ศ. 2474 (ค.ศ. 1931) จารึกนี้จึงกลายเป็นหลักฐานการใช้เลขศูนย์ในระบบตัวเลขแบบปัจจุบันที่เก่าที่สุดชิ้นหนึ่งที่รู้จัก

เขายังเขียนงานเพื่อคนทั่วไปด้วย เช่น Pour mieux comprendre Angkor ใน พ.ศ. 2486 (ค.ศ. 1943) ซึ่งอธิบายความหมายของปราสาทนครวัดและนครธม และ Les Peuples de la péninsule indochinoise ใน พ.ศ. 2505 (ค.ศ. 1962) ซึ่งแปลเป็นภาษาอังกฤษในชื่อ The Making of South East Asia ใน พ.ศ. 2509 (ค.ศ. 1966)

หลังกลับฝรั่งเศส ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2490 (ค.ศ. 1947) เขาได้เป็นภัณฑารักษ์พิพิธภัณฑ์แดนเนอรีในปารีส และสอนที่โรงเรียนภาษาตะวันออก รวมถึงสอนภาษาไทย เขาได้รับรางวัลโตร์เลจากสถาบันจารึกและอักษรศาสตร์ใน พ.ศ. 2485 (ค.ศ. 1942) และเป็นนายกสมาคมเอเชียติกแห่งฝรั่งเศสช่วง พ.ศ. 2508–2512 (ค.ศ. 1965–1969) จนถึงปีที่เสียชีวิต

มรดกและข้อวิจารณ์

งานของเซเดส์วางโครงประวัติศาสตร์ยุคโบราณของไทยและเพื่อนบ้านไว้มาก ทั้งชื่ออาณาจักร ลำดับกษัตริย์ และคำอ่านจารึกจำนวนมหาศาล นักศึกษาประวัติศาสตร์ไทยแทบทุกรุ่นจึงต้องผ่านงานของเขา

แต่แนวคิดเรื่องรัฐที่รับอารยธรรมอินเดียก็ถูกทบทวนมากขึ้น นักวิชาการรุ่นหลังไม่ยอมรับภาพที่วัฒนธรรมอินเดียไหลเข้ามาทั้งก้อนอีกต่อไป และเน้นว่าคนท้องถิ่นเลือกรับและปรับวัฒนธรรมเหล่านั้นให้เป็นของตนเอง นอกจากนี้ ทัตสึโอะ โฮชิโนะ ยังวิจารณ์ว่าเซเดส์ให้ความสำคัญกับอินโดจีนตอนเหนือน้อยเกินไป

ถึงอย่างนั้น ข้อวิจารณ์เหล่านี้ก็ตั้งอยู่บนฐานข้อมูลที่เซเดส์รวบรวมไว้ งานของเขาจึงยังเป็นจุดเริ่มต้นที่ขาดไม่ได้ แม้คำตอบหลายข้อจะเปลี่ยนไปแล้ว

ข้อเสนอของเซเดส์ถูกทดสอบอย่างไร

ข้อเสนอเรื่องศูนย์กลางศรีวิชัยอยู่ที่สุมาตราเคยถูกท้าทายหลายครั้ง แต่ในบทความใน วารสารสยามสมาคม ฉบับเดือนธันวาคม พ.ศ. 2568 (ค.ศ. 2025) ปีแยร์-อีฟ มองแกง นักโบราณคดีผู้ขุดค้นที่ปาเล็มบัง สรุปว่างานโบราณคดีในสุมาตรารุ่นหลังยืนยันความเชื่อของเซเดส์ว่าศูนย์กลางทางการเมืองของศรีวิชัยอยู่ที่สุมาตราตะวันออกเฉียงใต้ แม้ยังมีหลายด้านของรัฐนี้ที่เซเดส์ไม่ได้ศึกษา

อีกเรื่องที่ถูกทบทวนคือจารึกพ่อขุนรามคำแหง ซึ่งเซเดส์อ่านและยอมรับว่าเป็นจารึกสมัยสุโขทัย ในทศวรรษ 2530 นักวิชาการบางท่าน เช่น พิริยะ ไกรฤกษ์ และไมเคิล วิคเคอรี ตั้งคำถามถึงอายุและที่มาของจารึก ขณะที่นักวิชาการอีกจำนวนมากยังยืนยันความเป็นของแท้ การถกเถียงนี้แสดงว่าคำอ่านของเซเดส์ยังเป็นจุดตั้งต้นที่ทุกฝ่ายต้องกลับไปใช้

วารสารสยามสมาคมฉบับเดียวกันยังมีบทความชีวประวัติเซเดส์โดยฌอง บัฟฟี ซึ่งใช้จดหมายที่ไม่เคยตีพิมพ์และเอกสารภาษาไทย แสดงให้เห็นว่ากว่าห้าสิบปีหลังการเสียชีวิต นักวิชาการยังสนใจทั้งงานและชีวิตของเขา ทั้งในฐานะผู้วางรากฐานและในฐานะบุคคลในยุคอาณานิคมที่ควรศึกษาอย่างมีวิจารณญาณ

ไทม์ไลน์

• 10 ส.ค. 2429 (ค.ศ. 1886): เกิดที่กรุงปารีส
• พ.ศ. 2449 (ค.ศ. 1906): บทความเรื่องจารึกตาพรหม. งานวิชาการชิ้นแรก ๆ ขณะอายุราว 20 ปี
• 24 ต.ค. 2454 (ค.ศ. 1911): เข้าร่วม EFEO. ได้รับแต่งตั้งเป็นนักวิจัยของสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศ
• ปลาย พ.ศ. 2460–2461 (ค.ศ. 1917–1918): หอพระสมุดวชิรญาณ. เข้ารับราชการในสยามและเป็นผู้อำนวยการหอสมุด
• พ.ศ. 2461 (ค.ศ. 1918): Le Royaume de Çrīvijaya. ประกาศการมีอยู่ของอาณาจักรศรีวิชัย
• พ.ศ. 2467 (ค.ศ. 1924): แปลจารึกพ่อขุนรามคำแหง. ฉบับภาษาฝรั่งเศสที่ใช้อ้างอิงกันนาน
• พ.ศ. 2470–2472 (ค.ศ. 1927–1929): เลขาธิการราชบัณฑิตยสภา. ทำงานร่วมกับสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
• พ.ศ. 2471 (ค.ศ. 1928): ลำดับอายุโบราณวัตถุพงตึก. งานสำคัญต่อการศึกษายุคทวารวดีตอนต้น
• พ.ศ. 2472–2489 (ค.ศ. 1929–1946): ผู้อำนวยการ EFEO. ทำงานชุดจารึกเขมร 8 เล่ม
• พ.ศ. 2474 (ค.ศ. 1931): เผยแพร่จารึก K-127. หลักฐานการใช้เลขศูนย์ที่เก่าแก่มาก ศักราชตรงกับ ค.ศ. 683
• พ.ศ. 2487 (ค.ศ. 1944): ประวัติศาสตร์รัฐที่รับอารยธรรมฮินดู. ฉบับแปลภาษาอังกฤษออกใน พ.ศ. 2511
• 14 ก.พ. 2501 (ค.ศ. 1958): สมาชิกสถาบันจารึกและอักษรศาสตร์. ได้รับเลือกเข้าสถาบันวิชาการสำคัญของฝรั่งเศส
• พ.ศ. 2507 (ค.ศ. 1964): งานเรื่องเหรียญทวารวดี. ศึกษาเหรียญเงินที่มีชื่อศรีทวารวดี
• 2 ต.ค. 2512 (ค.ศ. 1969): เสียชีวิต. ที่เนยี-ซูร์-แซน ฝรั่งเศส

รู้หรือไม่

ภาษาไทยของเซเดส์

หลังกลับฝรั่งเศส เซเดส์ยังสอนภาษาไทยในปารีส และระบบถอดอักษรไทยที่เขาวางไว้ยังใช้กันในหมู่ผู้เชี่ยวชาญ

ศูนย์ที่เก่าแก่

งานอ่านจารึกเขมรของเซเดส์ทำให้โลกรู้ว่าจารึกเขมรหลักหนึ่งมีการใช้เลขศูนย์ ซึ่งเป็นหลักฐานการใช้ศูนย์ที่เก่าแก่มากของระบบตัวเลขสมัยใหม่

งานเรื่องชัยวรมันที่ 7

เซเดส์เป็นผู้เสนอว่าประติมากรรมรูปบุคคลจากปราสาทพิมายคือพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 และเขียนหนังสือเกี่ยวกับกษัตริย์องค์นี้ใน พ.ศ. 2478

ภรรยาชาวกัมพูชา

เซเดส์สมรสกับเนียง เยา สตรีจากตระกูลสูงของกัมพูชา ใน พ.ศ. 2473 ปีถัดจากที่เขาย้ายไปเป็นผู้อำนวยการ EFEO ที่ฮานอย

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ลังกาสุกะ ศรีวิชัย และตามพรลิงค์ (ตอน)
• ทวารวดี (ตอน)
• สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (บุคคล)
• พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (บุคคล)
• วัดเสมาเมือง (สถานที่)
• พระนางจามเทวี (บุคคล)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• พระเจ้าจันทรภาณุ ศรีธรรมราช
• เหรียญศรีทวารวดี
• สุวรรณภูมิ: เส้นทางการค้าข้ามสมุทร
• ละโว้และอาณาจักรขอมในดินแดนไทย
• ฟูนัน
• ปราสาทพนมวัน
• แหล่งโบราณคดีพงตึก
• พระบรมธาตุไชยา
• ปราสาทสด๊กก๊อกธม
• เมืองโบราณศรีเทพ
• ศรีจนาศะ
• พระเจ้าสุริยวรมันที่ 1
• เมืองโบราณอู่ทอง
• เมืองโบราณยะรัง

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. George Cœdès (Wikipedia)
2. George Cœdès (Wikipédia ภาษาฝรั่งเศส)
3. Srivijaya (Wikipedia)
4. Dvaravati (Wikipedia)
5. Nakhon Pathom (Wikipedia)
6. Ram Khamhaeng Inscription (Wikipedia)
7. Greater India (Wikipedia)
8. National Library of Thailand (Wikipedia)
9. Bust of Jayavarman VII (Wikipedia)
10. Who Was Who in Indology: CŒDÈS, George
11. Baffie: George Cœdès (1886–1969) A Life in Service of Southeast Asian Studies (JSS 113.2, 2025)
12. Manguin: George Cœdès and Śrīvijaya, From Epigraphy to Archeology (JSS 113.2, 2025)
13. EFEO: Inscriptions du Cambodge (สิ่งพิมพ์ EFEO)

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: Damrong-Rajanubhap-1893 · Walter Christmas-Dircknick-Holmfeld · Public domain · Wikimedia Commons

เจ้านายนักปกครองผู้วางรากระบบมหาดไทยสมัยใหม่ และได้รับการยกย่องเป็นพระบิดาแห่งประวัติศาสตร์และโบราณคดีไทย · พ.ศ. 2405–2486 (ค.ศ. 1862–1943)

ประสูติ	21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 (ค.ศ. 1862) กรุงเทพฯ
สิ้นพระชนม์	1 ธันวาคม พ.ศ. 2486 (ค.ศ. 1943)
พระบิดา	พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4)
ตำแหน่งสำคัญ	เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย พ.ศ. 2435–2458 (ค.ศ. 1892–1915)
ผลงานทางประวัติศาสตร์	ไทยรบพม่า (พ.ศ. 2460) และงานพงศาวดาร ตำนาน และโบราณคดีอีกมาก
การยกย่องระดับโลก	ยูเนสโกประกาศยกย่องเนื่องในวาระครบ 100 ปีชาตกาล พ.ศ. 2505
พระนามเดิม	พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร ต้นราชสกุลดิศกุล
ตำแหน่งหลังมหาดไทย	สภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ (2458) เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร (2466) อภิรัฐมนตรี (2468)

ภูมิหลัง: เจ้านายรุ่นใหม่ในยุคเปลี่ยนผ่าน

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ประสูติเมื่อวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2405 (ค.ศ. 1862) เป็นพระราชโอรสในรัชกาลที่ 4 กับเจ้าจอมมารดาชุ่ม พระองค์เติบโตในช่วงที่สยามต้องปรับตัวรับแรงกดดันจากชาติตะวันตก และได้เรียนทั้งภาษาไทย บาลี และอังกฤษ

พระองค์เป็นพระอนุชาต่างพระมารดาของรัชกาลที่ 5 และเป็นกำลังสำคัญของพระเจ้าแผ่นดินมาตั้งแต่ยังหนุ่ม ตั้งแต่งานทหารมหาดเล็ก งานโรงเรียน ไปจนถึงงานการศึกษาของประเทศ ก่อนจะได้รับมอบหมายงานที่ใหญ่ที่สุดในชีวิต คือการดูแลหัวเมืองทั่วราชอาณาจักร

หลักฐานสำคัญ

• ผลงานพระนิพนธ์: หนังสือประวัติศาสตร์และโบราณคดีหลายร้อยเรื่อง เช่น ไทยรบพม่า และนิทานโบราณคดี (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ หอสมุดแห่งชาติ) ดูภาพถ่ายจริง
• พระโพธิสัตว์ไชยา: โบราณวัตถุที่ทรงนำเข้ากรุงเทพฯ ในสมัยของพระองค์ (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร) ดูภาพถ่ายจริง
• วังวรดิศ: วังที่ประทับของพระองค์ ปัจจุบันเป็นที่ตั้งของหอสมุดดำรงราชานุภาพ (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ วังวรดิศ กรุงเทพฯ) ดูภาพถ่ายจริง

วัยเยาว์และงานแรกในราชการ

พระนามเดิมคือพระองค์เจ้าดิศวรกุมาร และเป็นต้นราชสกุลดิศกุล เมื่อพระชนมายุ 13 พรรษา ใน พ.ศ. 2418 (ค.ศ. 1875) ทรงผนวชเป็นสามเณรที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ซึ่งเป็นธรรมเนียมการศึกษาของเจ้านายในสมัยนั้น ก่อนจะทรงเข้ารับการศึกษาด้านการทหาร

ใน พ.ศ. 2423 (ค.ศ. 1880) ขณะพระชนมายุเพียง 18 พรรษา ทรงได้รับมอบหมายให้บังคับบัญชาทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ต่อมาทรงรับผิดชอบงานโรงเรียนที่พระตำหนักสวนกุหลาบ และงานการศึกษาของแผ่นดิน ใน พ.ศ. 2430 (ค.ศ. 1887) ทรงได้รับเลือกให้ดูแลงานการศึกษาในคณะเสนาบดีชุดทดลองของรัชกาลที่ 5

ประสบการณ์ช่วงนี้หล่อหลอมวิธีทำงานของพระองค์ คือการลงมือจัดระบบจากศูนย์ การคัดคนที่มีความสามารถมาทำงาน และการเรียนรู้แบบอย่างจากต่างประเทศ แล้วปรับให้เข้ากับสภาพของสยาม วิธีคิดแบบนี้ปรากฏชัดอีกครั้งเมื่อพระองค์ย้ายไปดูแลกระทรวงมหาดไทย

การเดินทางตรวจราชการของเสนาบดีมหาดไทยกลายเป็นการเดินสำรวจอดีต ที่เปิดประตูสู่วิชาประวัติศาสตร์และโบราณคดีไทย

ผลงาน: กระทรวงมหาดไทยและระบบเทศาภิบาล

พ.ศ. 2435 (ค.ศ. 1892) พระองค์เป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย และอยู่ในตำแหน่งนี้ถึง พ.ศ. 2458 (ค.ศ. 1915) การตรวจราชการหัวเมืองฝ่ายเหนือในปีที่เข้ารับตำแหน่งทำให้พระองค์เห็นว่าหัวเมืองแทบไม่ได้ขึ้นกับส่วนกลางจริง ๆ

พระองค์จึงวางระบบเทศาภิบาล โดยรวมหัวเมืองเป็นมณฑล มีข้าหลวงเทศาภิบาลที่ส่วนกลางแต่งตั้งไปดูแล ระบบนี้ช่วยให้รัฐเก็บภาษีได้มากขึ้น ขยายบริการของรัฐ และทำให้หัวเมืองปลอดภัยขึ้น เป็นพื้นฐานของการปกครองส่วนภูมิภาคที่ไทยใช้มาจนถึงปัจจุบัน

การเดินทางตรวจราชการตามหัวเมืองอย่างสม่ำเสมอยังพาพระองค์ไปพบเมืองโบราณ วัดร้าง และจารึกจำนวนมาก งานปกครองกับงานประวัติศาสตร์ของพระองค์จึงเดินคู่กันมาตั้งแต่ต้น

งานมหาดไทยที่มากกว่าการปกครอง

ใน พ.ศ. 2437 (ค.ศ. 1894) หัวเมืองฝ่ายใต้และฝ่ายตะวันตกถูกโอนมาขึ้นกับกระทรวงมหาดไทย ทำให้กระทรวงดูแลหัวเมืองทั่วประเทศเป็นครั้งแรก ต่อมาใน พ.ศ. 2440 (ค.ศ. 1897) มีการออกพระราชบัญญัติลักษณะปกครองท้องที่ ซึ่งวางโครงสร้างหมู่บ้านและตำบล โดยมีผู้ใหญ่บ้านและกำนันเป็นผู้ดูแล และใน พ.ศ. 2442 (ค.ศ. 1899) ระบบมณฑลเทศาภิบาลก็ถูกจัดเป็นระเบียบทั่วราชอาณาจักร

งานของกระทรวงในยุคนั้นกว้างกว่าการปกครองมาก พระองค์ทรงมีบทบาทในการตั้งกรมป่าไม้ งานสาธารณสุข และงานสุขาภิบาล ใน พ.ศ. 2448 (ค.ศ. 1905) มีการตั้งสุขาภิบาลท่าฉลอมที่สมุทรสาคร ซึ่งถือเป็นสุขาภิบาลหัวเมืองแห่งแรกของไทย และเป็นต้นแบบของการปกครองท้องถิ่นในเวลาต่อมา

นักประวัติศาสตร์มองระบบเทศาภิบาลได้หลายแง่ ด้านหนึ่งคือการสร้างรัฐสมัยใหม่ที่ช่วยให้สยามรักษาเอกราชในยุคล่าอาณานิคม อีกด้านหนึ่งคือการรวมศูนย์อำนาจเข้าสู่กรุงเทพฯ ซึ่งทำให้อำนาจของเจ้าเมืองและเจ้านายท้องถิ่นในล้านนา อีสาน และหัวเมืองมลายูลดลงอย่างมาก จนเกิดแรงต้านในบางพื้นที่

พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์และโบราณคดีไทย

พระองค์ทรงนิพนธ์และชำระงานด้านประวัติศาสตร์ไว้จำนวนมาก ที่รู้จักกันกว้างขวางคือไทยรบพม่า ซึ่งพิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. 2460 (ค.ศ. 1917) งานนี้เล่าประวัติศาสตร์ไทยเป็นเรื่องของการต่อสู้เพื่อรักษาเอกราช และกลายเป็นกรอบการเล่าประวัติศาสตร์ไทยที่มีอิทธิพลมากที่สุดกรอบหนึ่ง

พระองค์ยังสนใจโบราณคดีอย่างจริงจัง ทรงเสนอว่านครปฐมน่าจะเป็นศูนย์กลางของทวารวดี โดยดูจากจำนวนและความเก่าแก่ของเจดีย์ โดยเฉพาะพระปฐมเจดีย์ แม้ข้อเสนอนี้จะถูกนักวิชาการรุ่นหลังตั้งคำถาม แต่ก็เป็นจุดเริ่มต้นของการศึกษาทวารวดีอย่างเป็นระบบ

ในทางสถาบัน พระองค์มีบทบาทสำคัญต่อหอพระสมุดวชิรญาณ ซึ่งต่อมาพัฒนาเป็นหอสมุดแห่งชาติ และต่อพิพิธภัณฑ์ที่กลายเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เมื่อรัชกาลที่ 7 ทรงตั้งราชบัณฑิตยสภาใน พ.ศ. 2469 (ค.ศ. 1926) เพื่อดูแลหอสมุด พิพิธภัณฑ์ และงานด้านวรรณคดีกับโบราณคดี พระองค์ทรงเป็นนายกราชบัณฑิตยสภาคนแรก และทรงงานใกล้ชิดกับนักวิชาการต่างชาติ เช่น ยอร์ช เซเดส์

ทรงงานใต้สามรัชกาลและพระนิพนธ์สำคัญ

เมื่อทรงลาออกจากตำแหน่งเสนาบดีมหาดไทยใน พ.ศ. 2458 (ค.ศ. 1915) ด้วยเหตุผลด้านพระพลานามัย พระองค์ไม่ได้ทรงพักนาน วันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2458 ทรงได้รับแต่งตั้งเป็นสภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ ต่อมาในรัชกาลที่ 6 ทรงเป็นเสนาบดีกระทรวงมุรธาธรใน พ.ศ. 2466 และในรัชกาลที่ 7 ทรงเป็นอภิรัฐมนตรีตั้งแต่ พ.ศ. 2468 ก่อนจะทรงเป็นนายกราชบัณฑิตยสภาใน พ.ศ. 2469

ระหว่างดูแลหอพระสมุด พระองค์ทรงรวบรวมและชำระพงศาวดาร ตำนาน และเอกสารเก่าจำนวนมาก แล้วจัดพิมพ์เผยแพร่เป็นชุดประชุมพงศาวดาร หนังสือจำนวนมากพิมพ์แจกในงานศพ ทำให้ความรู้ทางประวัติศาสตร์กระจายออกไปสู่คนทั่วไป ธรรมเนียมพิมพ์หนังสือแจกในงานศพนี้ยังคงอยู่จนถึงทุกวันนี้

พระนิพนธ์ที่ยังคนอ่านกันอยู่ ได้แก่ ตำนานพุทธเจดีย์สยาม ซึ่งเป็นงานบุกเบิกด้านประวัติศิลปะไทย นิทานโบราณคดีที่เล่าเรื่องจากประสบการณ์ตรวจราชการอย่างมีชีวิตชีวา ความทรงจำซึ่งเป็นอัตชีวประวัติ และเล่าเรื่องเที่ยวมณฑลเพชรบูรณ์ที่นักวิชาการปัจจุบันศึกษาในฐานะบันทึกเชิงชาติพันธุ์วรรณนา งานเหล่านี้ช่วยปูทางให้การศึกษาเรื่องทวารวดีและสุวรรณภูมิในเวลาต่อมา

บทบาทต่อการค้นพบเมืองโบราณ: ศรีเทพและไชยา

ระหว่างการตรวจราชการหัวเมือง พระองค์ทรงพบซากเมืองโบราณขนาดใหญ่ในเขตเพชรบูรณ์ราว พ.ศ. 2447 (ค.ศ. 1904) บางแหล่งระบุว่าเป็น พ.ศ. 2448 เมืองนี้ต่อมาได้รับการขุดค้นและพัฒนาเป็นอุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ และได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกเมื่อวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2566 (ค.ศ. 2023)

ทางภาคใต้ ราว พ.ศ. 2448 (ค.ศ. 1905) พระองค์ทรงนำพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสำริดจากวัดพระบรมธาตุไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี เข้ามาถวายรัชกาลที่ 5 ที่กรุงเทพฯ ประติมากรรมชิ้นนี้มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 13–14 และถือเป็นหนึ่งในชิ้นงานที่งดงามที่สุดของศิลปะแบบศรีวิชัย ปัจจุบันจัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

เหตุการณ์ทั้งสองแสดงให้เห็นว่า การที่ผู้ปกครองระดับสูงสนใจของเก่าและบันทึกสิ่งที่พบ ช่วยให้โบราณสถานและโบราณวัตถุหลายชิ้นได้รับการรักษาไว้ ก่อนที่วิชาโบราณคดีสมัยใหม่จะเข้ามาในไทยอย่างเต็มที่

ลี้ภัยที่ปีนังและบั้นปลายชีวิต

หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 (ค.ศ. 1932) พระองค์ซึ่งเป็นเจ้านายชั้นผู้ใหญ่ของระบอบเดิม ต้องเสด็จไปประทับที่ปีนัง ซึ่งขณะนั้นอยู่ใต้การปกครองของอังกฤษ ในช่วงนี้พระองค์ยังคงทรงงานนิพนธ์และติดต่อทางหนังสือกับผู้คนในสยาม

พ.ศ. 2485 (ค.ศ. 1942) พระองค์เสด็จกลับกรุงเทพฯ และสิ้นพระชนม์ในอีกราวหนึ่งปีต่อมา เมื่อวันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2486 (ค.ศ. 1943) รัฐบาลไทยกำหนดให้วันที่ 1 ธันวาคมเป็นวันดำรงราชานุภาพ ตั้งแต่ พ.ศ. 2544

ชีวิตเรียบง่ายที่ปีนังและสาส์นสมเด็จ

ที่ปีนัง พระองค์ประทับที่บ้านที่เรียกกันว่าบ้านซินนามอน พร้อมพระธิดาที่ตามเสด็จไปดูแล รายได้ของพระองค์ลดลงมาก เพราะเบี้ยบำนาญถูกตัดลดหลายครั้ง พระธิดาต้องช่วยกันประหยัดรายจ่ายในบ้าน มีเรื่องเล่าว่าเมื่อมีผู้เสนอผลประโยชน์ทางการเงินเพื่อแลกกับเงื่อนไขบางอย่าง พระองค์ทรงปฏิเสธ โดยมีใจความว่าศักดิ์ศรีของพระองค์ไม่อาจซื้อได้ด้วยเงิน

ช่วงที่ปีนังเป็นช่วงที่พระองค์ทรงงานเขียนอย่างต่อเนื่อง จดหมายโต้ตอบระหว่างพระองค์กับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ครอบคลุมเรื่องศิลปะ วรรณคดี อักษรโบราณ สถาปัตยกรรม โบราณคดี และประวัติศาสตร์ ต่อมาได้รับการรวมพิมพ์เป็นชุดสาส์นสมเด็จ ซึ่งยาวหลายสิบเล่ม และเป็นคลังความรู้สำคัญของวงวิชาการไทย

พระองค์ประทับที่ปีนังรวมเกือบสิบปี ก่อนเสด็จกลับกรุงเทพฯ ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2485 (ค.ศ. 1942) ขณะนั้นพระพลานามัยทรุดลง ทั้งการเคลื่อนไหวและการได้ยิน หม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย ดิศกุล พระธิดา ได้บันทึกช่วงวาระสุดท้ายไว้ในหนังสือของท่าน ซึ่งเล่าว่าพระองค์ยังทรงสนทนาและตรัสหยอกล้อกับครอบครัวได้จนถึงวันสิ้นพระชนม์ เมื่อพระชันษา 81 ปี

มรดกและข้อถกเถียง

ใน พ.ศ. 2505 (ค.ศ. 1962) วาระครบ 100 ปีชาตกาล ยูเนสโกได้ประกาศยกย่องพระองค์เป็นบุคคลสำคัญของโลก นับเป็นคนไทยคนแรกที่ได้รับเกียรตินี้

นักประวัติศาสตร์รุ่นหลังยอมรับว่างานของพระองค์เป็นรากฐานของวิชาประวัติศาสตร์ไทย แต่ก็วิจารณ์ด้วย นิธิ เอียวศรีวงศ์ อธิบายว่าแนวทางของพระองค์ผสานพงศาวดารแบบราชสำนักเข้ากับวิธีเขียนประวัติศาสตร์แบบตะวันตกในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ขณะที่นักวิชาการอีกหลายคนเห็นว่างานเหล่านี้เน้นชาตินิยม และให้พื้นที่น้อยแก่ผู้คนนอกราชสำนักหรือกลุ่มชาติพันธุ์อื่น

การอ่านงานของพระองค์ในวันนี้จึงต้องอ่านอย่างเข้าใจยุคสมัย เป็นงานของผู้บุกเบิกที่วางคำถามและข้อมูลไว้มากมาย ซึ่งคนรุ่นหลังยังคงใช้ ตรวจสอบ และถกเถียงต่อ

ไทม์ไลน์

• 21 มิ.ย. 2405 (ค.ศ. 1862): ประสูติ. พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4 กับเจ้าจอมมารดาชุ่ม
• พ.ศ. 2435 (ค.ศ. 1892): เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย. เริ่มวางระบบเทศาภิบาลและมณฑล
• พ.ศ. 2440 (ค.ศ. 1897): พระราชบัญญัติลักษณะปกครองท้องที่. วางโครงสร้างหมู่บ้านและตำบล มีผู้ใหญ่บ้านและกำนัน
• ราว พ.ศ. 2447 (ค.ศ. 1904): พบเมืองศรีเทพ. ระหว่างตรวจราชการในเขตเพชรบูรณ์ (บางแหล่งระบุ พ.ศ. 2448)
• พ.ศ. 2448 (ค.ศ. 1905): พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรจากไชยา. นำมาถวายรัชกาลที่ 5 ที่กรุงเทพฯ
• พ.ศ. 2458 (ค.ศ. 1915): พ้นจากตำแหน่งเสนาบดีมหาดไทย. หลังดำรงตำแหน่งราว 23 ปี และในปีเดียวกันทรงเป็นสภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ
• พ.ศ. 2460 (ค.ศ. 1917): ไทยรบพม่า. งานประวัติศาสตร์ที่มีอิทธิพลอย่างสูง
• พ.ศ. 2468 (ค.ศ. 1925): อภิรัฐมนตรี. ทรงเป็นสมาชิกอภิรัฐมนตรีสภาในรัชกาลที่ 7
• พ.ศ. 2469 (ค.ศ. 1926): นายกราชบัณฑิตยสภาคนแรก. ดูแลหอสมุด พิพิธภัณฑ์ และงานโบราณคดี
• พ.ศ. 2475 (ค.ศ. 1932): ประทับที่ปีนัง. หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง
• ต.ค. 2485 (ค.ศ. 1942): เสด็จกลับกรุงเทพฯ. หลังประทับที่ปีนังเกือบสิบปี
• 1 ธ.ค. 2486 (ค.ศ. 1943): สิ้นพระชนม์
• พ.ศ. 2505 (ค.ศ. 1962): ยูเนสโกยกย่อง. คนไทยคนแรกที่ได้รับการยกย่องเป็นบุคคลสำคัญของโลก
• 19 ก.ย. 2566 (ค.ศ. 2023): ศรีเทพเป็นมรดกโลก. เมืองที่พระองค์ทรงพบเมื่อราว 120 ปีก่อน

รู้หรือไม่

วันดำรงราชานุภาพ

ตั้งแต่ พ.ศ. 2544 วันที่ 1 ธันวาคมซึ่งเป็นวันสิ้นพระชนม์ ได้รับการกำหนดให้เป็นวันดำรงราชานุภาพ

ทวารวดีที่นครปฐม

พระองค์ทรงเสนอว่านครปฐมเป็นศูนย์กลางทวารวดี เพราะมีเจดีย์เก่าแก่มากที่สุด โดยเฉพาะพระปฐมเจดีย์ ปัจจุบันนักวิชาการยังถกเถียงว่าศูนย์กลางอยู่ที่ใด หรืออาจมีหลายศูนย์กลาง

ศรีเทพจากโต๊ะทำงานถึงมรดกโลก

เมืองโบราณที่พระองค์ทรงพบระหว่างตรวจราชการเมื่อราว พ.ศ. 2447 ได้เป็นมรดกโลกใน พ.ศ. 2566 ห่างกันราว 120 ปี

หนังสืองานศพ

หนังสือประวัติศาสตร์จำนวนมากที่หอพระสมุดจัดพิมพ์ในยุคของพระองค์ถูกแจกในงานศพ ทำให้เอกสารเก่ากระจายสู่คนทั่วไป และกลายเป็นธรรมเนียมที่ยังเห็นได้ในปัจจุบัน

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• เมืองโบราณศรีเทพ (สถานที่)
• พระบรมธาตุไชยา (สถานที่)
• พระปฐมเจดีย์ (สถานที่)
• ทวารวดี (ตอน)
• ยอร์ช เซเดส์ (บุคคล)
• ลังกาสุกะ ศรีวิชัย และตามพรลิงค์ (ตอน)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร
• พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรไชยา
• เขาคลังใน
• ตามพรลิงค์
• เมืองโบราณอู่ทอง

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Damrong Rajanubhab (Wikipedia)
2. Thai Rop Phama / Our Wars with the Burmese (Wikipedia)
3. Si Thep Historical Park (Wikipedia)
4. Si Thep district (Wikipedia)
5. Avalokiteshvara of Chaiya (Wikipedia)
6. The Ancient Town of Si Thep and its Associated Dvaravati Monuments (UNESCO)
7. Royal Society of Thailand (Wikipedia)
8. National Library of Thailand (Wikipedia)
9. Dvaravati (Wikipedia)
10. กรมดำรง เสนาบดีมหาดไทย เจ้านายทรงงานเก่ง (ศิลปวัฒนธรรม)
11. กรมดำรงซื้อไม่ได้ด้วยเงิน ชีวิตที่ปีนัง (ศิลปวัฒนธรรม)
12. ลมหายใจสุดท้าย กรมดำรง (ศิลปวัฒนธรรม)
13. ทรูปลูกปัญญา: สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
14. เล่าเรื่องเที่ยวมณฑลเพชรบูรณ์ ชาติพันธุ์วรรณนาในพระนิพนธ์ (วารสารดำรงวิชาการ)
15. สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพกับสุวรรณภูมิศึกษา (วารสารดำรงวิชาการ)

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: Nakhon Si Thammarat Chedi Phra Baromathat · Ahoerstemeier · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

กษัตริย์แห่งตามพรลิงค์ในคาบสมุทรภาคใต้ ผู้ยกทัพเรือข้ามมหาสมุทรไปถึงลังกา และเป็นที่จดจำในฐานะต้นเค้าของนามศรีธรรมราช · ครองราชย์ราว พ.ศ. 1773–1805 (ค.ศ. 1230–1262)

ครองราชย์	ราว พ.ศ. 1773–1805 (ค.ศ. 1230–1262)
อาณาจักร	ตามพรลิงค์ (บริเวณนครศรีธรรมราชและใกล้เคียง)
ราชวงศ์	ปัทมวงศ์ (วงศ์ดอกบัว) ตามจารึก
หลักฐานสำคัญ	จารึกภาษาสันสกฤตที่พบที่วัดหัวเวียง อำเภอไชยา (ปี พ.ศ. 1773)
การทัพลังกา	ครั้งแรกราว พ.ศ. 1790 (ค.ศ. 1247) ครั้งที่สองราว พ.ศ. 1805 (ค.ศ. 1262)
ในเอกสารลังกา	เรียกว่าผู้นำชาวชวกะ (Javaka)
คู่สงครามในลังกา	พระเจ้าปรากรมพาหุที่ 2 (ครองราชย์ราว พ.ศ. 1779–1812) และต่อมาราชวงศ์ปาณฑยะแห่งอินเดียใต้
หลักฐานร่วมยุค	จารึกพระพุทธรูปครหิ พบที่วัดเวียง ไชยา (กำหนดอายุต่างกัน ระหว่าง พ.ศ. 1726 ถึงราว พ.ศ. 1834)

ภูมิหลัง: ตามพรลิงค์บนเส้นทางทะเล

ตามพรลิงค์เป็นบ้านเมืองบนคาบสมุทรภาคใต้ของไทย มีศูนย์กลางอยู่แถบนครศรีธรรมราชในปัจจุบัน เมืองนี้อยู่บนเส้นทางการค้าทางทะเลระหว่างจีน อินเดีย และหมู่เกาะ จึงร่ำรวยจากการค้าและรับวัฒนธรรมหลากหลาย

เอกสารจีนของเจ้าหรู่กัว ที่เขียนราว พ.ศ. 1768 (ค.ศ. 1225) กล่าวถึงแคว้นชื่อตันหม่าหลิงว่าเป็นเมืองขึ้นของศรีวิชัย นักวิชาการส่วนใหญ่เห็นว่าตันหม่าหลิงคือตามพรลิงค์ แต่ก็มีผู้ที่ยังไม่ยอมรับการเทียบนี้ทั้งหมด หากเทียบถูกต้อง ก็แปลว่าเพียงไม่กี่ปีต่อมา ตามพรลิงค์ได้ก้าวขึ้นมาเป็นอำนาจที่เข้มแข็งในตัวเอง ภายใต้กษัตริย์ชื่อจันทรภาณุ

หลักฐานสำคัญ

• จารึกวัดหัวเวียง ไชยา: จารึกภาษาสันสกฤต พ.ศ. 1773 ระบุพระนามพระเจ้าจันทรภาณุ (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ) ดูภาพถ่ายจริง
• กองทัพเรือสู่ลังกา: การยกทัพเรือข้ามทะเลไปลังกาในพุทธศตวรรษที่ 18 ตามพงศาวดารลังกา (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ บันทึกในคัมภีร์จูฬวงศ์) ดูภาพถ่ายจริง

ไชยาในยุคเดียวกัน: ปริศนาพระพุทธรูปแห่งครหิ

หลักฐานอีกชิ้นจากไชยาช่วยให้เห็นว่าคาบสมุทรภาคใต้ในยุคนั้นซับซ้อนเพียงใด ในปี พ.ศ. 2447 (ค.ศ. 1904) มีการพบพระพุทธรูปนาคปรกสำริดที่วัดเวียง อำเภอไชยา ที่ฐานมีจารึกห้าบรรทัด ปัจจุบันพระพุทธรูปองค์นี้อยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

จารึกนี้ใช้ภาษาเขมรโบราณ แต่เขียนด้วยอักษรแบบสุมาตราโบราณ เนื้อความกล่าวว่าพระพุทธรูปสร้างตามพระราชโองการของกษัตริย์พระนามยาวว่าศรีมัตไตรโลกยราชเมาลิภูษณวรมเทวะ โดยมีมหาเสนาบดีตลาไน ผู้ปกครองแผ่นดินครหิ เป็นผู้ดำเนินการ ครหิคือชื่อเก่าของไชยา

ปีของจารึกเป็นเรื่องถกเถียง ยอร์ช เซเดส์อ่านศักราชเป็นมหาศักราช 1105 ตรงกับ พ.ศ. 1726 (ค.ศ. 1183) เพราะตรงกับปีเถาะที่จารึกระบุ แต่ในปี พ.ศ. 2510 (ค.ศ. 1967) เจ. จี. เดอ คัสปาริส เสนอในวารสารสยามสมาคมว่าควรเลื่อนไปเป็นราว ค.ศ. 1279 หรือ 1291 เพราะรูปแบบพระพุทธรูปใกล้เคียงกับศิลปะสุโขทัย และพระนามกษัตริย์ตรงกับกษัตริย์มลายูในจารึก ค.ศ. 1286

ถ้าเชื่อการอ่านแบบแรก ไชยาเคยอยู่ใต้อำนาจภายนอกก่อนที่ตามพรลิงค์ของพระเจ้าจันทรภาณุจะผงาดขึ้นมาราวห้าสิบปีต่อมา แต่ถ้าเชื่อแบบหลัง อำนาจจากสุมาตราอาจเข้ามาถึงไชยาหลังยุคของพระองค์ เมื่อตามพรลิงค์อ่อนกำลังจากสงครามในลังกาแล้ว ไม่ว่าแบบใด ภาพที่ได้คือคาบสมุทรภาคใต้เป็นพื้นที่ที่อำนาจรอบด้านแข่งกันแผ่อิทธิพลอยู่ตลอด

จากท่าเรือบนคาบสมุทรภาคใต้ พระเจ้าจันทรภาณุพากองทัพข้ามมหาสมุทรไปไกลถึงลังกา ซึ่งเป็นเรื่องที่หาได้ยากในประวัติศาสตร์ภูมิภาคนี้

จารึกไชยา พ.ศ. 1773

หลักฐานร่วมสมัยชิ้นสำคัญที่สุดคือจารึกภาษาสันสกฤตที่พบที่วัดหัวเวียง อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี จารึกนี้ระบุปีตรงกับ พ.ศ. 1773 (ค.ศ. 1230) และกล่าวถึงพระเจ้าจันทรภาณุว่าเป็นเจ้าแห่งตามพรลิงค์ จากวงศ์ปัทมวงศ์ หรือวงศ์ดอกบัว

ในจารึกพระองค์ทรงใช้พระนามว่าศรีธรรมราช นามนี้สำคัญมาก เพราะในตำนานเมืองนครศรีธรรมราชก็มีกษัตริย์ชื่อพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชหลายพระองค์ นักประวัติศาสตร์จำนวนมากจึงเชื่อว่าความทรงจำเรื่องกษัตริย์ศรีธรรมราชในตำนานท้องถิ่น อาจมีรากมาจากกษัตริย์ในจารึกองค์นี้

อย่างไรก็ตาม จารึกไม่ได้บอกเรื่องราวชีวิตของพระองค์มากนัก รายละเอียดการทำสงครามที่เรารู้จึงมาจากเอกสารของลังกาและอินเดียใต้เป็นหลัก ซึ่งเขียนจากมุมมองของฝ่ายตรงข้าม

การยกทัพไปลังกา

ตามพงศาวดารลังกา เช่น ปูชาวลิยะ และจุลวงศ์ ราว พ.ศ. 1790 (ค.ศ. 1247) ซึ่งตรงกับปีที่ 11 ในรัชกาลพระเจ้าปรากรมพาหุที่ 2 แห่งลังกา พระเจ้าจันทรภาณุนำกองทัพชาวชวกะขึ้นบกที่ลังกา พร้อมอาวุธที่เอกสารลังกาบรรยายว่ามีพิษ และเรียกร้องพระเขี้ยวแก้ว บาตรของพระพุทธเจ้า และอำนาจปกครองเกาะ

การทัพครั้งแรกถูกกองทัพลังกาซึ่งนำโดยเจ้าชายวีรพาหุ พระนัดดาของพระเจ้าปรากรมพาหุที่ 2 ตีกลับ แต่พระเจ้าจันทรภาณุไม่ได้ถอยกลับบ้านทั้งหมด พระองค์ตั้งมั่นอยู่ทางเหนือของเกาะในบริเวณคาบสมุทรจาฟนา และเตรียมกำลังเพื่อบุกอีกครั้ง

ราว พ.ศ. 1797–1799 (ค.ศ. 1254–1256) กองทัพของราชวงศ์ปาณฑยะจากอินเดียใต้ยกเข้ามา บังคับให้พระเจ้าจันทรภาณุยอมเป็นประเทศราช ต่อมาราว พ.ศ. 1805 (ค.ศ. 1262) พระองค์ยกทัพบุกลงใต้อีกครั้งพร้อมกำลังชาวสิงหลและทมิฬ แต่พระเจ้าปรากรมพาหุที่ 2 ร่วมมือกับฝ่ายปาณฑยะ จนฝ่ายของพระองค์พ่ายแพ้

นักประวัติศาสตร์บางท่านชี้ว่า การที่บ้านเมืองในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ส่งกองทัพข้ามทะเลไปไกลถึงลังกาเป็นเหตุการณ์ที่หาได้ยากมากในประวัติศาสตร์ภูมิภาค

ทำไมต้องเป็นลังกา

คู่กรณีของพระเจ้าจันทรภาณุคือพระเจ้าปรากรมพาหุที่ 2 ซึ่งครองลังการาว พ.ศ. 1779–1812 (ค.ศ. 1236–1269) กษัตริย์องค์นี้ให้ความสำคัญกับพระเขี้ยวแก้วอย่างมาก ภารกิจแรกหลังขึ้นครองราชย์คือการสร้างวิหารพระเขี้ยวแก้ว เพราะในโลกพุทธของลังกา ผู้ครอบครองพระธาตุองค์นี้คือผู้มีสิทธิ์ชอบธรรมในการปกครอง พงศาวดารปูชาวลิยะที่เล่าเรื่องการรุกรานก็แต่งขึ้นในรัชกาลนี้ จึงสะท้อนมุมมองของราชสำนักลังกาโดยตรง

เมื่อพระเจ้าจันทรภาณุเรียกร้องพระเขี้ยวแก้วและบาตร นักประวัติศาสตร์จึงมองว่าพระองค์ไม่ได้ต้องการเพียงดินแดน แต่ต้องการสัญลักษณ์ทางศาสนาที่จะยกสถานะของตามพรลิงค์ให้เป็นศูนย์กลางพุทธศาสนา สอดคล้องกับพระนามศรีธรรมราชที่ทรงใช้ในจารึก หลังพ่ายในครั้งแรก มีรายงานว่าพระองค์ใช้พระนามนี้ในดินแดนทางเหนือของลังกา และบูรณะวัดพุทธในเขตนั้นด้วย

อีกปัจจัยหนึ่งคือการค้า ช่องแคบระหว่างลังกากับอินเดียใต้เป็นจุดสำคัญบนเส้นทางทะเลจากจีนสู่อ่าวเบงกอล การมีฐานที่มั่นบนเกาะจะช่วยให้คุมเส้นทางนี้ได้ แต่ก็ทำให้ต้องปะทะกับราชวงศ์ปาณฑยะที่กำลังขยายอำนาจในอินเดียใต้ ซึ่งเป็นสิ่งที่นำไปสู่ความพ่ายแพ้ในที่สุด

จุดจบ: สิ้นพระชนม์ในสนามรบหรือหนีไป

เรื่องจุดจบของพระองค์ยังมีความเห็นต่างกัน งานอ้างอิงหลายแห่งระบุว่าพระองค์สิ้นพระชนม์ในการรบกับกองทัพปาณฑยะ ราว พ.ศ. 1805–1807 (ค.ศ. 1262–1264)

แต่ เอ็ม. โรหณธีระ นักประวัติศาสตร์ชาวศรีลังกา ชี้ว่าทั้งปูชาวลิยะและจุลวงศ์ไม่ได้บอกชัดว่าพระองค์สิ้นพระชนม์ในสนามรบ เอกสารทั้งสองบอกเพียงว่าพระองค์หนีไปโดยไม่มีกำลังคุ้มกัน ส่วนข้อความเชิงเปรียบเทียบในเอกสารอื่นก็ไม่ควรตีความว่าเป็นหลักฐานยืนยันการตาย ข้อนี้จึงยังเป็นคำถามเปิด

เอกสารลังกายังระบุว่ามีโอรสของพระองค์ครองดินแดนทางเหนือของลังกาต่อมาอีกระยะหนึ่ง แต่ข้อมูลส่วนนี้มีรายละเอียดไม่ตรงกันในแต่ละแหล่ง

หลักฐานจากอินเดียใต้และเรื่องของพระโอรส

นอกจากเอกสารลังกาแล้ว ยังมีจารึกฝ่ายปาณฑยะที่กล่าวถึงการปราบกษัตริย์ชาวชวกะ จารึกยกย่องเจ้าชายชฏาวรมันวีรปาณฑยะ ว่าชนะศึกในลังกาและนำธงชัยไปปักที่เทวาลัยโกเณศวรัม ที่ตริงโกมาลีทางตะวันออกของเกาะ ข้อความเช่นนี้เป็นการโอ้อวดชัยชนะของฝ่ายที่ชนะ จึงต้องอ่านด้วยความระมัดระวังเช่นเดียวกับเอกสารลังกา

เอกสารฝ่ายทมิฬยังกล่าวถึงโอรสของพระองค์ ซึ่งถูกเรียกว่าบุตรของชาวชวกะ ว่าได้ปกครองดินแดนทางเหนือของลังกาต่อมาภายใต้อำนาจของปาณฑยะ จนถึงราว พ.ศ. 1820 เศษ (ปลายทศวรรษ 1270) ที่ทัพปาณฑยะรัชกาลต่อมายกมาปราบอีกครั้ง

นักประวัติศาสตร์บางท่านเสนอว่าการตั้งมั่นของพระเจ้าจันทรภาณุบนคาบสมุทรจาฟนาเป็นจุดเริ่มต้นของอาณาจักรจาฟนา แต่อีกฝ่ายเห็นว่าอาณาจักรนั้นเริ่มเป็นรูปเป็นร่างจริงในสมัยราชวงศ์อารยจักรพรรดิที่มาภายหลัง ข้อถกเถียงนี้ทำให้เห็นว่าเรื่องราวของกษัตริย์จากภาคใต้ของไทย ยังมีบทบาทในการถกเถียงประวัติศาสตร์ของศรีลังกาจนถึงทุกวันนี้

บทบาทต่อดินแดนไทยและมรดก

หลังยุคของพระองค์ ตามพรลิงค์อ่อนกำลังลง และในเวลาต่อมาได้กลายเป็นนครศรีธรรมราช ซึ่งมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับสุโขทัย จารึกสุโขทัยกล่าวถึงนครศรีธรรมราชในฐานะดินแดนทางใต้ที่ส่งพระสงฆ์และพุทธศาสนาแบบลังกาขึ้นไปทางเหนือ

ความสัมพันธ์กับลังกาในยุคของพระเจ้าจันทรภาณุ แม้จะเริ่มด้วยสงคราม ก็ช่วยให้เห็นว่าบ้านเมืองภาคใต้ของไทยรู้จักและสนใจลังกาเป็นอย่างมาก ไม่ว่าจะในฐานะคู่ค้า ศูนย์กลางศาสนา หรือคู่แข่ง

ทุกวันนี้ชื่อของพระองค์อาจไม่คุ้นหูคนไทยทั่วไปเท่ากษัตริย์ในตำนานนครศรีธรรมราช แต่สำหรับนักประวัติศาสตร์ พระองค์คือกษัตริย์คาบสมุทรภาคใต้ไม่กี่องค์ที่มีทั้งจารึกในบ้านเกิดและเอกสารต่างแดนกล่าวถึงตรงกัน

จากศรีธรรมราชในจารึกสู่ตำนานนครศรีธรรมราช

ตำนานพระธาตุและตำนานเมืองนครศรีธรรมราชเล่าถึงกษัตริย์ชื่อพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชผู้สร้างพระบรมธาตุ และราชวงศ์ที่ใช้พระนามนี้สืบกันหลายองค์ ตามตำนาน พระบรมธาตุเจดีย์ประดิษฐานพระทันตธาตุที่นำมาจากลังกา บางแหล่งเสนอว่าพระเจ้าจันทรภาณุทรงบูรณะพระบรมธาตุในปีที่ขึ้นครองราชย์ แต่ข้อนี้ยังไม่มีหลักฐานร่วมสมัยยืนยัน

ราว พ.ศ. 1835 (ค.ศ. 1292) จารึกพ่อขุนรามคำแหงกล่าวถึงเมืองศรีธรรมราชในฐานะต้นทางของพระมหาเถระที่ขึ้นไปสุโขทัย แสดงว่าเพียงไม่กี่สิบปีหลังยุคของพระเจ้าจันทรภาณุ เมืองนี้ได้กลายเป็นศูนย์กลางพุทธศาสนาแบบลังกาที่มีชื่อเสียงไกลถึงลุ่มน้ำยม ความใฝ่ฝันที่จะผูกบ้านเมืองเข้ากับลังกาจึงสำเร็จในอีกรูปแบบหนึ่ง คือผ่านพระสงฆ์ แทนที่จะผ่านกองทัพ

ไทม์ไลน์

• พ.ศ. 1726 (หรือหลังกว่านั้น) (ค.ศ. 1183): จารึกพระพุทธรูปครหิ. ตามการอ่านของเซเดส์ แต่เดอ คัสปาริสเสนอว่าควรเป็นราว ค.ศ. 1279 หรือ 1291
• ราว พ.ศ. 1768 (ค.ศ. 1225): เอกสารจีนกล่าวถึงตันหม่าหลิง. เจ้าหรู่กัวระบุว่าเป็นเมืองขึ้นของศรีวิชัย
• พ.ศ. 1773 (ค.ศ. 1230): จารึกไชยา. จารึกสันสกฤตที่วัดหัวเวียงกล่าวถึงจันทรภาณุ เจ้าแห่งตามพรลิงค์ แห่งปัทมวงศ์
• พ.ศ. 1779 (ค.ศ. 1236): พระเจ้าปรากรมพาหุที่ 2 ครองลังกา. กษัตริย์ลังกาผู้เป็นคู่สงครามของพระเจ้าจันทรภาณุ
• ราว พ.ศ. 1790 (ค.ศ. 1247): ยกทัพไปลังกาครั้งแรก. ถูกเจ้าชายวีรพาหุตีกลับ แต่ตั้งมั่นทางเหนือของเกาะ
• ราว พ.ศ. 1797–1799 (ค.ศ. 1254–1256): ปาณฑยะบุก. พระเจ้าจันทรภาณุต้องยอมเป็นประเทศราชของปาณฑยะ
• ราว พ.ศ. 1805 (ค.ศ. 1262): ยกทัพครั้งที่สอง. ลังการ่วมมือกับปาณฑยะ ฝ่ายพระองค์พ่ายแพ้
• ราว พ.ศ. 1805–1807 (ค.ศ. 1262–1264): จุดจบ. บางแหล่งว่าสิ้นพระชนม์ในการรบ บางแหล่งว่าหนีไป
• ราว พ.ศ. 1820 เศษ (ค.ศ. ปลายทศวรรษ 1270): ปาณฑยะปราบดินแดนทางเหนือของลังกา. โอรสของพระองค์ที่ครองอยู่ภายใต้ปาณฑยะถูกปราบอีกครั้ง
• ราว พ.ศ. 1835 (ค.ศ. 1292): จารึกพ่อขุนรามคำแหง. กล่าวถึงพระเถระจากเมืองศรีธรรมราชที่ขึ้นไปสุโขทัย
• ปลายพุทธศตวรรษที่ 19: นครศรีธรรมราชกับสุโขทัย. บ้านเมืองภาคใต้เชื่อมโยงกับสุโขทัยผ่านพุทธศาสนาแบบลังกา
• พ.ศ. 2447 (ค.ศ. 1904): พบพระพุทธรูปครหิ. พบที่วัดเวียง ไชยา ปัจจุบันอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

รู้หรือไม่

ชาวชวกะ

เอกสารลังกาเรียกพระองค์ว่าผู้นำชาวชวกะ และบางตอนก็พรรณนาว่าเป็นโจรสลัด ภาพนี้เป็นมุมมองของฝ่ายลังกาซึ่งเป็นคู่สงคราม จึงต้องอ่านอย่างระมัดระวัง

สิ่งที่พระองค์ต้องการ

ตามเอกสารลังกา พระองค์เรียกร้องพระเขี้ยวแก้วและบาตรของพระพุทธเจ้า ซึ่งเป็นของศักดิ์สิทธิ์ที่แสดงความชอบธรรมของกษัตริย์ในโลกพุทธ

นามศรีธรรมราช

พระนามศรีธรรมราชในจารึก พ.ศ. 1773 เป็นหลักฐานร่วมสมัยชิ้นแรก ๆ ที่เชื่อมนามนี้กับกษัตริย์ทางใต้

จารึกเขมรแต่อักษรสุมาตรา

จารึกพระพุทธรูปครหิที่ไชยาเขียนภาษาเขมรโบราณด้วยอักษรแบบสุมาตรา และนักวิชาการยังเถียงกันว่าทำขึ้นใน พ.ศ. 1726 หรือหลังจากนั้นราวร้อยปี

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ลังกาสุกะ ศรีวิชัย และตามพรลิงค์ (ตอน)
• พระบรมธาตุไชยา (สถานที่)
• สุวรรณภูมิ: เส้นทางการค้าข้ามสมุทร (ตอน)
• ยอร์ช เซเดส์ (บุคคล)
• สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (บุคคล)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• ตามพรลิงค์

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Chandrabhanu (Wikipedia)
2. Tambralinga (Wikipedia)
3. Parakramabahu II (Wikipedia)
4. Sri Dharmasokaraja III (Wikipedia)
5. M. Rohanadeera, Chandrabhanu episode (Vidyodaya Journal, University of Sri Jayewardenepura)
6. ตามพรลิงค์ ชื่อเดิมอาณาจักรนครศรีธรรมราช (ศิลปวัฒนธรรม)
7. Grahi inscription (Wikipedia)
8. de Casparis: The Date of the Grahi Buddha (JSS 55.1, 1967)
9. มติชน: จากสุราษฎร์ถึงนครฯ รอยประวัติศาสตร์ที่ไม่ธรรมดา
10. THAILEX: Chaiya

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: Jayavarman VII · LigerCommon · Public domain · Wikimedia Commons

กษัตริย์เขมรผู้นับถือพุทธมหายาน ผู้สร้างปราสาทบายน โรงพยาบาล และที่พักคนเดินทาง ซึ่งทิ้งร่องรอยไว้ทั่วภาคอีสานและภาคกลางของไทย · ครองราชย์ พ.ศ. 1724–1761 (ค.ศ. 1181–1218)

ครองราชย์	พ.ศ. 1724–1761 (ค.ศ. 1181–1218)
ราชธานี	ยโสธรปุระ (นครธม) ในกัมพูชาปัจจุบัน
ศาสนา	พุทธศาสนามหายาน
ผลงานเด่น	ปราสาทบายน ตาพรหม พระขรรค์ และนครธม
สิ่งก่อสร้างสาธารณะ	อโรคยศาลราว 102 แห่ง และธรรมศาลา 121 แห่ง
ร่องรอยในไทย	พิมาย เมืองสิงห์ ปราสาทตาเมือนโต๊ด และพระพุทธรูปตามจารึกปราสาทพระขรรค์
พระมเหสี	พระนางชัยราชเทวี และต่อมาพระนางอินทรเทวี ผู้เป็นพระเชษฐภคินี
พระนามหลังสวรรคต	มหาบรมเสาคตะ

ภูมิหลัง: เจ้าชายในยามบ้านเมืองระส่ำ

พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ประสูติราวต้นพุทธศตวรรษที่ 17 เป็นโอรสของพระเจ้าธรณินทรวรมันที่ 2 ในช่วงที่พระองค์ยังหนุ่ม ราชสำนักเขมรเต็มไปด้วยการแย่งชิงอำนาจ ส่วนชายแดนตะวันออกก็มีความขัดแย้งกับอาณาจักรจามปาในเวียดนามตอนกลาง

ตามที่เล่าสืบกันมา ราว พ.ศ. 1720 (ค.ศ. 1177) กองทัพจามล่องเรือขึ้นมาตามแม่น้ำโขงและทะเลสาบเขมร แล้วบุกยึดเมืองหลวงยโสธรปุระ กษัตริย์เขมรในเวลานั้นถูกปลงพระชนม์ เจ้าชายชัยวรมันจึงรวบรวมกำลังต่อสู้ขับไล่ฝ่ายจามออกไป ภาพการรบทางเรือที่สลักไว้บนผนังปราสาทบายนเชื่อกันว่าสะท้อนสงครามครั้งนี้

อย่างไรก็ดี นักประวัติศาสตร์ ไมเคิล วิคเครี่ ตั้งข้อสงสัยต่อความน่าเชื่อถือของเอกสารจีนที่ใช้กำหนดปีและรายละเอียดของการบุกครั้งนี้ ภาพเหตุการณ์ช่วงนี้จึงยังไม่ชัดเจนทั้งหมด สิ่งที่แน่นอนกว่าคือพระองค์ขึ้นครองราชย์ใน พ.ศ. 1724 (ค.ศ. 1181)

หลักฐานสำคัญ

• ประติมากรรมพระเจ้าชัยวรมันที่ 7: รูปนั่งสมาธิ ใบหน้าสงบ พบหลายองค์ในกัมพูชาและที่พิมาย (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย และพิพิธภัณฑ์แห่งชาติกัมพูชา) ดูภาพถ่ายจริง
• จารึกปราสาทตาพรหม: จารึกที่ระบุจำนวนโรงพยาบาล 102 แห่งในรัชกาล (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ ปราสาทตาพรหม กัมพูชา) ดูภาพถ่ายจริง
• อโรคยศาลาในอีสาน: ศาสนสถานประจำโรงพยาบาลโบราณ เช่น ปราสาทตาเมือนโต๊ด (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ จังหวัดสุรินทร์และบุรีรัมย์) ดูภาพถ่ายจริง

ครอบครัวและพระมเหสีสองพี่น้อง

พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ประสูติราว พ.ศ. 1665–1668 (ค.ศ. 1122–1125) พระราชบิดาคือพระเจ้าธรณินทรวรมันที่ 2 ซึ่งครองราชย์ราว พ.ศ. 1693–1703 (ค.ศ. 1150–1160) ส่วนพระราชมารดาคือพระนางศรีชัยราชจูฑามณี เมื่อพระองค์ขึ้นครองราชย์ใน พ.ศ. 1724 พระชนมายุก็ล่วงเข้าวัยห้าสิบกว่าแล้ว นับว่าเป็นกษัตริย์ที่เริ่มรัชกาลช้ากว่าปกติมาก

บุคคลสำคัญในชีวิตของพระองค์คือพระมเหสีสองพี่น้อง พระนางชัยราชเทวีเป็นพระมเหสีองค์แรก ส่วนพระนางอินทรเทวีผู้เป็นพระเชษฐภคินีเป็นผู้แนะนำให้พระน้องนางหันมาศึกษาพุทธศาสนา จนพ้นจากความทุกข์ใจในช่วงที่พระสวามีไม่อยู่ เรื่องราวเหล่านี้รู้ได้จากจารึกที่ปราสาทพิมานอากาศ ซึ่งเชื่อกันว่าพระนางอินทรเทวีทรงนิพนธ์ขึ้นเป็นภาษาสันสกฤต

จารึกเล่าว่าพระนางชัยราชเทวีทรงรับเด็กหญิงที่ถูกทอดทิ้งมาอุปการะ และให้ศึกษาธรรมตามพิธี ทั้งยังใช้ชาดกมาแสดงเป็นละครเพื่อสอนผู้คน พระนางยังสละทรัพย์ส่วนพระองค์ช่วยคนยากไร้ เมื่อพระนางสิ้นพระชนม์ พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ทรงอภิเษกกับพระนางอินทรเทวี ซึ่งรับหน้าที่ดูแลสำนักศึกษาทางพุทธศาสนาสำหรับสตรีต่อ

พระโอรสที่มีพระนามปรากฏในหลักฐาน เช่น สูรยกุมาร วีรกุมาร และศรีนทรกุมาร ส่วนผู้ที่สืบราชสมบัติต่อจากพระองค์คือพระเจ้าอินทรวรมันที่ 2

กษัตริย์ผู้สร้างปราสาทหน้าเทวดาไว้กลางเมือง ก็สร้างสถานพยาบาลเล็ก ๆ ไว้ริมทางให้ราษฎรด้วย

ผลงาน: บายนและเมืองใหม่

เมื่อขึ้นครองราชย์แล้ว พระองค์ได้สร้างเมืองหลวงขึ้นใหม่ที่เรารู้จักกันในชื่อนครธม มีกำแพงและคูน้ำล้อมรอบ และมีปราสาทบายนอยู่กลางเมือง บายนโดดเด่นด้วยยอดปราสาทที่สลักเป็นใบหน้าขนาดใหญ่หันไปทุกทิศ และภาพสลักที่เล่าทั้งสงครามและชีวิตประจำวันของผู้คน

พระองค์ยังสร้างปราสาทใหญ่อีกหลายแห่ง ปราสาทตาพรหมสร้างขึ้นราว พ.ศ. 1729 (ค.ศ. 1186) อุทิศแด่พระราชมารดา ส่วนปราสาทพระขรรค์อุทิศแด่พระราชบิดา ปราสาททั้งสองมีจารึกที่บันทึกรายละเอียดการบริหาร จำนวนคน และทรัพย์สินที่ถวายไว้อย่างละเอียด ซึ่งกลายเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับนักประวัติศาสตร์ในปัจจุบัน

ต่างจากกษัตริย์เขมรส่วนใหญ่ก่อนหน้าที่นับถือศาสนาฮินดู พระองค์ทรงนับถือพุทธศาสนามหายานอย่างลึกซึ้ง ศิลปะสมัยนี้จึงเต็มไปด้วยรูปพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรและพระพุทธรูปนาคปรก ซึ่งนักประวัติศาสตร์ศิลปะเรียกรวมกันว่าศิลปะแบบบายน

ตัวเลขในจารึก: ปราสาทหนึ่งหลังต้องใช้คนเท่าไร

จารึกของพระองค์โดดเด่นเพราะจดตัวเลขไว้ละเอียดราวบัญชีของรัฐ จารึกปราสาทตาพรหมระบุว่ามีผู้คนราว 80,000 คนเกี่ยวข้องกับการดูแลปราสาท ในจำนวนนี้มีพราหมณ์ชั้นสูง 18 คน และนางรำ 615 คน

ปราสาทพระขรรค์ซึ่งถวายในปี พ.ศ. 1734 (ค.ศ. 1191) ใหญ่กว่านั้นอีก ชื่อเดิมคือนครชัยศรี แปลว่าเมืองแห่งชัยชนะ เพราะเชื่อกันว่าสร้างบนที่ที่พระองค์ทรงชนะกองทัพจามใน พ.ศ. 1724 ปราสาทมีกำแพงชั้นนอกยาวราว 800 คูณ 700 เมตร รูปประธานคือพระโพธิสัตว์โลเกศวรในรูปของพระราชบิดา จารึกระบุว่ามีเทพในศาลราว 430 องค์ มีผู้รับใช้รวมราว 97,840 คน มีนางรำและครูอย่างละ 1,000 คน

ที่ปราสาทบายน แต่เดิมมีปราสาทยอดหน้าราว 49 ยอด ปัจจุบันเหลือ 37 ยอด ใบหน้าทั้งหมดมีราว 200 หน้า ซึ่งนับให้แน่นอนไม่ได้เพราะบางหน้าชำรุด นักวิชาการตีความใบหน้าเหล่านี้ต่างกัน บ้างว่าเป็นพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร บ้างว่าเป็นพระพักตร์ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 เอง และหลายคนเห็นว่าอาจเป็นทั้งสองอย่างพร้อมกัน คือกษัตริย์ในฐานะพระโพธิสัตว์

ใกล้ชายแดนไทยในจังหวัดบันทายมีชัยของกัมพูชา ยังมีปราสาทบันทายฉมาร์ซึ่งเจริญในรัชกาลเดียวกัน มีภาพสลักพระโลเกศวรและเทพในพุทธศาสนาแบบตันตระ แสดงว่าโครงการก่อสร้างของพระองค์แผ่มาถึงพื้นที่ที่อยู่ไม่ไกลจากอีสานของไทย

โรงพยาบาลและที่พักคนเดินทาง

สิ่งที่ทำให้พระองค์แตกต่างจากกษัตริย์องค์อื่นคือสิ่งก่อสร้างเพื่อประชาชน จารึกระบุว่าพระองค์สร้างอโรคยศาลหรือสถานพยาบาลราว 102 แห่งทั่วอาณาจักร แต่ละแห่งมีศาสนสถานขนาดเล็กประจำ มีเจ้าหน้าที่ และมีการกำหนดยาสมุนไพรที่ต้องจัดส่งให้

จารึกประจำอโรคยศาล เช่น จารึกที่พบที่ทรายฟองในลาว และที่ปราสาทตาเมือนโต๊ดในไทย มีเนื้อความคล้ายกัน ใจความสำคัญคือความเจ็บป่วยทางกายของราษฎรทำให้พระองค์ทุกข์ใจยิ่งกว่าความเจ็บป่วยของพระองค์เอง ข้อความนี้มักถูกยกมาเป็นภาพแทนอุดมคติของกษัตริย์ผู้ใส่ใจทุกข์สุขของประชาชน

นอกจากนี้ยังมีธรรมศาลาหรือที่พักคนเดินทาง ซึ่งคนไทยรู้จักในชื่อบ้านมีไฟ จำนวน 121 แห่ง ตั้งเรียงรายตามถนนสายสำคัญที่ออกจากเมืองพระนคร จารึกปราสาทพระขรรค์ระบุว่าบนเส้นทางจากเมืองพระนครไปยังพิมายมีที่พักแบบนี้ 17 แห่ง

รอยพระบาทในดินแดนไทย

ในภาคอีสานพบอโรคยศาลแบบปราสาทหลังเล็กที่ชาวบ้านเรียกว่ากู่หรือปรางค์กู่อยู่ราว 30 แห่ง ส่วนธรรมศาลาบนเส้นทางไปพิมายนั้นระบุตำแหน่งได้ในไทยแล้วประมาณ 8 แห่ง กลุ่มปราสาทตาเมือนที่จังหวัดสุรินทร์เป็นตัวอย่างที่ชัดเจน เพราะมีทั้งธรรมศาลา (ปราสาทตาเมือน) และอโรคยศาล (ปราสาทตาเมือนโต๊ด) อยู่ใกล้กัน

ที่ปราสาทหินพิมายพบประติมากรรมรูปบุคคลนั่งขัดสมาธิ ซึ่งยอร์ช เซเดส์ เสนอใน พ.ศ. 2478 (ค.ศ. 1935) ว่าเป็นรูปของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ปัจจุบันจัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย และถือเป็นรูปของพระองค์ที่สมบูรณ์ที่สุดที่พบในประเทศไทย

จารึกปราสาทพระขรรค์ยังกล่าวว่าพระองค์ส่งพระพุทธรูปที่เรียกว่าชัยพุทธมหานาถไปประดิษฐานใน 23 เมือง เซเดส์เสนอว่าหกเมืองในรายชื่ออยู่ในไทย ได้แก่ ลโวทยปุระ (ลพบุรี) สุวรรณปุระ (สุพรรณบุรี) ชัยราชปุรี (ราชบุรี) ศรีชัยสิงหปุระ (เมืองสิงห์ กาญจนบุรี) ศรีชัยวัชรปุรี (เพชรบุรี) และศัมพูกปัฏฏนะ (ราชบุรี) ปราสาทเมืองสิงห์และพระปรางค์สามยอดที่ลพบุรีก็แสดงลักษณะศิลปะแบบบายนชัดเจน

ข้อถกเถียง

การที่ชื่อเมืองในไทยปรากฏในจารึกไม่ได้บอกชัดว่าเมืองเหล่านั้นอยู่ใต้การปกครองโดยตรงของเมืองพระนครมากเพียงใด นักวิชาการยังตีความกันต่างไป บ้างเห็นว่าเป็นหัวเมืองในอำนาจ บ้างเห็นว่าเป็นเครือข่ายทางศาสนาและการเมืองที่หลวมกว่านั้น

การระบุตำแหน่งเมืองก็ยังไม่ยุติ ตัวอย่างเช่น งานวิจัยล่าสุดของ รศ.ดร.รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล เสนอว่าโบราณวัตถุที่แหล่งเนินทางพระ สุพรรณบุรี มีรูปแบบต่างจากศิลปะที่เมืองพระนครหลายจุด จึงน่าจะเป็นพุทธมหายานยุคหลังพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 และไม่ควรถือเป็นหลักฐานของสุวรรณปุระตามความเข้าใจเดิม

อีกประเด็นหนึ่งคือภาพของกษัตริย์ผู้เมตตา แม้จารึกจะยกย่องความใส่ใจต่อราษฎร แต่สิ่งก่อสร้างจำนวนมหาศาลก็ต้องอาศัยแรงงานจำนวนมาก จารึกตาพรหมเองระบุจำนวนผู้คนที่ต้องรับใช้ปราสาทไว้เป็นหลักหมื่น การมองพระองค์จึงควรเห็นทั้งสองด้าน

ตำนานกับหลักฐาน

เรื่องเล่ายอดนิยมเรื่องหนึ่งคือพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ทรงประชวรเป็นโรคเรื้อน จึงสร้างโรงพยาบาลจำนวนมาก เรื่องนี้ไม่มีจารึกรองรับ ชื่อลานพระเจ้าขี้เรื้อนในนครธมมาจากรูปปั้นที่มีคราบและตะไคร่จนดูคล้ายผิวของผู้ป่วย และรูปนั้นที่แท้คือพระธรรมราชาหรือพระยม ตามตำนานพื้นบ้านกัมพูชา กษัตริย์ขี้เรื้อนหมายถึงพระเจ้ายโศวรมันที่ 1 อย่างไรก็ดี บทละครเรื่องสุดท้ายของยูกิโอะ มิชิมะ ได้นำภาพกษัตริย์ขี้เรื้อนผู้สร้างบายนไปเล่า ทำให้ความเชื่อนี้แพร่หลายออกไป

อีกเรื่องหนึ่งที่มีหลักฐานชัดกว่าคือชะตากรรมของรูปเคารพหลังรัชกาล ในรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ 8 ราว พ.ศ. 1786–1838 (ค.ศ. 1243–1295) ราชสำนักหันกลับไปนับถือศาสนาฮินดู บายนถูกดัดแปลง ซุ้มเล็กหลายซุ้มถูกรื้อ และมีการเพิ่มภาพสลักเรื่องในศาสนาฮินดู พระพุทธรูปนาคปรกสูงราว 3.6 เมตรซึ่งเคยประดิษฐานในบายนถูกทุบทำลายแล้วทิ้งลงบ่อ จนนักโบราณคดีฝรั่งเศสค้นพบใน พ.ศ. 2476 (ค.ศ. 1933) และนำมาประกอบใหม่

เรื่องใบหน้าที่บายนและรูปประติมากรรมจากพิมายก็เป็นการตีความเช่นกัน แม้จะได้รับการยอมรับกว้างขวาง แต่ไม่มีจารึกบนตัวรูปที่บอกว่าเป็นพระองค์ การระบุอาศัยการเปรียบเทียบพระพักตร์ระหว่างรูปหลายชิ้นที่พบในกัมพูชาและไทย ภายหลังสวรรคต พระองค์ได้รับพระนามว่ามหาบรมเสาคตะ ซึ่งเป็นพระนามที่ผูกกับพระสุคตหรือพระพุทธเจ้า สะท้อนความเป็นกษัตริย์พุทธของพระองค์

มรดก

พระองค์สวรรคตราว พ.ศ. 1761 (ค.ศ. 1218) หลังจากนั้นกษัตริย์องค์ต่อมาบางพระองค์หันกลับไปนับถือศาสนาฮินดู และรูปเคารพทางพุทธศาสนาในปราสาทหลายแห่งถูกทำลายหรือดัดแปลง แต่สิ่งก่อสร้างของพระองค์ยังคงเป็นส่วนใหญ่ของสิ่งที่นักท่องเที่ยวเห็นที่เมืองพระนครในวันนี้

สำหรับประวัติศาสตร์ไทย พระองค์คือกุญแจสำคัญในการเข้าใจปราสาทแบบบายนในอีสาน ศิลปะลพบุรี และพุทธศาสนามหายานที่เคยรุ่งเรืองในดินแดนนี้ ก่อนที่เถรวาทจะกลายเป็นศาสนาหลักในเวลาต่อมา

พระนามในโลกปัจจุบัน

ในกัมพูชา พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ถูกยกย่องเป็นหนึ่งในกษัตริย์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของเขมร พระนามของพระองค์ถูกนำมาตั้งเป็นชื่อโรงพยาบาลเด็กในเมืองเสียมราฐ ซึ่งสร้างขึ้นใน พ.ศ. 2541 (ค.ศ. 1998) โดยมูลนิธิกันทะบุปผาของนายแพทย์เบียท ริชเนอร์ ชาวสวิส เป็นการเชื่อมอุดมคติเรื่องอโรคยศาลเข้ากับงานสาธารณสุขสมัยใหม่

ปราสาทบายนเองยังเป็นพื้นที่ทำงานของนักอนุรักษ์นานาชาติ หลังสำนักฝรั่งเศสแห่งปลายบูรพทิศบูรณะในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ทีมของรัฐบาลญี่ปุ่นได้เข้ามาเป็นหน่วยงานหลักในการอนุรักษ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2538 (ค.ศ. 1995)

ในประเทศไทย ร่องรอยของพระองค์มีให้เห็นได้ง่ายกว่าที่หลายคนคิด กู่หรือปรางค์กู่ตามหมู่บ้านในอีสานหลายแห่งคืออโรคยศาลในรัชกาลนี้ และกรมศิลปากรได้ขุดแต่งบูรณะไว้หลายจุด ส่วนประติมากรรมจากพิมายที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมายเป็นจุดที่คนไทยได้ใกล้ชิดกับพระพักตร์ของพระองค์มากที่สุด

ไทม์ไลน์

• ราว พ.ศ. 1665–1668 (ค.ศ. 1122–1125): ประสูติ. โอรสของพระเจ้าธรณินทรวรมันที่ 2 และพระนางศรีชัยราชจูฑามณี
• ราว พ.ศ. 1693–1703 (ค.ศ. 1150–1160): รัชกาลพระราชบิดา. พระเจ้าธรณินทรวรมันที่ 2 ครองเมืองพระนคร
• ราว พ.ศ. 1720 (ค.ศ. 1177): จามบุกยโสธรปุระ. ตามที่เล่ากันมา ฝ่ายจามยึดเมืองหลวงได้ (ปีและรายละเอียดยังมีผู้โต้แย้ง)
• พ.ศ. 1724 (ค.ศ. 1181): ขึ้นครองราชย์. หลังขับไล่ฝ่ายจามออกจากเมืองพระนคร
• พ.ศ. 1729 (ค.ศ. 1186): สร้างปราสาทตาพรหม. อุทิศแด่พระราชมารดา
• พ.ศ. 1733–1734 (ค.ศ. 1190–1191): ยึดครองจามปา. จามปาตกเป็นเมืองขึ้นของเขมรราว 30 ปี
• พ.ศ. 1734 (ค.ศ. 1191): ถวายปราสาทพระขรรค์. อุทิศแด่พระราชบิดาในรูปพระโลเกศวร
• ปลายพุทธศตวรรษที่ 18: สร้างนครธมและบายน. พร้อมอโรคยศาลราว 102 แห่ง และธรรมศาลา 121 แห่ง
• พุทธศตวรรษที่ 18: ศิลปะบายนในไทย. ปราสาทเมืองสิงห์ ปราสาทตาเมือนโต๊ด และอโรคยศาลในอีสาน
• ราว พ.ศ. 1761 (ค.ศ. 1218): สวรรคต. พระเจ้าอินทรวรมันที่ 2 ครองราชย์ต่อ
• พ.ศ. 1786–1838 (ค.ศ. 1243–1295): ยุคพระเจ้าชัยวรมันที่ 8. ราชสำนักกลับไปนับถือฮินดู บายนถูกดัดแปลง พระพุทธรูปถูกทำลาย
• พ.ศ. 2476 (ค.ศ. 1933): พบพระพุทธรูปนาคปรกในบ่อ. พระพุทธรูปประธานบายนที่ถูกทุบทำลาย ได้รับการประกอบขึ้นใหม่
• พ.ศ. 2478 (ค.ศ. 1935): เซเดส์ระบุรูปที่พิมาย. เสนอว่าประติมากรรมจากปราสาทพิมายคือรูปของพระองค์
• พ.ศ. 2541 (ค.ศ. 1998): โรงพยาบาลชัยวรมันที่ 7. โรงพยาบาลเด็กที่เสียมราฐตั้งชื่อตามพระองค์

รู้หรือไม่

บ้านมีไฟ

ชื่อบ้านมีไฟมาจากคำเรียกที่พักริมทางในจารึก ซึ่งนักวิชาการฝรั่งเศสแปลว่าบ้านแห่งไฟ คนไทยจึงใช้ชื่อนี้เรียกธรรมศาลาสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 มาจนทุกวันนี้

รูปที่พิมายเคยถูกทายผิด

ประติมากรรมรูปบุคคลนั่งที่พบในปราสาทพิมายเคยถูกเรียกว่าพระเจ้าพรหมทัต ก่อนที่เซเดส์จะเสนอว่าเป็นรูปของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7

23 เมือง 23 พระพุทธรูป

จารึกปราสาทพระขรรค์บอกว่าพระองค์ส่งพระพุทธรูปชัยพุทธมหานาถไปประดิษฐานใน 23 เมือง หกเมืองในนั้นน่าจะอยู่ในไทย

ไม่มีหลักฐานว่าทรงเป็นโรคเรื้อน

ชื่อลานพระเจ้าขี้เรื้อนมาจากรูปปั้นที่มีคราบตะไคร่ ส่วนรูปนั้นคือพระยม ไม่มีจารึกใดบอกว่าพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ประชวรด้วยโรคนี้

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• ละโว้และอาณาจักรขอมในดินแดนไทย (ตอน)
• ปราสาทหินพิมาย (สถานที่)
• เมืองสิงห์ (สถานที่)
• พระปรางค์สามยอด (สถานที่)
• พนมรุ้งและเมืองต่ำ (สถานที่)
• ยอร์ช เซเดส์ (บุคคล)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• ละโว้
• ถนนโบราณพระนคร–พิมาย
• เมืองโบราณศรีมโหสถ
• พระเจ้าสุริยวรมันที่ 2
• กลุ่มปราสาทตาเมือน

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Jayavarman VII (Wikipedia)
2. อโรคยศาล สถานที่รักษาโรคทางกาย-จิต (ศิลปวัฒนธรรม)
3. ตามรอยราชมรรคาของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (ศิลปวัฒนธรรม)
4. 6 เมืองโบราณของไทย ที่ปรากฏในจารึกปราสาทพระขรรค์ (ศิลปวัฒนธรรม)
5. เนินทางพระ ไม่ใช่สุวรรณปุระ (ศิลปวัฒนธรรม)
6. ไขปริศนากลุ่มปราสาทตาเมือน (ศิลปวัฒนธรรม)
7. Sculpture of King Jayavarman VII, Phimai (SAC Southeast Asian Arts)
8. Bust of Jayavarman VII (Wikipedia)
9. Mueang Sing Historical Park (Wikipedia)
10. Bayon (Wikipedia)
11. Jayarajadevi (Wikipedia)
12. Preah Khan (Wikipedia)
13. Banteay Chhmar (Wikipedia)
14. Terrace of the Leper King (Wikipedia)
15. Beat Richner (Wikipedia)

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน

ภาพประกอบ: Camadevi (I) · This Photo was taken by Supanut Arunoprayote. Feel free to u · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

ปฐมกษัตรีย์แห่งหริภุญชัยตามตำนาน ผู้ที่เรื่องราวผสมผสานทั้งประวัติศาสตร์ ศาสนา และความศรัทธาของคนลำพูนจนถึงวันนี้ · ตามตำนาน ราวพุทธศตวรรษที่ 12–13 (นักวิชาการหลายคนเห็นว่าควรเป็นช่วงหลังกว่านั้น)

สถานะ	ปฐมกษัตรีย์แห่งหริภุญชัย ตามตำนาน
มาจาก	เมืองละโว้ (ลพบุรี) ตามตำนาน
เอกสารหลัก	จามเทวีวงศ์ (ราว พ.ศ. 1953) และชินกาลมาลีปกรณ์ (พ.ศ. 2060–2070)
โอรสตามตำนาน	มหันตยศ และอนันตยศ
อนุสาวรีย์	สวนสาธารณะหนองดอก จังหวัดลำพูน เปิดเมื่อ 2 ตุลาคม 2525
สถานที่เกี่ยวข้อง	วัดจามเทวี และวัดพระธาตุหริภุญชัย ลำพูน
ปีครองราชย์ตามตำนาน	ต่างกันตามฉบับ เช่น พ.ศ. 1205–1212 หรือ พ.ศ. 1202–1231
มุมมองโบราณคดี	หลายท่านเห็นว่าหริภุญชัยน่าจะเริ่มเป็นเมืองราว พ.ศ. 1300 (ค.ศ. 750) หรือหลังกว่านั้น

พระนางจามเทวีคือใคร

ถ้าถามคนลำพูนว่าใครคือผู้สร้างเมือง คำตอบแทบทุกครั้งคือพระนางจามเทวี ตามตำนาน พระนางเป็นเจ้าหญิงจากเมืองละโว้ทางลุ่มน้ำเจ้าพระยา ที่ขึ้นมาครองเมืองหริภุญชัยในลุ่มน้ำปิงเป็นองค์แรก และวางรากฐานพุทธศาสนาให้ดินแดนภาคเหนือตอนบน

เรื่องของพระนางจึงเป็นทั้งเรื่องเล่าของการก่อตั้งเมือง และเรื่องของผู้หญิงที่เป็นผู้นำในยุคที่เอกสารส่วนใหญ่มักกล่าวถึงแต่กษัตริย์ชาย อย่างไรก็ดี สิ่งที่เรารู้เกี่ยวกับพระนางเกือบทั้งหมดมาจากตำนานที่เขียนขึ้นหลังยุคของพระนางหลายร้อยปี การอ่านเรื่องของพระนางจึงต้องแยกให้ออกว่าส่วนไหนเป็นตำนาน และส่วนไหนพอมีหลักฐานรองรับ

หลักฐานสำคัญ

• อนุสาวรีย์พระนางจามเทวี: รูปปั้นที่ชาวลำพูนสร้างขึ้นเพื่อระลึกถึงปฐมกษัตริย์ตามตำนาน (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ สวนสาธารณะหนองดอก จังหวัดลำพูน) ดูภาพถ่ายจริง
• คัมภีร์จามเทวีวงศ์: ตำนานภาษาบาลีที่เล่าประวัติพระนางและเมืองหริภุญชัย (เก็บรักษาหรือชมได้ที่ หอสมุดและคลังคัมภีร์ใบลาน) ดูภาพถ่ายจริง

เรื่องเล่าตามตำนาน

ตามตำนาน ฤๅษีชื่อสุเทวะ (คนไทยมักเรียกว่าวาสุเทพฤๅษี) กับฤๅษีอีกหลายตนได้สร้างเมืองหริภุญชัยขึ้นริมแม่น้ำปิงและแม่น้ำกวง เมื่อเมืองสร้างเสร็จแล้วยังไม่มีผู้ปกครอง ฤๅษีจึงส่งทูตไปขอพระราชธิดาของกษัตริย์ละโว้มาครองเมือง พระราชธิดาองค์นั้นคือพระนางจามเทวี

ตำนานเล่าว่าพระนางเดินทางขึ้นมาตามลำน้ำปิงพร้อมคณะใหญ่ ซึ่งมีทั้งพระภิกษุ นักปราชญ์ ช่างฝีมือ และผู้คนหลายอาชีพ เมื่อมาถึงก็ขึ้นครองราชย์ และไม่นานหลังจากนั้นได้ประสูติโอรสแฝดสองพระองค์ คือมหันตยศและอนันตยศ ต่อมาโอรสองค์หนึ่งได้ครองหริภุญชัย ส่วนอีกองค์ไปสร้างเมืองเขลางค์นครซึ่งอยู่ในเขตลำปางปัจจุบัน

ตำนานยังเล่าถึงขุนหลวงวิลังคะ ผู้นำชาวลัวะที่ปรารถนาจะได้พระนางเป็นชายา แต่ถูกปฏิเสธจนเกิดการต่อสู้ ในฉบับที่แพร่หลาย ฝ่ายหริภุญชัยเป็นฝ่ายชนะ ส่วนในเรื่องเล่าของชาวลัวะบางกลุ่ม ขุนหลวงวิลังคะกลับเป็นวีรบุรุษที่พ่ายแพ้เพราะถูกใช้อุบาย นักวิชาการด้านคติชนชี้ว่าเรื่องเดียวกันนี้จึงมีสองด้าน คือด้านของผู้ชนะและด้านของผู้แพ้

พระนางจามเทวีอาจเป็นทั้งบุคคลในประวัติศาสตร์และสัญลักษณ์ของการเริ่มต้นเมือง แต่ในใจคนลำพูน พระนางยังคงเป็นผู้สร้างบ้านแปงเมืองเสมอ

พระประวัติตามตำนานโดยละเอียด

เรื่องกำเนิดของพระนางมีหลายสำนวน ในเอกสารบาลีอย่างชินกาลมาลีปกรณ์ พระนางเป็นพระราชธิดาของกษัตริย์ละโว้ ส่วนในเรื่องเล่าพื้นบ้านทางภาคเหนือ ตามตำนาน พระนางเป็นลูกสาวของครอบครัวชาวบ้านในเขตอำเภอป่าซาง เมื่อยังเป็นทารกได้ถูกนกใหญ่โฉบพาบินข้ามดอยสุเทพไปวางไว้ใกล้อาศรมของฤๅษีสุเทวะ ฤๅษีรับเลี้ยงไว้ และมีผู้ทำนายว่าเด็กคนนี้จะได้ครองบ้านเมืองใหญ่ สองสำนวนนี้สะท้อนว่าคนต่างกลุ่มต่างอยากให้พระนางเป็นคนของตน

ตามตำนาน เมื่อพระนางเจริญวัยได้อภิเษกกับเจ้าชายรามราช และขณะที่ฤๅษีส่งทูตมาทูลเชิญ พระนางกำลังทรงพระครรภ์ การเสด็จขึ้นเหนือครั้งนั้นใช้เรือทวนลำน้ำปิงนานราวเจ็ดเดือน คณะที่ตามเสด็จตามตำนานประกอบด้วยพระภิกษุ 500 รูป นักปราชญ์ 500 คน และช่างหลายแขนง ทั้งช่างปั้น ช่างเขียน ช่างทอง และช่างอัญมณี

เมื่อถึงหริภุญชัย พระนางได้รับการอภิเษกขึ้นครองเมือง และเพียงเจ็ดวันหลังพิธีก็ประสูติโอรสแฝด คือมหันตยศและอนันตยศ ตามตำนาน เมื่อพระชนมายุราว 60 พรรษา พระนางทรงสละราชสมบัติให้โอรส แล้วหันไปทำนุบำรุงพุทธศาสนา และเสด็จสวรรคตเมื่อพระชนมายุราว 89 ถึง 92 พรรษา ตัวเลขแตกต่างกันไปตามฉบับ

ปีครองราชย์ก็ต่างกันตามเอกสาร บางฉบับให้ช่วง พ.ศ. 1205–1212 (ค.ศ. 662–669) บางฉบับยาวถึง พ.ศ. 1222 และบางฉบับให้ช่วง พ.ศ. 1202–1231 รายพระนามกษัตริย์ในชินกาลมาลีปกรณ์ระบุว่าผู้ครองเมืององค์ต่อมาคือมหันตยศ แล้วสืบสายต่อไปอีกหลายสิบรัชกาลจนถึงพญายีบา องค์สุดท้ายก่อนพญามังรายยึดเมือง

สงครามกับชาวลัวะและการผูกมิตร

เรื่องขุนหลวงวิลังคะในจามเทวีวงศ์ไม่ได้จบลงที่การรบอย่างเดียว ตามตำนาน หลังฝ่ายลัวะพ่ายแพ้ พระนางทรงจัดให้โอรสทั้งสองอภิเษกกับธิดาของหัวหน้าฝ่ายที่แพ้ การแต่งงานนี้ทำให้ชาวลัวะซึ่งอยู่มาก่อนกับผู้มาใหม่จากละโว้กลายเป็นเครือญาติกัน

นักวิชาการมองว่าตอนนี้อาจเป็นภาพจำของการผสมผสานระหว่างกลุ่มคนในลุ่มน้ำปิง คือคนพื้นเมืองอย่างชาวลัวะซึ่งพูดภาษาในตระกูลออสโตรเอเชียติก กับชุมชนที่รับพุทธศาสนาและวัฒนธรรมแบบทวารวดี เรื่องเล่าแบบนี้พบได้ในการก่อตั้งเมืองหลายแห่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ที่การแต่งงานถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ของการรวมคนสองกลุ่มเข้าด้วยกัน

ตำนานตอนต่อมาเล่าถึงการขยายบ้านเมือง เมื่อโอรสองค์น้องคืออนันตยศเติบใหญ่ ได้ไปสร้างเขลางค์นครในเขตลำปาง พระนางเสด็จไปช่วยวางรากฐานเมืองใหม่ด้วย ทำให้หริภุญชัยกับเขลางค์กลายเป็นเมืองพี่เมืองน้องในความทรงจำของคนภาคเหนือ

เอกสารที่เล่าเรื่องพระนาง

เอกสารสำคัญที่สุดคือจามเทวีวงศ์ เป็นงานภาษาบาลีที่พระโพธิรังสี ภิกษุชาวล้านนา แต่งขึ้นราว พ.ศ. 1953 (ค.ศ. 1410) เนื้อหาเล่าการก่อตั้งหริภุญชัย การขยายเมือง และสายกษัตริย์ต่อมาจนถึงพระเจ้าอาทิตยราช ผู้พบพระบรมสารีริกธาตุ งานนี้มีเป้าหมายทางศาสนาชัดเจน คือยกย่องเมืองหริภุญชัยให้เป็นดินแดนที่พุทธศาสนารุ่งเรืองตามพุทธทำนาย

เอกสารอีกชิ้นคือชินกาลมาลีปกรณ์ ผลงานภาษาบาลีของพระรัตนปัญญาเถระแห่งเชียงใหม่ ที่แต่งขึ้นในช่วง พ.ศ. 2060–2070 งานนี้เป็นประวัติพุทธศาสนาที่มีตอนว่าด้วยหริภุญชัยและพระนางจามเทวีรวมอยู่ด้วย จามเทวีวงศ์บางบทถูกแปลเป็นภาษาฝรั่งเศสโดยยอร์ช เซเดส์ ใน พ.ศ. 2468 และฉบับแปลภาษาอังกฤษเต็มเล่มพร้อมคำอธิบายออกมาใน พ.ศ. 2541

ปัญหาคือเอกสารทั้งสองเขียนขึ้นหลังยุคของพระนางหลายร้อยปี และให้ปีที่ไม่ตรงกัน บางฉบับระบุปีครองราชย์ราวต้นพุทธศตวรรษที่ 13 ขณะที่การคำนวณของนักวิชาการบางท่านได้ช่วงเวลาที่ต่างออกไปหลายปี ตัวเลขเหล่านี้จึงควรถือเป็นปีตามตำนาน ซึ่งยังพิสูจน์ไม่ได้

ตำนานกับประวัติศาสตร์: นักวิชาการเห็นต่างกันอย่างไร

จนถึงวันนี้ยังไม่พบจารึกร่วมสมัยที่เอ่ยพระนามจามเทวี จารึกภาษามอญที่พบในลำพูนส่วนใหญ่มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 18 และกล่าวถึงกษัตริย์รุ่นหลัง เช่น พระเจ้าสววาธิสิทธิ คำถามว่าพระนางมีตัวตนจริงหรือไม่จึงยังเป็นข้อถกเถียง

นักวิชาการกลุ่มหนึ่งเห็นว่าแกนของเรื่องน่าจะสะท้อนความจริงบางอย่าง คือการที่ผู้คนและวัฒนธรรมแบบทวารวดีจากลุ่มเจ้าพระยาขึ้นมาตั้งรกรากในลุ่มน้ำปิง ภาพคณะเดินทางที่มีพระสงฆ์และช่างฝีมือจึงอาจเป็นความทรงจำถึงการนำศาสนาและวิทยาการเข้ามาสู่ชุมชนท้องถิ่น ส่วนอีกกลุ่มชี้ว่าหลักฐานโบราณคดีไม่สนับสนุนปีในตำนาน บางท่านเสนอว่าหริภุญชัยน่าจะเริ่มเป็นเมืองราวพุทธศตวรรษที่ 14 ขณะที่บางท่านเห็นว่าการอพยพครั้งสำคัญอาจเกิดขึ้นช้ากว่านั้นอีก ราวพุทธศตวรรษที่ 16–17

งานวิจัยของนักวิชาการไทยรุ่นใหม่ยังมองว่าจามเทวีวงศ์เป็นวรรณกรรมที่มีมิติทางการเมืองและศาสนา และเรื่องของพระนางถูกนำไปใช้ยืนยันความเก่าแก่ของชุมชนและโบราณสถานหลายแห่ง แม้ในที่ที่ไม่มีหลักฐานชัดเจน พระนางจึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของอดีตอันยาวนาน มากกว่าบุคคลที่ตรวจสอบได้ทุกแง่มุม

วัดและโบราณสถานที่ผูกพันกับพระนาง

ตามตำนาน พระนางทรงสร้างวัดประจำทิศไว้รอบเมืองหริภุญชัย เพื่อเป็นเหมือนกำแพงทางธรรมคุ้มครองเมือง วัดที่มักถูกกล่าวถึงได้แก่วัดมหาวันทางทิศตะวันตก วัดพระคง วัดดอนแก้ว และวัดประตูลี้ งานศึกษาโบราณสถานที่ปรากฏในจามเทวีวงศ์ยังรวบรวมวัดอื่นที่เชื่อกันว่าสร้างในยุคของพระนาง เช่น วัดกู่ละมักและวัดจามเทวี

วัดมหาวันเป็นที่รู้จักกว้างขวางในฐานะแหล่งของพระรอด พระเครื่องเนื้อดินเผาที่คนไทยนับถือมาก ตามตำนาน ฤๅษีนารทะเป็นผู้สร้างพระรอดและเจดีย์ของวัด และมีผู้เสนอว่าชื่อรอดอาจเพี้ยนมาจากชื่อนารทะ ขณะที่ความหมายของคำว่ารอดในภาษาไทยทำให้คนเชื่อว่าผู้บูชาจะแคล้วคลาดจากอันตราย

อย่างไรก็ดี หลักฐานร่วมสมัยที่ระบุผู้สร้างได้ชัดมักมาจากยุคหลัง ตัวอย่างคือจารึกภาษามอญจากวัดในลำพูนที่กล่าวถึงพระเจ้าสววาธิสิทธิทรงสร้างเจดีย์และบำเพ็ญกุศล จารึกของพระองค์มีปีราว พ.ศ. 1756–1762 (ค.ศ. 1213–1219) ดังนั้น ความเชื่อว่าวัดใดสร้างโดยพระนางจามเทวีจึงควรเข้าใจว่าเป็นความเชื่อตามตำนาน ซึ่งอาจซ้อนทับกับการสร้างหรือบูรณะในรัชกาลหลัง

บทบาทต่อดินแดนไทย

ไม่ว่าพระนางจะมีตัวตนจริงแบบที่ตำนานเล่าหรือไม่ เรื่องของพระนางช่วยอธิบายภาพใหญ่ที่หลักฐานโบราณคดียืนยัน คือหริภุญชัยเป็นศูนย์กลางพุทธศาสนาและวัฒนธรรมมอญในภาคเหนือ ก่อนที่พญามังรายจะยึดเมืองได้ใน พ.ศ. 1835 (ค.ศ. 1292) และสร้างเชียงใหม่ในเวลาต่อมา

มรดกทางศาสนาและศิลปะของหริภุญชัยได้ส่งต่อไปสู่ล้านนา ทั้งรูปแบบเจดีย์ พุทธศิลป์ และประเพณีทางศาสนา เรื่องของพระนางจึงเชื่อมโยงยุคทวารวดี หริภุญชัย และล้านนาเข้าด้วยกันในความทรงจำของผู้คน

ภาพลักษณ์สตรีผู้นำ: นักประวัติศาสตร์ตีความอย่างไร

นักวิชาการตะวันตกยุคแรกอย่างยอร์ช เซเดส์ อ่านจามเทวีวงศ์ในฐานะเอกสารประวัติศาสตร์ และวิจารณ์ว่าข้อมูลหลายส่วนไม่ถูกต้อง ต่อมาโดนัลด์ สวีเรอร์และสมหมาย เปรมจิตต์ ผู้แปลจามเทวีวงศ์เป็นภาษาอังกฤษฉบับเต็มใน พ.ศ. 2541 เสนอให้อ่านงานนี้เป็นวรรณกรรมศาสนาและวัฒนธรรม ที่ให้ความสำคัญกับการอธิบายที่มา จักรวาลวิทยา และหลักธรรม มากกว่าความแม่นยำของเหตุการณ์

เฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมี ซึ่งเขียนบทความเรื่องตัวตนและอุดมคติของพระนางใน พ.ศ. 2564 ชวนให้มองบริบทของผู้แต่ง พระโพธิรังสีเขียนในล้านนาต้นพุทธศตวรรษที่ 20 ภาพกษัตรีย์ผู้ทรงธรรมจึงอาจทำหน้าที่ทางการเมืองและศาสนาในยุคนั้น รวมถึงเป็นแบบอย่างที่เอื้อต่อบทบาทของสตรีชั้นสูงในราชสำนัก

ทั้งสองมุมมองไม่ได้ลดคุณค่าของพระนาง แต่ช่วยให้เห็นว่าภาพของพระนางที่เรารู้จักถูกปั้นแต่งผ่านหลายยุค ตั้งแต่พระสงฆ์ล้านนา นักวิชาการอาณานิคม จนถึงคนลำพูนรุ่นปัจจุบันที่ยกย่องพระนางเป็นปฐมกษัตรีย์และแบบอย่างของผู้หญิงที่กล้าหาญ

ความศรัทธาในลำพูนวันนี้

ในลำพูนปัจจุบัน พระนางจามเทวีเป็นทั้งบุคคลในประวัติศาสตร์ท้องถิ่นและที่พึ่งทางใจ อนุสาวรีย์พระนางตั้งอยู่ในสวนสาธารณะหนองดอก ห่างจากศาลากลางจังหวัดราวหนึ่งกิโลเมตร และเปิดเมื่อวันที่ 2 ตุลาคม 2525 ผู้คนมักนำดอกไม้ ธูปเทียน และเครื่องสักการะมากราบไหว้ขอพร

อีกแห่งที่ผูกพันกับพระนางคือวัดจามเทวี ซึ่งมีเจดีย์สี่เหลี่ยมซ้อนชั้นที่เรียกว่าสุวรรณจังโกฏิหรือกู่กุด ตามความเชื่อของคนท้องถิ่น เจดีย์นี้บรรจุอัฐิของพระนาง แม้นักวิชาการจะยังกำหนดอายุของเจดีย์ได้ไม่แน่ชัด แต่สถานที่นี้ก็เป็นจุดหมายสำคัญของผู้ที่มาสักการะ

ความศรัทธานี้ทำให้พระนางมีชีวิตอยู่ในปัจจุบันมากกว่าตัวละครในตำราใด ๆ เรื่องของพระนางจึงเป็นตัวอย่างที่ดีว่า ตำนาน ประวัติศาสตร์ และความเชื่อสามารถอยู่ร่วมกันได้ ตราบใดที่เรารู้ว่ากำลังพูดถึงสิ่งใด

ไทม์ไลน์

• ราวพุทธศตวรรษที่ 12–13: ตามตำนาน: ฤๅษีสร้างเมืองหริภุญชัย. ฤๅษีสุเทวะและคณะสร้างเมืองริมแม่น้ำปิง แล้วไปขอเจ้าหญิงจากละโว้มาครอง
• ราวพุทธศตวรรษที่ 12–13: ตามตำนาน: พระนางเสด็จจากละโว้. พระนางขึ้นมาทางลำน้ำปิงพร้อมพระสงฆ์และช่างฝีมือ แล้วขึ้นครองราชย์
• ตามตำนาน: ประสูติโอรสแฝด. มหันตยศและอนันตยศ ต่อมาองค์หนึ่งไปสร้างเขลางค์นคร (ลำปาง)
• พ.ศ. 1205–1212 (ค.ศ. 662–669): ตามตำนาน: ช่วงครองราชย์. ปีตามรายพระนามในชินกาลมาลีปกรณ์ ฉบับอื่นให้ปีต่างออกไป
• ราว พ.ศ. 1274 (ค.ศ. 731): ตามตำนาน: เสด็จสวรรคต. บางฉบับว่าพระชนมายุราว 89–92 พรรษา อัฐิบรรจุที่เจดีย์สุวรรณจังโกฏิ
• ราว พ.ศ. 1300 (ค.ศ. ราว 750): ข้อเสนอทางวิชาการ. นักวิชาการบางส่วนเสนอว่าหริภุญชัยเริ่มเป็นเมืองราวช่วงนี้ ช้ากว่าปีในตำนาน
• พุทธศตวรรษที่ 18: จารึกมอญในลำพูน. จารึกร่วมสมัยกล่าวถึงกษัตริย์รุ่นหลัง แต่ยังไม่พบพระนามจามเทวี
• พ.ศ. 1756–1762 (ค.ศ. 1213–1219): จารึกพระเจ้าสววาธิสิทธิ. จารึกมอญกล่าวถึงการสร้างเจดีย์และทำบุญในลำพูน
• พ.ศ. 1835 (ค.ศ. 1292): หริภุญชัยตกเป็นของพญามังราย. เมืองถูกผนวกเข้ากับอาณาจักรล้านนา
• ราว พ.ศ. 1953 (ค.ศ. 1410): พระโพธิรังสีแต่งจามเทวีวงศ์. เอกสารบาลีที่เก่าที่สุดที่เล่าเรื่องพระนางอย่างละเอียด
• พ.ศ. 2060–2070 (ค.ศ. 1517–1527): พระรัตนปัญญาแต่งชินกาลมาลีปกรณ์. ประวัติพุทธศาสนาที่มีตอนว่าด้วยหริภุญชัย
• พ.ศ. 2468 (ค.ศ. 1925): เซเดส์แปลจามเทวีวงศ์บางบทเป็นภาษาฝรั่งเศส. ทำให้เรื่องหริภุญชัยเป็นที่รู้จักในวงวิชาการสากล
• 2 ต.ค. 2525 (ค.ศ. 1982): เปิดอนุสาวรีย์พระนางจามเทวี. ตั้งอยู่ที่สวนสาธารณะหนองดอก ลำพูน
• พ.ศ. 2541 (ค.ศ. 1998): แปลจามเทวีวงศ์เป็นภาษาอังกฤษฉบับเต็ม. โดยโดนัลด์ สวีเรอร์และสมหมาย เปรมจิตต์

รู้หรือไม่

ตำนานเดียวกันมีสองฝั่ง

เรื่องการต่อสู้ระหว่างพระนางกับขุนหลวงวิลังคะ ฝั่งเมืองเล่าว่าพระนางชนะด้วยบุญบารมี แต่ในเรื่องเล่าของชาวลัวะบางกลุ่ม ขุนหลวงวิลังคะคือวีรบุรุษที่พ่ายเพราะถูกใช้อุบาย

ชื่อฤๅษีเรียกต่างกัน

เอกสารบาลีเรียกฤๅษีผู้สร้างเมืองว่าสุเทวะ แต่คนไทยทั่วไปรู้จักในชื่อวาสุเทพฤๅษี ซึ่งเป็นตัวละครเดียวกันในเรื่องเล่าที่ถ่ายทอดต่อกันมา

เขียนหลังเหตุการณ์หลายร้อยปี

จามเทวีวงศ์แต่งขึ้นราว พ.ศ. 1953 ห่างจากยุคของพระนางตามตำนานหลายร้อยปี จึงต้องอ่านอย่างระมัดระวัง

แฝดเกิดหลังขึ้นครองเมืองเจ็ดวัน

ตามตำนาน พระนางทรงพระครรภ์ระหว่างการเดินทางเจ็ดเดือน และประสูติโอรสแฝดเพียงเจ็ดวันหลังพิธีอภิเษกที่หริภุญชัย

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

• หริภุญชัย: นครมอญแห่งลุ่มน้ำปิง (ตอน)
• วัดจามเทวี (วัดกู่กุด) (สถานที่)
• วัดพระธาตุหริภุญชัย (สถานที่)
• ละโว้และอาณาจักรขอมในดินแดนไทย (ตอน)
• ทวารวดี (ตอน)
• ยอร์ช เซเดส์ (บุคคล)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

• พระเจ้าอาทิตยราช
• ละโว้
• ตำนานสิงหนวัติและโยนกนาคพันธุ์

ภาพอ้างอิง

ดูภาพจริงจากแหล่งที่เชื่อถือได้: ภาพจาก Wikimedia Commons · Wikipedia

แหล่งข้อมูล

1. Cāmadevivaṃsa (Wikipedia)
2. Jinakālamālī (Wikipedia)
3. Hariphunchai (Wikipedia)
4. Camadevi (Wikipedia)
5. จามเทวีวงศ์: ความผสมผสานระหว่างเรื่องเล่าเชิงประวัติศาสตร์และเรื่องเล่าเชิงพุทธศาสนา (วรรณวิทัศน์)
6. จามเทวี: ตัวตนและอุดมคติ (ข่วงผญา)
7. ตำนานใบพลู ไม้เด็ดพระนางจามเทวี (ศิลปวัฒนธรรม)
8. พระนางจามเทวี: มีตัวตนหรือแค่ตำนาน (ศิลปวัฒนธรรม)
9. Phra Nang Chamadevi Monument (Tourism Lampang-Lamphun)
10. Wat Chamadevi (Wikipedia)
11. สภาพและแนวทางการอนุรักษ์โบราณสถานที่ปรากฏในคัมภีร์จามเทวีวงศ์ (บัณฑิตวิจัย)
12. พระรอด ลำพูน พระเครื่องอายุกว่าพันปี (ศิลปวัฒนธรรม)
13. ฐานข้อมูลหอจดหมายเหตุ ม.จ.สุภัทรดิศ ดิศกุล: วัดจามเทวี

---

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

ภาพจากสถานที่จริงและหลักฐาน