ผู้เขียน: admin

ลังกาสุกะ ศรีวิชัย และตามพรลิงค์

ภาพประกอบ: Avalokiteshvara Srivijaya Art Chaiya · Gunawan Kartapranata · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

เรื่องราวของรัฐชายฝั่งบนคาบสมุทรภาคใต้ที่ร่ำรวยจากการค้าทางทะเล รับพุทธศาสนามหายาน และในที่สุดกลายเป็นประตูนำพุทธศาสนาแบบลังกาเข้าสู่สุโขทัย · ราวพุทธศตวรรษที่ 11–19 (คริสต์ศตวรรษที่ 6–13)

ลังกาสุกะ	รัฐบนคาบสมุทรแถบปัตตานี ส่งทูตไปจีนครั้งแรก พ.ศ. 1058 (ค.ศ. 515)
ศรีวิชัย	เครือข่ายรัฐทางทะเล ศูนย์กลางตามความเห็นกระแสหลักอยู่ที่ปาเล็มบัง เกาะสุมาตรา
จารึกสำคัญ	จารึกวัดเสมาเมือง พ.ศ. 1318 (ค.ศ. 775)
ตามพรลิงค์	รัฐที่นครศรีธรรมราช ส่งทูตไปจีนสมัยซ่ง พ.ศ. 1544 (ค.ศ. 1001)
กษัตริย์เด่น	พระเจ้าจันทรภาณุ ยกทัพไปลังกา พ.ศ. 1790 (ค.ศ. 1247)
ศาสนา	พุทธมหายาน ฮินดู แล้วเปลี่ยนเป็นเถรวาทแบบลังกา

ลังกาสุกะในบันทึกราชวงศ์เหลียง

รัฐแรก ๆ บนคาบสมุทรภาคใต้ที่มีชื่อปรากฏชัดในเอกสารคือลังกาสุกะ จดหมายเหตุราชวงศ์เหลียงของจีนเรียกรัฐนี้ว่า หลังหยาซิ่ว และบรรยายว่าชาวเมืองนุ่งผ้าพันตัว ส่วนกษัตริย์และขุนนางสวมผ้าสีแดงคลุมไหล่ คาดเข็มขัดทอง และใส่ต่างหูทอง

เมื่อ พ.ศ. 1058 (ค.ศ. 515) พระเจ้าภคทัตต์แห่งลังกาสุกะส่งทูตไปถวายพระราชสาส์นแด่จักรพรรดิเหลียงอู่ตี้ และส่งทูตตามไปอีกใน พ.ศ. 1066, 1074 และ 1111 (ค.ศ. 523, 531 และ 568) บันทึกจีนยังเล่าว่าบิดาของพระองค์เคยถูกขับออกจากเมืองจนต้องหนีไปอินเดีย แต่งงานกับพระธิดาของกษัตริย์ที่นั่น แล้วกลับมาครองเมืองในภายหลัง

เรื่องเล่านี้สะท้อนความสัมพันธ์ใกล้ชิดระหว่างชนชั้นนำบนคาบสมุทรกับอินเดีย ส่วนตำนานพื้นเมืองฝั่งมลายูอย่างฮิกายัตเมอรงมหาวังสาก็เล่าถึงลังกาสุกะในแบบของตน ซึ่งควรอ่านในฐานะตำนาน

เมืองโบราณยะรัง

นักวิชาการจำนวนมากเชื่อว่าศูนย์กลางของลังกาสุกะอยู่ที่เมืองโบราณยะรัง ในอำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี ห่างจากตัวเมืองปัตตานีลงไปทางใต้ราว 15 กิโลเมตร แต่ความเชื่อมโยงนี้ยังเป็นข้อสันนิษฐาน ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่พิสูจน์แล้ว

เมืองโบราณยะรังประกอบด้วยกลุ่มเมืองสามกลุ่มที่ซ้อนทับกัน คือ บ้านวัด บ้านจาเละ และบ้านประแว มีพัฒนาการสำคัญตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 12 ต่อเนื่องมาจนถึงสมัยที่ร่วมสมัยกับอยุธยา กรมศิลปากรขุดแต่งและบูรณะโบราณสถานที่นี่ในช่วง พ.ศ. 2531–2537

สิ่งที่พบมีทั้งฐานสถูปอิฐ พระพิมพ์ดินเผา ลูกปัดแก้ว ศิวลึงค์ และจารึกอักษรปัลลวะภาษาสันสกฤต แสดงว่าชุมชนนี้นับถือทั้งพุทธศาสนาและศาสนาฮินดู และเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายการค้าทางทะเล

รัฐชายฝั่งภาคใต้ส่งต่อทั้งสินค้าและศรัทธา จากเรือสินค้าที่ไชยาไปจนถึงพระสังฆราชที่สุโขทัย

ศรีวิชัย: อาณาจักรทางทะเลที่ถูกค้นพบใหม่

ชื่อศรีวิชัยแทบถูกลืมไปจากความทรงจำ จนกระทั่ง พ.ศ. 2461 (ค.ศ. 1918) ยอร์ช เซเดส์ นำจารึกภาษามลายูโบราณ จารึกภาษาสันสกฤตจากภาคใต้ของไทย เอกสารทมิฬ และบันทึกจีนมาปะติดปะต่อ แล้วเสนอว่าศรีวิชัยเป็นชื่อรัฐที่รุ่งเรืองตั้งแต่ปลายพุทธศตวรรษที่ 12 ถึงพุทธศตวรรษที่ 18

หลักฐานเก่าที่สุดที่ระบุชื่อศรีวิชัยคือจารึกเกดูกันบูกิต พ.ศ. 1225 (ค.ศ. 682) ที่ปาเล็มบัง ก่อนหน้านั้นภิกษุอี้จิงชาวจีนได้แวะพักที่นี่ใน พ.ศ. 1214 (ค.ศ. 671) และบันทึกว่ามีพระภิกษุศึกษาพระธรรมอยู่เป็นจำนวนมาก

ความมั่งคั่งของศรีวิชัยมาจากการควบคุมช่องแคบมะละกาและช่องแคบซุนดา ซึ่งเป็นทางผ่านของเรือระหว่างอินเดียกับจีน ศรีวิชัยรุ่งเรืองยาวนานจนกระทั่ง พ.ศ. 1568 (ค.ศ. 1025) เมื่อพระเจ้าราเชนทรโจฬะแห่งอินเดียใต้ยกทัพเรือมาโจมตีเมืองท่าสำคัญ อำนาจของศรีวิชัยจึงเริ่มเสื่อมลง

ศูนย์กลางอยู่ที่ปาเล็มบังหรือไชยา

เซเดส์เสนอว่าศูนย์กลางของศรีวิชัยอยู่ที่ปาเล็มบังทางตอนใต้ของเกาะสุมาตรา แต่นักวิชาการบางท่าน เช่น อาร์. ซี. มาชุมดาร์ และควอริช เวลส์ เสนอว่าศูนย์กลางน่าจะอยู่บนคาบสมุทรมลายู

ในประเทศไทย หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุ รัชนี และธรรมทาส พานิช เสนอว่าศูนย์กลางของศรีวิชัยอยู่ที่ไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี โดยอ้างความงามและความหนาแน่นของโบราณวัตถุศิลปะศรีวิชัยที่ไชยา รวมถึงความคล้ายกันของชื่อสถานที่ ข้อเสนอนี้เป็นที่รู้จักแพร่หลายในหมู่ผู้สนใจประวัติศาสตร์ภาคใต้

อย่างไรก็ตาม การขุดค้นของคณะอินโดนีเซียและฝรั่งเศสที่ปาเล็มบังระหว่าง พ.ศ. 2532–2539 พบหลักฐานการตั้งถิ่นฐานหนาแน่นและจารึกภาษามลายูโบราณจำนวนมาก นักวิชาการส่วนใหญ่ในปัจจุบันจึงยอมรับว่าปาเล็มบังคือศูนย์กลางในระยะแรก

แนวคิดล่าสุดมองว่าศรีวิชัยเป็นเครือข่ายพันธมิตรของเมืองท่าที่มีอิสระพอสมควร มากกว่าจะเป็นจักรวรรดิที่ปกครองจากศูนย์กลางเดียว มุมมองนี้ช่วยอธิบายว่าเหตุใดไชยาและนครศรีธรรมราชจึงมีศิลปะแบบศรีวิชัยที่งดงาม แม้ว่าราชธานีจะอยู่ที่อื่น

จารึกวัดเสมาเมือง และศิลปะมหายานที่ไชยา

หลักฐานสำคัญที่สุดของศรีวิชัยในแผ่นดินไทยคือจารึกวัดเสมาเมือง นครศรีธรรมราช หรือที่ชาวตะวันตกเรียกว่าจารึกลิกอร์ ด้านแรกเขียนด้วยอักษรหลังปัลลวะ ภาษาสันสกฤต ลงศักราชตรงกับ พ.ศ. 1318 (ค.ศ. 775) สรรเสริญพระเจ้ากรุงศรีวิชัยที่โปรดให้พระเถระชื่อชยันตะสร้างปราสาทอิฐสามหลังถวายพระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์สององค์

อีกด้านหนึ่งของจารึกกล่าวถึงกษัตริย์ราชวงศ์ไศเลนทร์แห่งชวา ซึ่งได้รับการยกย่องว่ามีอำนาจดั่งพระวิษณุ นักวิชาการยังถกเถียงกันว่าทั้งสองด้านเขียนในเวลาเดียวกันหรือไม่ และกษัตริย์ในด้านที่สองคือใคร ปัจจุบันจารึกนี้เก็บรักษาที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร

ศิลปะที่สะท้อนพุทธศาสนามหายานชัดเจนที่สุดคือพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสำริด ซึ่งพบเมื่อ พ.ศ. 2448 (ค.ศ. 1905) ที่วัดพระบรมธาตุไชยา สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนำมาถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แม้จะเหลือเพียงพระวรกายท่อนบนสูง 63 เซนติเมตร แต่ถือเป็นประติมากรรมที่งดงามที่สุดชิ้นหนึ่งของไทย มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 13–14 (คริสต์ศตวรรษที่ 7–8)

พระบรมธาตุไชยา: เจดีย์ที่ยังถกเถียงเรื่องอายุ

พระบรมธาตุไชยาเป็นเจดีย์ทรงปราสาทก่ออิฐ มีฐานสี่เหลี่ยมยกเก็จ และมีสถูปจำลองประดับบนหลังคาแต่ละชั้น รูปแบบนี้คล้ายกับจันทิในชวาภาคกลาง เช่น จันทิปะวนและจันทิเมนดุต นักวิชาการส่วนใหญ่จึงกำหนดอายุไว้ราวพุทธศตวรรษที่ 13–15 (คริสต์ศตวรรษที่ 8–10)

งานวิจัยในระยะหลังเสนอมุมมองต่างออกไป โดยเห็นว่าองค์เจดีย์อาจสร้างครั้งแรกราวพุทธศตวรรษที่ 12–13 ในรูปแบบศิลปะจาม แล้วจึงได้รับการปรับปรุงในสมัยศรีวิชัยราวพุทธศตวรรษที่ 14–15 ข้อเสนอนี้ยังต้องรอการพิสูจน์เพิ่มเติม

เจดีย์องค์นี้เดิมน่าจะเป็นศาสนสถานมหายาน ภายหลังจึงกลายเป็นเจดีย์ในพุทธศาสนาเถรวาท กรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานใน พ.ศ. 2479 และบูรณะครั้งใหญ่ใน พ.ศ. 2521–2523

ตามพรลิงค์และพระเจ้าจันทรภาณุ

เมื่อศรีวิชัยอ่อนแอลงหลังสงครามกับโจฬะ รัฐบนคาบสมุทรหลายแห่งก็มีบทบาทเด่นขึ้น หนึ่งในนั้นคือตามพรลิงค์ ซึ่งมีศูนย์กลางอยู่บริเวณนครศรีธรรมราช ชื่อนี้แปลว่าลึงค์สีทองแดง จีนเรียกรัฐนี้ด้วยชื่อหลายแบบ เช่น ตันหลิวเหมย และตันหม่าหลิง ตามพรลิงค์ส่งทูตไปราชสำนักซ่งใน พ.ศ. 1544, 1559 และ 1613 (ค.ศ. 1001, 1016 และ 1070)

ตามพรลิงค์รุ่งเรืองที่สุดในสมัยพระเจ้าจันทรภาณุ แห่งราชวงศ์ปทุมวงศ์ จารึกภาษาสันสกฤตที่วัดหัวเวียง ไชยา ลงศักราชตรงกับ พ.ศ. 1773 (ค.ศ. 1230) ยกย่องพระองค์ว่าเป็นศรีธรรมราช

คัมภีร์จูฬวงศ์ของลังกาบันทึกว่า ใน พ.ศ. 1790 (ค.ศ. 1247) พระเจ้าจันทรภาณุยกทัพข้ามทะเลไปยังลังกา ทหารของพระองค์ใช้ลูกดอกอาบยาพิษ แต่ถูกเจ้าชายวีรพาหุตีแตกกลับไป นักวิชาการหลายท่านเชื่อว่าเป้าหมายคือพระเขี้ยวแก้วและพระบรมสารีริกธาตุ ต่อมาพระองค์ไปตั้งมั่นทางเหนือของเกาะแถบจาฟนา

พระเจ้าจันทรภาณุยกทัพไปลังกาอีกครั้งในช่วงราว พ.ศ. 1801–1805 แต่กองทัพปาณฑยะจากอินเดียใต้ซึ่งเป็นพันธมิตรของลังกาได้ปราบพระองค์ลง นักวิชาการยังเห็นไม่ตรงกันเรื่องปีที่แน่นอนของสงครามครั้งหลัง และเรื่องที่ว่าพระองค์สิ้นพระชนม์ในสนามรบหรือไม่ การยกทัพข้ามมหาสมุทรของรัฐในอุษาคเนย์ไปไกลถึงลังกาเช่นนี้เป็นเหตุการณ์ที่หาได้ยากในประวัติศาสตร์

จากนครศรีธรรมราชสู่สุโขทัย

แม้สงครามจะล้มเหลว แต่การติดต่อกับลังกาทำให้พุทธศาสนาเถรวาทแบบลังกาวงศ์หลั่งไหลเข้ามาที่นครศรีธรรมราช พระภิกษุและผู้คนจากลังกาเดินทางเข้ามา และพุทธศาสนาแบบใหม่นี้ค่อย ๆ แทนที่มหายานและศาสนาฮินดูในภาคใต้

ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง ซึ่งกล่าวถึงเหตุการณ์ราว พ.ศ. 1835 (ค.ศ. 1292) บันทึกว่าที่สุโขทัยมีพระมหาเถรสังฆราชผู้รอบรู้พระไตรปิฎก ซึ่งเดินทางมาจากเมืองนครศรีธรรมราช นี่คือหลักฐานว่านครศรีธรรมราชได้กลายเป็นประตูที่ส่งต่อพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์ไปยังรัฐไทยที่กำลังเกิดใหม่ทางเหนือ

นักประวัติศาสตร์บางท่านถกเถียงว่าศิลาจารึกหลักนี้ทำขึ้นในสมัยพ่อขุนรามคำแหงจริงหรือไม่ แต่ไม่ว่าคำตอบจะเป็นอย่างไร สายสัมพันธ์ระหว่างนครศรีธรรมราชกับสุโขทัยก็สะท้อนว่า รัฐชายฝั่งภาคใต้ไม่ได้เป็นเพียงทางผ่านของสินค้า แต่ยังเป็นทางผ่านของความคิดและศาสนาที่หล่อหลอมสังคมไทยมาจนถึงปัจจุบัน

ไทม์ไลน์

พ.ศ. 1058 (ค.ศ. 515): ทูตลังกาสุกะไปจีน. พระเจ้าภคทัตต์ส่งทูตไปราชสำนักเหลียง
พ.ศ. 1214 (ค.ศ. 671): อี้จิงแวะศรีวิชัย. ภิกษุจีนบันทึกว่ามีพระภิกษุศึกษาพระธรรมจำนวนมาก
พ.ศ. 1225 (ค.ศ. 682): จารึกเกดูกันบูกิต. หลักฐานเก่าที่สุดที่ระบุชื่อศรีวิชัย ที่ปาเล็มบัง
พ.ศ. 1318 (ค.ศ. 775): จารึกวัดเสมาเมือง. กษัตริย์ศรีวิชัยโปรดให้สร้างปราสาทอิฐสามหลังที่นครศรีธรรมราช
พ.ศ. 1544 (ค.ศ. 1001): ทูตตามพรลิงค์ไปจีน. ตามพรลิงค์ส่งทูตไปราชสำนักซ่ง
พ.ศ. 1568 (ค.ศ. 1025): โจฬะโจมตีศรีวิชัย. พระเจ้าราเชนทรโจฬะยกทัพเรือโจมตีเมืองท่าศรีวิชัย
พ.ศ. 1773 (ค.ศ. 1230): จารึกพระเจ้าจันทรภาณุ. จารึกที่วัดหัวเวียง ไชยา ยกย่องพระองค์ว่าศรีธรรมราช
พ.ศ. 1790 (ค.ศ. 1247): ยกทัพไปลังกาครั้งแรก. พระเจ้าจันทรภาณุบุกลังกาแต่ถูกตีแตก
ราว พ.ศ. 1801–1805 (ค.ศ. ราว 1258–1262): ยกทัพครั้งหลัง. กองทัพปาณฑยะปราบกองทัพตามพรลิงค์
ราว พ.ศ. 1835 (ค.ศ. ราว 1292): จารึกพ่อขุนรามคำแหง. กล่าวถึงพระสังฆราชจากนครศรีธรรมราชที่สุโขทัย
พ.ศ. 2448 (ค.ศ. 1905): พบพระโพธิสัตว์ไชยา. พบที่วัดพระบรมธาตุไชยา แล้วนำมากรุงเทพฯ
พ.ศ. 2461 (ค.ศ. 1918): เซเดส์เสนอเรื่องศรีวิชัย. บทความที่ทำให้โลกรู้จักศรีวิชัยในฐานะรัฐ

รู้หรือไม่

เมืองลอยน้ำ

นักวิชาการเชื่อว่าบ้านเรือนในราชธานีศรีวิชัยที่ปาเล็มบังจำนวนมากเป็นแพหรือเรือนไม้ริมน้ำ ซึ่งผุพังไปตามเวลา นี่คือเหตุผลหนึ่งที่หลักฐานโบราณคดีของศรีวิชัยหาได้ยาก และเปิดช่องให้ถกเถียงเรื่องที่ตั้งมาอย่างยาวนาน

ท่านพุทธทาสกับไชยา

พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรจากไชยาเป็นแรงบันดาลใจให้ท่านพุทธทาสภิกขุ ชาวไชยา สนใจศึกษาโบราณคดีของภาคใต้ ทั้งท่านและธรรมทาส พานิช ผู้เป็นน้องชาย มีบทบาทสำคัญในการเผยแพร่ความรู้เรื่องศรีวิชัยในไทย

ทูตสวมผ้าแดง

บันทึกราชวงศ์เหลียงเล่าว่ากษัตริย์ลังกาสุกะและขุนนางสวมผ้าสีแดงคลุมบ่า คาดเข็มขัดทองและใส่ต่างหูทอง เป็นภาพบรรยายเครื่องแต่งกายของชนชั้นนำบนคาบสมุทรที่เก่าแก่ที่สุดภาพหนึ่ง

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

สุวรรณภูมิ: เส้นทางการค้าข้ามสมุทร (ตอน)
ทวารวดี (ตอน)
ละโว้และอาณาจักรขอมในดินแดนไทย (ตอน)
เมืองโบราณยะรัง (สถานที่)
วัดเสมาเมือง (สถานที่)
พระบรมธาตุไชยา (สถานที่)
พระเจ้าจันทรภาณุ ศรีธรรมราช (บุคคล)
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (บุคคล)
ยอร์ช เซเดส์ (บุคคล)
เขาสามแก้ว ชุมพร (สถานที่)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

แหล่งข้อมูล

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

6 ตุลาคม 2026

ทวารวดี

ภาพประกอบ: Buddha in Dvaravati art · ผู้สร้างสรรค์ผลงาน/ส่งข้อมูลเก็บในคลังข้อมูลเสรีวิกิมีเดียคอ · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

วัฒนธรรมพุทธศาสนายุคแรกของชาวมอญในลุ่มเจ้าพระยาและที่ราบสูงโคราช ซึ่งทิ้งเหรียญเงิน ธรรมจักร และใบเสมาไว้ให้คนรุ่นหลังไขปริศนา · ราวพุทธศตวรรษที่ 11–16 (คริสต์ศตวรรษที่ 6–11)

ความหมายของชื่อ	ทวารวดี มาจากภาษาสันสกฤต หมายถึงเมืองที่มีประตู
หลักฐานชื่อ	เหรียญเงินจารึก ศรีทวารวตีศวรปุณยะ พบ พ.ศ. 2486 ที่นครปฐม
ภาษา	มอญโบราณ สันสกฤต และบาลี เขียนด้วยอักษรปัลลวะและหลังปัลลวะ
ศาสนาหลัก	พุทธศาสนาเถรวาทเป็นหลัก มีมหายานและศาสนาฮินดูร่วมด้วย
เมืองสำคัญ	นครปฐม อู่ทอง คูบัว ศรีเทพ ลพบุรี เมืองเสมา ฟ้าแดดสงยาง
มรดกโลก	ศรีเทพ (พ.ศ. 2566) และภูพระบาท (พ.ศ. 2567)

ชื่อที่ซ่อนอยู่ในไหดินเผา

นักประวัติศาสตร์รู้จักชื่อทวารวดีมาก่อนจากบันทึกจีน แต่ยังไม่มีหลักฐานในแผ่นดินไทยยืนยัน จนกระทั่ง พ.ศ. 2486 (ค.ศ. 1943) ในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ชาวบ้านพบไหดินเผาใต้ซากเจดีย์ร้างริมห้วยจระเข้ ตำบลเนินหิน จังหวัดนครปฐม ภายในมีเหรียญเงินขนาดราว 2 เซนติเมตรสองเหรียญ

ด้านหนึ่งของเหรียญมีรูปหม้อน้ำมีพันธุ์พฤกษาหรือแม่วัวกับลูก อีกด้านมีจารึกอักษรปัลลวะภาษาสันสกฤต ยอร์ช เซเดส์ อ่านได้ว่า ศรีทวารวตีศวรปุณยะ แปลว่าบุญกุศลของพระเจ้าศรีทวารวดี และกำหนดอายุตัวอักษรไว้ราวพุทธศตวรรษที่ 12 (คริสต์ศตวรรษที่ 7)

ต่อมามีการพบเหรียญแบบเดียวกันอีกหลายแห่ง เช่น อู่ทอง เมืองดงคอนในชัยนาท และเขตจังหวัดสิงห์บุรี ใน พ.ศ. 2562 ยังพบศิลาจารึกที่วัดพระงาม นครปฐม ซึ่งกล่าวถึงคำว่าทวารวตีวิภูติ หลักฐานเหล่านี้ทำให้มั่นใจว่าชื่อทวารวดีเป็นชื่อที่ผู้คนยุคนั้นใช้เรียกตัวเองจริง

ทวารวดีในสายตาจีน

พระถังซัมจั๋ง หรือเสวียนจั้ง ภิกษุจีนผู้เดินทางไปอินเดียในพุทธศตวรรษที่ 12 ได้ยินชื่อแคว้นหนึ่งชื่อโถโลโปตี้ และบันทึกว่าแคว้นนี้อยู่ระหว่างศรีเกษตรในพม่ากับอีศานปุระในกัมพูชา ตำแหน่งนี้ตรงกับภาคกลางของไทยพอดี

จดหมายเหตุราชวงศ์ถังบันทึกว่าแคว้นนี้ส่งคณะทูตไปจีนใน พ.ศ. 1181, 1183, 1186, 1190 และ 1192 (ค.ศ. 638, 640, 643, 647 และ 649) ในครั้งหนึ่งทูตยังขอม้าและระฆังสำริดจากราชสำนักจีน ซึ่งนับเป็นคำขอที่ไม่ธรรมดา

การส่งทูตบ่อยครั้งในเวลาเพียงสิบกว่าปีแสดงว่าผู้ปกครองทวารวดีให้ความสำคัญกับการค้าและการรับรองจากจีน และมีความมั่งคั่งพอจะส่งคณะทูตข้ามทะเลไปได้หลายครั้ง

เหรียญเงินเล็ก ๆ สองเหรียญในไหดินเผาใต้เจดีย์ร้าง ได้คืนชื่อให้กับอารยธรรมที่ถูกลืมไปกว่าพันปี

ชาวมอญและภาษาในจารึก

จารึกจำนวนมากในสมัยทวารวดีเขียนเป็นภาษามอญโบราณ จารึกภาษามอญที่เก่าที่สุดที่รู้จักคือชิ้นส่วนจารึกจากวัดโพธิ์ร้าง นครปฐม อายุราวปลายพุทธศตวรรษที่ 11 นอกจากนี้ยังพบจารึกภาษามอญในลพบุรี สระบุรี อุทัยธานี นครสวรรค์ และไกลถึงขอนแก่น มหาสารคาม กาฬสินธุ์

หลักฐานนี้ทำให้นักวิชาการส่วนใหญ่เชื่อว่าผู้คนกลุ่มหลักของทวารวดีพูดภาษาตระกูลมอญ-เขมร ส่วนภาษาสันสกฤตและบาลีใช้ในบริบททางศาสนาและราชสำนัก เช่น คาถาเย ธมฺมา ที่จารึกบนธรรมจักรและพระพิมพ์

ภาษามอญยังคงใช้ต่อเนื่องในภาคเหนือที่หริภุญชัยจนถึงพุทธศตวรรษที่ 18 แสดงว่าวัฒนธรรมมอญมีรากลึกและแพร่กว้างในดินแดนไทยก่อนที่คนไทจะมีบทบาทเด่น

เครือข่ายเมืองคูน้ำคันดิน

เมืองทวารวดีมักมีผังรูปวงรีหรือรูปไม่สม่ำเสมอ ล้อมด้วยคูน้ำและคันดิน ตั้งอยู่ใกล้ทางน้ำที่เชื่อมกับทะเลหรือเส้นทางการค้า ในภาคกลางมีนครปฐมโบราณซึ่งเป็นเมืองใหญ่ที่สุด อู่ทองในสุพรรณบุรีซึ่งมีหลักฐานต่อเนื่องจากยุคการค้าสุวรรณภูมิ และคูบัวในราชบุรีที่มีลวดลายปูนปั้นงดงาม

ทางเหนือของลุ่มเจ้าพระยามีลพบุรีซึ่งพบจารึกภาษามอญหลายหลัก และศรีเทพในเพชรบูรณ์ซึ่งเป็นเมืองแฝดขนาดใหญ่ที่มีทั้งศาสนสถานพุทธและเทวรูปพระวิษณุ ศรีเทพเชื่อมโยงทั้งภาคกลาง อีสาน และอิทธิพลจากกัมพูชาเข้าด้วยกัน

บนที่ราบสูงโคราชมีเมืองเสมาในอำเภอสูงเนิน นครราชสีมา ซึ่งมีพระนอนหินทรายยาว 13.30 เมตร ที่วัดธรรมจักรเสมาราม อายุราวพุทธศตวรรษที่ 13 (คริสต์ศตวรรษที่ 7) นับเป็นพระนอนที่เก่าที่สุดในประเทศไทย และมีเมืองฟ้าแดดสงยางในกาฬสินธุ์ ซึ่งพบใบเสมามากกว่า 170 ชิ้น

ธรรมจักร กวางหมอบ และพระพุทธรูป

สัญลักษณ์ที่โดดเด่นที่สุดของทวารวดีคือธรรมจักรศิลา ซึ่งมักตั้งบนเสาสูงคู่กับรูปกวางหมอบ ทั้งสองอย่างหมายถึงการแสดงปฐมเทศนาที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ธรรมจักรจากวัดเสน่หา นครปฐม สูง 106 เซนติเมตร และมีจารึกภาษาบาลีจากธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

การสร้างธรรมจักรแทนการสร้างพระพุทธรูปในบางกรณีเป็นลักษณะที่พบน้อยในที่อื่นของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จึงถือเป็นเอกลักษณ์สำคัญของศิลปะทวารวดี และบอกว่าชาวพุทธในยุคนั้นเข้าใจหลักธรรมผ่านสัญลักษณ์อย่างลึกซึ้ง

พระพุทธรูปทวารวดีได้แรงบันดาลใจจากศิลปะอินเดียสมัยคุปตะและหลังคุปตะ แต่ปรับให้มีหน้าตาแบบท้องถิ่น คือ ใบหน้ากลม โหนกแก้มสูง ริมฝีปากหนา และคิ้วต่อกันเป็นรูปปีกกา พระพุทธรูปนั่งห้อยพระบาทและพระพุทธรูปยืนที่แสดงวิตรรกมุทราทั้งสองพระหัตถ์ก็เป็นรูปแบบที่พบบ่อย

ใบเสมาแห่งอีสาน

เมื่อพุทธศาสนาแบบทวารวดีแผ่ขึ้นไปบนที่ราบสูงโคราชตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 12 ผู้คนในอีสานได้สร้างธรรมเนียมเฉพาะของตนขึ้น คือการปักใบเสมาหินขนาดใหญ่เพื่อกำหนดเขตศักดิ์สิทธิ์ ใบเสมาเหล่านี้มีทั้งแบบแผ่นแบน แบบแท่งเสา และหินธรรมชาติที่ไม่ตกแต่ง

ใบเสมาจำนวนมากสลักภาพเล่าเรื่องชาดกและพุทธประวัติ ที่เมืองฟ้าแดดสงยางพบใบเสมาสลักเรื่องภูริทัตชาดกและมโหสถชาดก ส่วนใบเสมาชิ้นที่มีชื่อเสียงอย่างภาพพิมพาพิลาปปัจจุบันจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติขอนแก่น

ที่ภูพระบาท อำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี มีการปักใบเสมาล้อมเพิงหินธรรมชาติราวพุทธศตวรรษที่ 14 (คริสต์ศตวรรษที่ 8) เป็นต้นมา ยูเนสโกระบุว่าภูพระบาทเก็บรักษากลุ่มใบเสมาที่ใหญ่ที่สุดในโลก และขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกเมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2567

อาณาจักรเดียวหรือเครือข่ายนครรัฐ

นักวิชาการรุ่นแรกมักมองทวารวดีเป็นอาณาจักรใหญ่ที่มีราชธานีเดียว โดยมากเสนอว่าศูนย์กลางอยู่ที่นครปฐม แต่ข้อเสนอเรื่องที่ตั้งราชธานีก็แตกต่างกัน บางท่านเสนออู่ทอง และงานของศาสตราจารย์พิริยะ ไกรฤกษ์ ในระยะหลังเสนอว่าศรีเทพอาจเป็นศูนย์กลางสำคัญ

นักวิชาการอีกกลุ่มเห็นว่าทวารวดีน่าจะเป็นกลุ่มนครรัฐที่รวมตัวกันอย่างหลวม ๆ มีวัฒนธรรม ศาสนา และศิลปะร่วมกัน แต่แต่ละเมืองมีผู้ปกครองของตนเอง เหตุผลคือรูปแบบศิลปะของแต่ละเมืองต่างกันพอสมควร และยังไม่พบหลักฐานของระบบปกครองรวมศูนย์

สุจิตต์ วงษ์เทศ ยังชี้ว่าเหรียญเงินที่พบใน พ.ศ. 2486 ไม่ได้มาจากการขุดค้นทางโบราณคดี และเหรียญลักษณะนี้น่าจะเป็นเหรียญในพิธีกรรมมากกว่าเงินตรา คำถามว่าทวารวดีเป็นอาณาจักรหรือเป็นวัฒนธรรมจึงยังเปิดอยู่ และผู้อ่านควรรู้ว่าทั้งสองมุมมองมีเหตุผลรองรับ

เมื่อเขมรแผ่อำนาจ และมรดกที่เหลืออยู่

ตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 16 (คริสต์ศตวรรษที่ 11) อาณาจักรเขมรจากเมืองพระนครขยายอิทธิพลเข้ามาในลุ่มเจ้าพระยาและที่ราบสูงโคราช ลพบุรีกลายเป็นศูนย์กลางของวัฒนธรรมเขมรในภาคกลาง และศาสนสถานแบบปราสาทเริ่มแทนที่สถูปแบบทวารวดีในหลายพื้นที่

นอกจากเขมร ทวารวดียังได้รับแรงกดดันจากพุกามทางตะวันตกและรัฐทางคาบสมุทรภาคใต้ เมืองหลายแห่งค่อย ๆ ซบเซา ขณะที่วัฒนธรรมมอญยังอยู่รอดทางเหนือที่หริภุญชัย

มรดกของทวารวดีกลับได้รับการยอมรับในระดับโลกในยุคของเรา เมื่อวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2566 ยูเนสโกขึ้นทะเบียนเมืองโบราณศรีเทพและโบราณสถานทวารวดีที่เกี่ยวข้องเป็นมรดกโลก ตามมาด้วยภูพระบาทในปีถัดมา ทำให้โลกได้รู้จักอารยธรรมที่วางรากฐานพุทธศาสนาให้ดินแดนไทย

ไทม์ไลน์

ราวพุทธศตวรรษที่ 11 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 6): จารึกมอญยุคแรก. จารึกภาษามอญที่วัดโพธิ์ร้าง นครปฐม
ราวพุทธศตวรรษที่ 12 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 7): เหรียญศรีทวารวดี. เหรียญเงินจารึกชื่อผู้ปกครองทวารวดี
พ.ศ. 1181–1192 (ค.ศ. 638–649): คณะทูตไปราชสำนักถัง. โถโลโปตี้ส่งทูตไปจีนอย่างน้อยห้าครั้ง
ราวพุทธศตวรรษที่ 13 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 7): พระนอนเมืองเสมา. พระนอนหินทรายยาว 13.30 เมตร ที่นครราชสีมา
ราวพุทธศตวรรษที่ 14 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 8): ใบเสมาภูพระบาท. การปักใบเสมาล้อมเพิงหินบนภูพระบาท อุดรธานี
ราวพุทธศตวรรษที่ 16 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 11): เขมรขยายอำนาจ. ลพบุรีกลายเป็นศูนย์กลางวัฒนธรรมเขมรในภาคกลาง
พ.ศ. 2486 (ค.ศ. 1943): พบเหรียญเงิน. พบในไหใต้เจดีย์ร้าง ตำบลเนินหิน นครปฐม
พ.ศ. 2562 (ค.ศ. 2019): จารึกวัดพระงาม. จารึกสันสกฤตกล่าวถึงคำว่าทวารวตี
พ.ศ. 2566 (ค.ศ. 2023): ศรีเทพเป็นมรดกโลก. ยูเนสโกขึ้นทะเบียนในการประชุมสมัยที่ 45
พ.ศ. 2567 (ค.ศ. 2024): ภูพระบาทเป็นมรดกโลก. ยูเนสโกขึ้นทะเบียนในการประชุมสมัยที่ 46 ที่นิวเดลี

รู้หรือไม่

ทูตขอระฆัง

บันทึกจีนกล่าวว่าคณะทูตจากทวารวดีเคยขอม้าและระฆังสำริดจากราชสำนักถัง ของสองอย่างนี้บอกเป็นนัยว่าผู้ปกครองต้องการสัญลักษณ์แห่งอำนาจและเครื่องใช้ในพิธีกรรม

พระนอนที่เก่าที่สุด

พระนอนหินทรายที่วัดธรรมจักรเสมาราม เมืองเสมา มีอายุราว 1,300 ปี ถือเป็นพระนอนที่เก่าที่สุดในไทย และเคยถูกน้ำท่วมสูงถึงครึ่งองค์ในปี พ.ศ. 2564

ชื่อนี้ไม่ได้มีแค่ในไทย

คำว่าทวารวดีเป็นชื่อเมืองของพระกฤษณะในมหากาพย์อินเดีย และพบในจารึกของกัมพูชาด้วย การใช้ชื่อเมืองในตำนานอินเดียเป็นวิธีที่ผู้ปกครองในอุษาคเนย์ใช้เสริมบารมีของตน

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

สุวรรณภูมิ: เส้นทางการค้าข้ามสมุทร (ตอน)
ลังกาสุกะ ศรีวิชัย และตามพรลิงค์ (ตอน)
หริภุญชัย: นครมอญแห่งลุ่มน้ำปิง (ตอน)
ละโว้และอาณาจักรขอมในดินแดนไทย (ตอน)
พระปฐมเจดีย์ (สถานที่)
เมืองโบราณอู่ทอง (สถานที่)
เมืองโบราณศรีเทพ (สถานที่)
เมืองเสมา (สถานที่)
เมืองฟ้าแดดสงยาง (สถานที่)
ภูพระบาท (สถานที่)
ยอร์ช เซเดส์ (บุคคล)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

แหล่งข้อมูล

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

6 ตุลาคม 2026

สุวรรณภูมิ: เส้นทางการค้าข้ามสมุทร

ภาพประกอบ: Bead Production KSK · Bérénice Bellina · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

ดินแดนทองในคัมภีร์อินเดียกับหลักฐานโบราณคดีที่บอกว่าคาบสมุทรไทยเคยเป็นทางแยกของการค้าระหว่างมหาสมุทรอินเดียกับทะเลจีนใต้ · ราวพุทธศตวรรษที่ 2–12 (ราว 400 ปีก่อน ค.ศ. – คริสต์ศตวรรษที่ 7)

ความหมาย	สุวรรณภูมิ แปลว่า แผ่นดินทอง (ภาษาสันสกฤตและบาลี)
แหล่งที่มาของชื่อ	ชาดก มิลินทปัญหา และคัมภีร์มหาวงศ์ของลังกา
ที่ตั้ง	ยังไม่มีข้อยุติ มีทั้งไทยภาคกลาง พม่าตอนล่าง คาบสมุทรมลายู และสุมาตรา
แหล่งโบราณคดีสำคัญ	เขาสามแก้ว ภูเขาทอง ควนลูกปัด บ้านดอนตาเพชร อู่ทอง
สินค้าเด่น	ลูกปัดหินและแก้ว ดีบุก ทองคำ เครื่องเทศ ของป่า
พลังขับเคลื่อน	ลมมรสุมที่พัดสลับทิศตามฤดูกาล

แผ่นดินทองในความทรงจำของชาวอินเดีย

คำว่าสุวรรณภูมิมาจากภาษาสันสกฤต แปลตรงตัวว่าแผ่นดินแห่งทอง ชาวอินเดียโบราณใช้คำนี้เรียกดินแดนไกลโพ้นทางตะวันออกที่ต้องข้ามทะเลไปถึง ในสายตาของพ่อค้ายุคนั้น ดินแดนนี้คือแหล่งทองคำ เครื่องหอม และของมีค่าที่หาไม่ได้ในบ้านเกิด

ชื่อนี้ปรากฏในวรรณกรรมหลายเรื่อง ชาดกซึ่งเป็นนิทานชาติก่อนของพระพุทธเจ้ามีเรื่องพ่อค้าล่องเรือไปสุวรรณภูมิอยู่หลายตอน เช่น มหาชนกชาดกที่เจ้าชายลงเรือไปค้าขายแล้วเรือแตกกลางทะเล และสังขชาดกที่พราหมณ์ผู้ร่ำรวยตัดสินใจเดินทางไปแผ่นดินทองเพื่อหาทรัพย์มาทำทานต่อ

คัมภีร์มิลินทปัญหา ซึ่งนักวิชาการเชื่อว่าแต่งราวพุทธศตวรรษที่ 6–7 (คริสต์ศตวรรษที่ 1–2) เอ่ยถึงสุวรรณภูมิในรายชื่อเมืองท่าที่เจ้าของเรือผู้มั่งคั่งแล่นไปค้าขาย หลักฐานเหล่านี้ชี้ว่าในโลกทัศน์ของชาวอินเดีย การเดินทางไปสุวรรณภูมิคือการเสี่ยงโชคทางทะเลเพื่อความมั่งคั่ง

พระโสณะ พระอุตตระ และตำนานการเผยแผ่ศาสนา

คัมภีร์มหาวงศ์ของลังกาเล่าว่า หลังการสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งที่ 3 ในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช ราวพุทธศตวรรษที่ 3 (ราว 250 ปีก่อน ค.ศ.) คณะสงฆ์ได้ส่งสมณทูตออกไปเผยแผ่พระพุทธศาสนาในดินแดนต่าง ๆ โดยพระโสณะและพระอุตตระได้รับมอบหมายให้ไปยังสุวรรณภูมิ

ตามตำนาน พระเถระทั้งสองเดินทางไปถึงดินแดนที่ถูกผีเสื้อสมุทรรังควาน และทำให้ผู้คนจำนวนมากหันมานับถือพระพุทธศาสนา เรื่องนี้กลายเป็นความภูมิใจของทั้งคนไทยและคนมอญในพม่า ซึ่งต่างก็เชื่อว่าบ้านเมืองของตนคือปลายทางของพระเถระทั้งสอง

อย่างไรก็ดี นักวิชาการอย่างนิโคลัส เรอวีร์ ชี้ว่ายังไม่พบจารึกหรือเอกสารในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่กล่าวถึงตำนานนี้หรือคำว่าสุวรรณภูมิในภาษาบาลีก่อนสหัสวรรษที่ 2 ของคริสตกาล เรื่องพระโสณะและพระอุตตระจึงควรอ่านในฐานะตำนาน ไม่ควรถือเป็นบันทึกเหตุการณ์ที่พิสูจน์ได้

สุวรรณภูมิอาจไม่เคยเป็นอาณาจักรเดียว แต่เป็นชื่อที่พ่อค้าข้ามทะเลใช้เรียกความหวังว่าจะพบทองที่ปลายขอบฟ้าตะวันออก

สุวรรณภูมิอยู่ที่ไหน: ข้อถกเถียงที่ยังไม่จบ

คำถามว่าสุวรรณภูมิตั้งอยู่ตรงไหนเป็นข้อถกเถียงมานานกว่าร้อยปี ฝ่ายไทยหลายท่านเสนอว่าศูนย์กลางอยู่แถบลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง โดยเฉพาะเมืองโบราณอู่ทองในจังหวัดสุพรรณบุรีหรือนครปฐม ซึ่งพบโบราณวัตถุจากการค้าทางไกลจำนวนมาก

ฝ่ายพม่ามีประเพณีของชาวมอญที่ถือว่าเมืองสะเทิมในพม่าตอนล่างคือสุวรรณภูมิ ขณะที่บางกลุ่มมองไปที่คาบสมุทรมลายูซึ่งนักภูมิศาสตร์กรีกอย่างปโตเลมีเรียกว่าคาบสมุทรทองคำ ส่วนเกาะสุมาตราก็มีหลักฐานชัดว่าในจารึกปาดังโรโจ พ.ศ. 1829 (ค.ศ. 1286) เรียกดินแดนแถบนั้นว่าสุวรรณภูมิ

นักวิชาการปัจจุบันจำนวนมากเห็นว่าสุวรรณภูมิในคัมภีร์อินเดียน่าจะเป็นชื่อเรียกกว้าง ๆ สำหรับดินแดนทางตะวันออกทั้งหมด มากกว่าจะหมายถึงอาณาจักรเดียวที่มีพรมแดนแน่นอน การที่หลายประเทศอ้างสิทธิ์ในชื่อนี้สะท้อนว่าชื่อสุวรรณภูมิถูกนำมาใช้สร้างความภูมิใจของชาติในยุคสมัยใหม่ด้วย

เขาสามแก้ว: เมืองท่ายุคแรกบนคอคอดกระ

หลักฐานที่ทำให้ภาพสุวรรณภูมิชัดขึ้นมาจากการขุดค้นมากกว่าจากคัมภีร์ แหล่งที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งคือเขาสามแก้ว ในอำเภอเมืองชุมพร ชุมชนโบราณแห่งนี้ตั้งอยู่บนเนินเขาสี่ลูกริมแม่น้ำท่าตะเภา ครอบคลุมพื้นที่ราว 54 เฮกตาร์ ใกล้ฝั่งอ่าวไทยด้านตะวันออกของคอคอดกระ

ระหว่าง พ.ศ. 2548–2552 (ค.ศ. 2005–2009) คณะนักโบราณคดีไทย-ฝรั่งเศส นำโดยแบเรนิซ เบลลินา ร่วมกับกรมศิลปากร ได้ขุดค้นอย่างเป็นระบบ ผลการหาอายุด้วยคาร์บอนกัมมันตรังสีหลายสิบตัวอย่างชี้ว่า กิจกรรมหลักของชุมชนเกิดขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 2–6 (คริสต์ศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาลถึงคริสต์ศตวรรษที่ 1)

สิ่งที่พบมีทั้งกลองมโหระทึกแบบดงเซิน กระจกสำริดสมัยราชวงศ์ฮั่น ภาชนะดินเผาจากอินเดีย ตราประทับอักษรพราหมี และหยกเนฟไรต์ที่มีต้นทางจากไต้หวัน ที่น่าสนใจกว่านั้นคือร่องรอยโรงงานทำลูกปัดหินและแก้ว งานโลหะ และเครื่องปั้นดินเผาหลายประเพณี

คณะผู้วิจัยตีความว่าเขาสามแก้วเป็นเมืองท่ายุคแรกที่มีผู้คนหลายกลุ่มอยู่รวมกัน รวมถึงช่างและพ่อค้าจากเอเชียใต้ การค้นพบนี้ผลักอายุของเส้นทางสายไหมทางทะเลในภูมิภาคนี้ให้เก่าขึ้นไปกว่าที่เคยเชื่อกันหลายร้อยปี

ภูเขาทอง ควนลูกปัด และบ้านดอนตาเพชร

ฝั่งทะเลอันดามันก็มีเมืองท่าสำคัญเช่นกัน แหล่งโบราณคดีภูเขาทองในอำเภอสุขสำราญ จังหวัดระนอง พบเศษภาชนะดินเผาที่ขีดตัวอักษรทมิฬ-พราหมีไว้สามตัว อิรวทัม มหาเทวัน ผู้เชี่ยวชาญจารึกทมิฬ อ่านว่าน่าจะเป็นส่วนหนึ่งของคำว่า ตุรวอน ซึ่งแปลว่านักบวช และกำหนดอายุราวพุทธศตวรรษที่ 7 (คริสต์ศตวรรษที่ 2)

ที่ภูเขาทองยังพบภาชนะดินเผาแบบรูเลตต์ที่คล้ายกับของเมืองอริกเมฑุทางใต้ของอินเดีย และเศษภาชนะแก้วโมเสกจากโลกเมดิเตอร์เรเนียน แสดงว่าพ่อค้าจากอินเดียใต้น่าจะเดินทางมาถึงชายฝั่งนี้โดยตรง

ถัดลงไปทางใต้ที่อำเภอคลองท่อม จังหวัดกระบี่ คือแหล่งควนลูกปัด ซึ่งชาวบ้านตั้งชื่อตามลูกปัดจำนวนมหาศาลที่พบบนเนินดิน ที่นี่พบแท่งแก้ว ก้อนแก้วดิบ และเศษลูกปัด อันเป็นหลักฐานของการผลิตลูกปัดในท้องถิ่น ร่วมกับหัวแหวนหินคาร์เนเลียนแกะสลักแบบโรมัน ซึ่งมีลายไก่ชน เทพีฟอร์ทูนา และซาเทอร์ถือพวงองุ่น อายุราวพุทธศตวรรษที่ 6–7

ในภาคกลาง แหล่งบ้านดอนตาเพชร จังหวัดกาญจนบุรี ซึ่งกรมศิลปากรเริ่มขุดค้นใน พ.ศ. 2518 (ค.ศ. 1975) มีอายุราว 2,300–2,400 ปีมาแล้ว พบจี้หินคาร์เนเลียนรูปสิงโต ลูกปัดหินฝังสี และภาชนะสำริดผนังบาง เป็นหลักฐานว่าการติดต่อกับอินเดียแผ่เข้ามาถึงแผ่นดินตอนในตั้งแต่ยุคเหล็ก

ของจากโรมันและไบแซนไทน์

สินค้าบางชิ้นเดินทางมาไกลกว่าอินเดีย ที่เมืองโบราณอู่ทองพบเหรียญแอนโทนิเนียนัสของวิกตอรินุส ผู้อ้างตนเป็นจักรพรรดิในแคว้นกอลระหว่าง พ.ศ. 812–814 (ค.ศ. 269–271) เหรียญนี้น่าจะผลิตจากโรงกษาปณ์เมืองโคโลญ และเป็นเหรียญโรมันแท้เพียงเหรียญเดียวที่รู้จักว่าพบในประเทศไทย

อีกชิ้นหนึ่งที่มีชื่อเสียงคือตะเกียงสำริดจากพงตึก จังหวัดกาญจนบุรี ยอร์ช เซเดส์ ตีพิมพ์เรื่องนี้ใน พ.ศ. 2471 และเห็นว่าเป็นงานโรมันราวคริสต์ศตวรรษที่ 1–2 ต่อมามีผู้เสนอว่าทำที่เมืองอเล็กซานเดรีย

ใน พ.ศ. 2551 (ค.ศ. 2008) บริจิตต์ บอเรลล์ ศึกษาใหม่และพบว่าตะเกียงนี้เป็นงานไบแซนไทน์ตอนต้น ราวคริสต์ศตวรรษที่ 5–6 ซึ่งอาจผลิตในอียิปต์ การกำหนดอายุใหม่นี้เตือนให้เห็นว่าวัตถุชิ้นเดียวอาจถูกตีความผิดได้หลายร้อยปี และการค้าทางไกลยังคงดำเนินต่อเนื่องมาจนถึงยุคทวารวดีตอนต้น

ลมมรสุม สินค้า และเส้นทางข้ามคาบสมุทร

สิ่งที่ทำให้การค้าข้ามอ่าวเบงกอลเป็นไปได้คือลมมรสุม ช่วงราวพฤษภาคมถึงสิงหาคม ลมพัดจากทิศตะวันตกเฉียงใต้ ส่วนช่วงธันวาคมถึงมีนาคม ลมพัดกลับจากทิศตะวันออกเฉียงเหนือ เรือจึงต้องออกเดินทางตามฤดูกาล และบางครั้งต้องพักรอลมเปลี่ยนทิศที่เมืองท่าเป็นเวลาหลายเดือน

ระยะแรกพ่อค้าจำนวนมากไม่อ้อมแหลมมลายู แต่ขึ้นฝั่งอันดามันแล้วขนสินค้าข้ามคาบสมุทรช่วงที่แคบที่สุดไปลงเรือฝั่งอ่าวไทย นี่คือเหตุผลที่เมืองท่าอย่างเขาสามแก้วและภูเขาทองตั้งอยู่คนละฝั่งของคาบสมุทรในละติจูดใกล้กัน ต่อมาราวคริสต์ศตวรรษที่ 4–5 เรือเริ่มแล่นผ่านช่องแคบมะละกามากขึ้น เส้นทางข้ามคาบสมุทรจึงลดความสำคัญลง

สินค้าที่ไหลเวียนในเครือข่ายนี้มีทั้งลูกปัดหินคาร์เนเลียนและอาเกต ลูกปัดแก้ว ผ้า เครื่องหอม เครื่องเทศ ทองคำ ดีบุก และของป่าอย่างไม้หอมและยางไม้ ชุมชนท้องถิ่นไม่ได้เป็นเพียงผู้ซื้อ แต่ยังรับเทคโนโลยีมาผลิตลูกปัดและโลหะเองด้วย

ฟูนัน จินหลิน และรัฐแรกเริ่ม

เมื่อการค้าเติบโต ชุมชนบางแห่งก็พัฒนาเป็นรัฐ เอกสารจีนเล่าถึงฟูนัน รัฐการค้าในลุ่มแม่น้ำโขงตอนล่างที่มีเมืองท่าออกแอวเป็นศูนย์กลาง ที่ออกแอวพบเหรียญทองโรมันสมัยจักรพรรดิแอนโทนินัส ไพอัส แสดงว่าเครือข่ายเดียวกันนี้ทอดยาวจากโลกโรมันมาถึงชายฝั่งเวียดนาม

เอกสารจีนยังกล่าวถึงรัฐชื่อจินหลิน แปลว่าเพื่อนบ้านทอง ซึ่งอยู่ห่างจากฟูนันไปทางตะวันตกราว 2,000 ลี้ ในพุทธศตวรรษที่ 8 พระเจ้าฟันซีมันแห่งฟูนันยกทัพปราบรัฐทางทะเลได้กว่าสิบแห่ง และเตรียมจะตีจินหลินแต่ประชวรสิ้นพระชนม์เสียก่อน

นักวิชาการไทยหลายท่านเสนอว่าจินหลินอยู่ที่อู่ทองหรือนครปฐม แต่บางท่านเช่นบริกส์เห็นว่าอยู่พม่าตอนล่าง และวีทลีย์เสนอบริเวณชายฝั่งอ่าวไทยตอนบน ชื่อที่แปลว่าทองนี้ทำให้หลายคนเชื่อมโยงจินหลินเข้ากับสุวรรณภูมิ ซึ่งยังต้องรอหลักฐานเพิ่มเติม ไม่ว่าคำตอบจะเป็นอย่างไร ชุมชนการค้าเหล่านี้คือรากฐานที่ทำให้รัฐอย่างทวารวดีเกิดขึ้นในเวลาต่อมา

ไทม์ไลน์

ราวพุทธศตวรรษที่ 2–6 (ค.ศ. ราว 400 ปีก่อน – 100): เมืองท่าเขาสามแก้ว. ชุมชนบนคอคอดกระผลิตลูกปัดและโลหะ ติดต่อทั้งอินเดียและจีน
ราว 2,300–2,400 ปีก่อน: บ้านดอนตาเพชร. ชุมชนยุคเหล็กในกาญจนบุรีมีสิงโตคาร์เนเลียนและภาชนะสำริด
พุทธศตวรรษที่ 3 (ตามตำนาน) (ค.ศ. ราว 250 ปีก่อน): พระโสณะและพระอุตตระ. มหาวงศ์เล่าว่าสมณทูตเดินทางไปเผยแผ่ศาสนาที่สุวรรณภูมิ
ราวพุทธศตวรรษที่ 6–7 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 1–2): หัวแหวนโรมันที่ควนลูกปัด. หินคาร์เนเลียนแกะลายแบบโรมันมาถึงฝั่งอันดามัน
ราวพุทธศตวรรษที่ 7 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 2): ภาชนะจารึกทมิฬ-พราหมี. พบที่ภูเขาทอง ระนอง อ่านว่าคำที่แปลว่านักบวช
พุทธศตวรรษที่ 8 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 3): ฟูนันกับจินหลิน. พระเจ้าฟันซีมันขยายอำนาจทางทะเลแต่ไม่ได้ตีจินหลิน
พ.ศ. 812–814 (ค.ศ. 269–271): เหรียญวิกตอรินุส. เหรียญโรมันที่ภายหลังพบที่เมืองโบราณอู่ทอง
ราวพุทธศตวรรษที่ 10–11 (ค.ศ. คริสต์ศตวรรษที่ 5–6): ตะเกียงพงตึก. ตะเกียงสำริดไบแซนไทน์จากเมดิเตอร์เรเนียนตะวันออก
พ.ศ. 2548–2552 (ค.ศ. 2005–2009): ขุดค้นเขาสามแก้ว. คณะไทย-ฝรั่งเศสขุดค้นอย่างเป็นระบบ
พ.ศ. 2551 (ค.ศ. 2008): กำหนดอายุตะเกียงใหม่. บริจิตต์ บอเรลล์ เสนอว่าเป็นงานไบแซนไทน์ตอนต้น

รู้หรือไม่

หยกจากไต้หวัน

หยกเนฟไรต์ที่เขาสามแก้วมาจากแหล่งเฟิงเถียนในไต้หวัน ช่างในชุมชนนำวัตถุดิบมาตัดแต่งเป็นเครื่องประดับเอง แสดงว่าเครือข่ายการค้าเชื่อมไปถึงทะเลจีนใต้ฝั่งตะวันออก

เหรียญโรมันมีเหรียญเดียว

แม้จะมีเรื่องเล่าว่าพบเหรียญโรมันในไทยหลายแห่ง แต่ตามการศึกษาของนักวิชาการ เหรียญวิกตอรินุสที่อู่ทองเป็นเหรียญโรมันแท้เพียงเหรียญเดียวที่ยืนยันได้ ส่วนที่ควนลูกปัดพบจี้สำริดที่เลียนแบบเหรียญโรมันและแม่พิมพ์หินสำหรับหล่อ

เจ็ดวันเจ็ดคืน

อรรถกถาบาลีเล่าว่าหากได้ลมดี เรือจากลังกาจะแล่นถึงสุวรรณภูมิได้ในเวลาราวเจ็ดวันเจ็ดคืน

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

แหล่งข้อมูล

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

6 ตุลาคม 2026

บ้านเชียงและยุคโลหะ

ภาพประกอบ: Neolithic Pottery from Ban Chiang. Bangkok National Museum, b082 · Michael Gunther · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

เมื่อชุมชนในดินแดนไทยรู้จักหล่อสำริดและถลุงเหล็ก ผลิตเกลือ ขุดคูน้ำรอบหมู่บ้าน และค้าขายกับดินแดนไกล จนวางรากฐานให้รัฐยุคแรก · ราว 1000 ปีก่อน ค.ศ. ถึง พุทธศตวรรษที่ 11 (ราว ค.ศ. 500)

ยุคสำริด	เริ่มราว 1000 ปีก่อน ค.ศ. ตามข้อเสนอของไฮแอม หรือราว 2000 ปีก่อน ค.ศ. ตามข้อเสนอของไวท์
ยุคเหล็ก	เริ่มราว 420 ปีก่อน ค.ศ. ที่บ้านโนนวัด
แหล่งมรดกโลก	บ้านเชียง จ.อุดรธานี ขึ้นทะเบียน พ.ศ. 2535 (ค.ศ. 1992)
แหล่งทองแดง	ภูโล้น จ.เลย และหุบเขาวงพระจันทร์ จ.ลพบุรี
ชุมชนคูน้ำ	พบชุมชนยุคเหล็กที่มีคูน้ำคันดินจำนวนมากในลุ่มแม่น้ำมูล
ศิลปะบนผา	ผาแต้ม จ.อุบลราชธานี และเขาปลาร้า จ.อุทัยธานี

สะดุดรากไม้ เจอประวัติศาสตร์

ในปี พ.ศ. 2509 (ค.ศ. 1966) สตีฟ ยัง (Steve Young) นักศึกษาชาวอเมริกันจากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด เดินผ่านหมู่บ้านบ้านเชียง อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี เขาสะดุดรากต้นงิ้วล้มลงบนทางดิน และเห็นปากไหดินเผาโบราณโผล่พ้นดินขึ้นมา ภาชนะเหล่านั้นมีลายเขียนสีแดงเป็นวงก้นหอยที่สวยงาม

ข่าวการค้นพบทำให้บ้านเชียงเป็นที่รู้จักอย่างรวดเร็ว แต่ก็ตามมาด้วยการลักลอบขุดหาของขายจำนวนมาก ภาชนะลายเขียนสีถูกนำออกไปขายในตลาดของเก่าทั่วโลก ทำให้หลักฐานจำนวนมากสูญหายไปจากบริบทเดิม

ในปี พ.ศ. 2517–2518 (ค.ศ. 1974–1975) กรมศิลปากรร่วมกับพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนียขุดค้นอย่างเป็นระบบ นำโดย ปีสิทธิ์ เจริญวงศ์ และเชสเตอร์ กอร์แมน ได้โบราณวัตถุราวหกตัน ทั้งภาชนะดินเผา กำไล แหวน หัวหอก และเครื่องมือสำริด ซึ่งบอกว่าคนที่นี่ผลิตโลหะเองในท้องถิ่น ต่อมาในปี พ.ศ. 2535 องค์การยูเนสโกขึ้นทะเบียนบ้านเชียงเป็นมรดกโลก

สำริดเก่าแค่ไหน ข้อถกเถียงที่ยังไม่จบ

คำถามว่าคนบ้านเชียงเริ่มใช้สำริดเมื่อไร เป็นข้อถกเถียงที่ยาวนานที่สุดเรื่องหนึ่งในโบราณคดีเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในปี พ.ศ. 2519 กอร์แมนและปีสิทธิ์รายงานว่าสำริดที่บ้านเชียงอาจเก่าถึง 3600 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งจะเก่ากว่าสำริดในจีนและตะวันออกกลาง ข้อเสนอนี้สร้างความตื่นเต้นไปทั่วโลก

ต่อมา ดร.จอยซ์ ไวท์ (Joyce White) แห่งพิพิธภัณฑ์เพนน์ ศึกษาตัวอย่างใหม่และปรับลำดับเวลา เธอเสนอว่ายุคสำริดตอนต้นของบ้านเชียงอยู่ราว 2000 ปีก่อนคริสตกาล โดยอาศัยการหาอายุจากสารอินทรีย์ในเนื้อดินภาชนะและเศษข้าวที่ติดอยู่ในหม้อ

ฝ่าย ศ.ชาร์ลส์ ไฮแอม (Charles Higham) ไม่เห็นด้วย เขาตั้งคำถามว่าทำไมสองแหล่งที่อยู่ไม่ไกลกันจึงรับเทคโนโลยีสำริดห่างกันถึงพันปี ทีมของเขาหาอายุจากกระดูกมนุษย์ที่บ้านเชียงได้ราว 1128–936 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งตรงกับผลจากบ้านโนนวัด เขาเสนอว่าความรู้เรื่องสำริดน่าจะมาจากทางจีนตอนใต้ ในช่วงที่อารยธรรมสำริดของจีนรุ่งเรือง

ไวท์โต้กลับว่าการหาอายุจากกระดูกมีปัญหาทางเทคนิค และผลยังไม่สอดคล้องกับหลักฐานอื่นในภูมิภาค ข้อถกเถียงนี้จึงยังไม่ยุติ ผู้อ่านควรเข้าใจว่าตัวเลขอายุสำริดของไทยที่เห็นในแหล่งต่าง ๆ อาจต่างกันได้เกือบพันปี ขึ้นกับว่าอ้างอิงนักวิชาการฝ่ายใด

สำริดที่บ้านเชียงเริ่มเมื่อไร นักโบราณคดีสองฝ่ายยังเถียงกันโดยห่างกันเกือบพันปี

บ้านโนนวัด บ้านปราสาท และเนินอุโลก

ในลุ่มแม่น้ำมูลตอนบน จังหวัดนครราชสีมา มีแหล่งโบราณคดีสำคัญหลายแห่งที่ช่วยเติมภาพของยุคโลหะ บ้านโนนวัด อำเภอโนนสูง ขุดค้นตั้งแต่ พ.ศ. 2545 โดยไฮแอมเป็นผู้เริ่ม พบหลุมศพ 640 หลุมใน 11 ช่วงเวลา ตั้งแต่ยุคหินใหม่ในศตวรรษที่ 17 ก่อนคริสตกาล ยุคสำริดราว 1050–420 ปีก่อนคริสตกาล ต่อด้วยยุคเหล็ก

ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2546 ทีมงานพบหลุมศพยุคสำริดที่ร่ำรวยอย่างไม่คาดคิด บางหลุมยาวราวห้าเมตร มีภาชนะดินเผามากกว่า 20 ใบ ลูกปัดเปลือกหอยนับพัน ขวานสำริด และกำไลเปลือกหอยขนาดใหญ่ นักวิจัยเรียกกลุ่มนี้ว่าหลุมศพชั้นสูง ซึ่งแสดงว่าสังคมยุคสำริดตอนต้นมีความเหลื่อมล้ำชัดเจน บ้านโนนวัดยังพบกระดูกไก่บ้านที่เก่าที่สุดเท่าที่รู้จัก อายุราว 1650–1250 ปีก่อนคริสตกาล

ไม่ไกลกันคือบ้านปราสาท ซึ่งกรมศิลปากรขุดค้นและเปิดหลุมขุดค้นให้ประชาชนชม ในสามหลุมพบโครงกระดูกรวม 59 โครง พร้อมเครื่องประดับสำริด ลูกปัดแก้ว และภาชนะดินเผา ชุมชนนี้มีอายุย้อนไปราว 3,000 ปี และมีคนอยู่ต่อเนื่องถึงสมัยทวารวดีและเขมร

ส่วนเนินอุโลก อำเภอสูงเนิน เป็นชุมชนยุคเหล็กที่กรมศิลปากรร่วมกับมหาวิทยาลัยโอทาโกขุดค้นในปี พ.ศ. 2540–2541 พบโครงกระดูกราว 120 คน บางคนมีร่องรอยความรุนแรง เช่น กะโหลกที่ถูกฟันด้วยของมีคมหนัก และชายหนุ่มที่มีหัวลูกศรเหล็กฝังอยู่ในกระดูกสันหลัง หลักฐานนี้บอกว่าความขัดแย้งระหว่างชุมชนเพิ่มขึ้นในยุคเหล็ก

ทองแดงจากภูเขา ดีบุกจากแดนไกล

สำริดเป็นโลหะผสมระหว่างทองแดงกับดีบุก ชุมชนที่ทำสำริดจึงต้องหาแร่ทั้งสองชนิด ตั้งแต่ พ.ศ. 2527 กรมศิลปากรร่วมกับพิพิธภัณฑ์เพนน์ทำโครงการโบราณโลหวิทยาในประเทศไทย นำโดย ดร.วินเซนต์ พิกอตต์ (Vincent Pigott) และ สุรพล นาถะพินธุ เพื่อตามหาแหล่งทองแดงโบราณ

แหล่งแรกคือภูโล้น ริมแม่น้ำโขงในจังหวัดเลย ซึ่งขุดค้นในปี พ.ศ. 2528 ที่นี่เป็นเหมืองทองแดงก่อนประวัติศาสตร์แห่งเดียวในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ได้รับการขุดค้น มีอายุในช่วงสหัสวรรษแรกก่อนคริสตกาล นักวิจัยเชื่อว่าผู้คนจากที่ห่างไกลตามลำน้ำโขงเดินทางขึ้นมาขุดแร่ที่นี่ และอุโมงค์เหมืองจำนวนมากอาจถล่มลงจนรูปร่างภูเขาเปลี่ยนไป

แหล่งที่สองคือหุบเขาวงพระจันทร์ จังหวัดลพบุรี ซึ่งเป็นหนึ่งในสามแหล่งผลิตทองแดงขั้นต้นที่รู้จักในภูมิภาค แหล่งสำคัญได้แก่ โนนป่าหวาย นิลกำแหง และโนนหมากลา ช่างโลหะที่นี่ถลุงแร่ทองแดงหลายชนิดร่วมกันในเตาเดียว และผลิตทองแดงเป็นปริมาณมากเพื่อส่งออกไปยังชุมชนอื่น

ส่วนดีบุกนั้นหลักฐานโดยตรงยังมีน้อยกว่าทองแดง นักวิชาการยังศึกษาต่อว่าดีบุกที่ใช้ในชุมชนอีสานและภาคกลางมาจากแหล่งใด สิ่งที่ชัดเจนคือการทำสำริดต้องอาศัยเครือข่ายแลกเปลี่ยนที่กว้างไกล ชุมชนแต่ละแห่งจึงไม่ได้อยู่โดดเดี่ยว

เกลือและเหล็กบนที่ราบสูงโคราช

ใต้ผืนดินของที่ราบสูงโคราชมีชั้นเกลือหินขนาดใหญ่ ในฤดูแล้งคราบเกลือจะขึ้นมาบนผิวดิน ผู้คนตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์รู้จักขูดดินเค็มมากรองน้ำ แล้วต้มน้ำเกลือจนตกผลึก หลักฐานการผลิตเกลือขนาดใหญ่พบที่บ่อพันขัน ในเขตทุ่งกุลาร้องไห้ จังหวัดร้อยเอ็ด และในลุ่มน้ำสงคราม

นักโบราณคดีชาวญี่ปุ่น เออิจิ นิตตะ (Eiji Nitta) ศึกษาแหล่งผลิตเกลือและเหล็กในอีสาน เขาพบว่าเนินดินบางแห่งเกิดจากดินที่ทิ้งจากการทำเกลือซ้อนกันหลายช่วง และพบแหล่งถลุงเหล็กที่มีกลุ่มเตาซึ่งสร้างใหม่และใช้ซ้ำหลายครั้ง แสดงว่าการผลิตเหล็กบางแห่งทำเป็นอุตสาหกรรมขนาดใหญ่

เกลือเป็นสิ่งจำเป็นในการถนอมอาหาร โดยเฉพาะปลาร้าและปลาเค็ม ส่วนเหล็กให้เครื่องมือทำนา อาวุธ และเครื่องใช้ที่แข็งแรงกว่าสำริด การควบคุมทรัพยากรทั้งสองชนิดจึงอาจเป็นแหล่งที่มาของอำนาจและความมั่งคั่งของผู้นำชุมชนในยุคเหล็ก

ชุมชนคูน้ำคันดินแห่งยุคเหล็ก

หากมองจากภาพถ่ายทางอากาศ จะเห็นว่าในลุ่มแม่น้ำมูลมีเนินดินจำนวนมากที่ล้อมรอบด้วยคูน้ำและคันดินเป็นวงกลมหรือวงรี ชุมชนเหล่านี้รุ่งเรืองในยุคเหล็ก ราว 500 ปีก่อนคริสตกาลถึงราว ค.ศ. 600 การสำรวจด้วยภาพดาวเทียมพบชุมชนคูน้ำแห่งใหม่อีก 146 แห่ง ในลุ่มแม่น้ำมูล

นักวิชาการยังเห็นไม่ตรงกันว่าคูน้ำมีไว้ทำอะไร บางคนเห็นว่าใช้เก็บน้ำไว้ใช้ในฤดูแล้งและทำนา บางคนเห็นว่าใช้ป้องกันการโจมตี หรืออาจใช้ทั้งสองอย่าง ที่บ้านโนนวัด ชุมชนยุคเหล็กมีคันดินและคูน้ำสองชั้น และมีลานทำงานโลหะราวสิบกว่าแห่ง

ไฮแอมเสนอว่ายุคเหล็กในลุ่มแม่น้ำมูลเป็นช่วงที่สังคมเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ ทั้งประชากรเพิ่มขึ้น การค้าทางทะเลระหว่างอินเดียกับจีนขยายตัว และการใช้กำลังรุนแรงมากขึ้น ชุมชนคูน้ำบางแห่งยังมีคนอยู่ต่อเนื่องมาถึงสมัยที่สร้างปราสาทอิฐแบบเขมร

กลองมโหระทึกและการติดต่อกับโลกภายนอก

กลองมโหระทึกสำริดเป็นสัญลักษณ์สำคัญของยุคโลหะในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ กลองแบบนี้นักวิชาการเรียกว่าเฮเกอร์ประเภทที่ 1 หรือกลองดองซอน ตามชื่อวัฒนธรรมในเวียดนามเหนือ ผลิตตั้งแต่ราว 600 ปีก่อนคริสตกาลหรือก่อนหน้านั้น จนถึงราวคริสต์ศตวรรษที่ 3 พบแล้วกว่า 200 ใบ กระจายตั้งแต่จีนตอนใต้ถึงอินโดนีเซียตะวันออก

ในประเทศไทย แหล่งที่มีชื่อเสียงคือถ้ำองบะ ริมแม่น้ำแควใหญ่ตอนบน จังหวัดกาญจนบุรี คณะสำรวจไทย-เดนมาร์กสำรวจถ้ำนี้ในช่วง พ.ศ. 2503–2505 พบกลองมโหระทึกหลายใบวางอยู่ใกล้โลงไม้รูปเรือ ซึ่งน่าจะบรรจุศพของบุคคลชั้นสูง แหล่งข้อมูลต่าง ๆ ระบุจำนวนกลองไม่ตรงกัน บางแหล่งว่าสี่ใบ บางแหล่งว่าหกใบ

ถ่านจากโลงไม้ที่ถูกเผาในถ้ำองบะให้ค่าอายุราวคริสต์ศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาล กลองเหล่านี้น่าจะเป็นของมีค่าที่เดินทางมาตามเส้นทางแลกเปลี่ยนจากทางเหนือ และใช้เป็นเครื่องแสดงฐานะของผู้นำ การพบกลองร่วมกับหลุมศพชั้นสูงจึงสะท้อนว่าสังคมยุคเหล็กมีการแบ่งชนชั้นชัดเจน

ภาพเขียนบนผาและก้าวสู่รัฐยุคแรก

ผู้คนยุคโลหะยังทิ้งงานศิลปะไว้บนผาหิน ที่ผาแต้ม อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี มีภาพเขียนสีบนหน้าผาเหนือแม่น้ำโขง กลุ่มที่ยาวที่สุดยาวราว 180 เมตร มีภาพมากกว่า 300 ภาพ เช่น คน ฝ่ามือ ปลาขนาดใหญ่ซึ่งอาจเป็นปลาบึก และเครื่องมือจับปลา อายุของภาพมักประเมินกันว่าราว 3,000–4,000 ปี แต่ตัวเลขยังต่างกันไปตามแหล่งข้อมูล ทีมจากคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ซึ่งมีศรีศักร วัลลิโภดม ร่วมอยู่ด้วย สำรวจพบเมื่อ พ.ศ. 2524

ที่เขาปลาร้า อำเภอลานสัก จังหวัดอุทัยธานี มีภาพเขียนสีแดงและดำบนผนังผาสูงชัน เป็นภาพคนและสัตว์หลายชนิด เช่น สุนัข ไก่ เต่า กบ กวาง และวัว อายุโดยประมาณราว 3,000–5,000 ปี ภาพบางภาพดูเหมือนบันทึกพิธีกรรมและการเลี้ยงสัตว์ของชุมชนเกษตรกรรม

เมื่อถึงปลายยุคเหล็ก ชุมชนในดินแดนไทยมีครบทั้งการทำนาขนาดใหญ่ การผลิตโลหะและเกลือ เครือข่ายการค้าที่กว้างไกล และผู้นำที่มีฐานะเหนือคนอื่น เมื่อการค้าทางทะเลกับอินเดียและจีนขยายตัว ความคิดเรื่องศาสนา อักษร และการปกครองแบบใหม่ก็หลั่งไหลเข้ามา ชุมชนคูน้ำหลายแห่งจึงค่อย ๆ เติบโตเป็นเมืองในยุคทวารวดีและบ้านเมืองยุคแรกเริ่มที่ตามมา

ไทม์ไลน์

ราว 1650–1250 ปีก่อน ค.ศ.: ไก่บ้านที่บ้านโนนวัด. กระดูกไก่บ้านที่เก่าที่สุดเท่าที่รู้จัก
ราว 2000 ปีก่อน ค.ศ. (ข้อเสนอของไวท์): สำริดยุคแรกที่บ้านเชียง. ลำดับเวลาแบบยาวจากการหาอายุเศษข้าวและเนื้อดินภาชนะ
ราว 1050–1000 ปีก่อน ค.ศ. (ข้อเสนอของไฮแอม): เริ่มยุคสำริด. ผลจากบ้านโนนวัดและกระดูกมนุษย์ที่บ้านเชียง
สหัสวรรษแรกก่อน ค.ศ.: เหมืองทองแดงภูโล้นและการถลุงที่วงพระจันทร์. การผลิตทองแดงขนาดใหญ่ในเลยและลพบุรี
ราว 420 ปีก่อน ค.ศ.: เริ่มยุคเหล็กที่บ้านโนนวัด. ชุมชนสร้างคูน้ำคันดินและผลิตเหล็ก
ราวคริสต์ศตวรรษที่ 4 ก่อน ค.ศ.: โลงไม้และกลองมโหระทึกที่ถ้ำองบะ. หลุมศพชั้นสูงในกาญจนบุรี
ราว 500 ปีก่อน ค.ศ.–ค.ศ. 600: ชุมชนคูน้ำรุ่งเรือง. ชุมชนคูน้ำคันดินกระจายทั่วลุ่มแม่น้ำมูล
พ.ศ. 2509 (ค.ศ. 1966): สตีฟ ยัง พบบ้านเชียง. สะดุดรากต้นงิ้วและเห็นไหเขียนสี
พ.ศ. 2517–2518 (ค.ศ. 1974–1975): ขุดค้นบ้านเชียง. กรมศิลปากรร่วมกับพิพิธภัณฑ์เพนน์
พ.ศ. 2524 (ค.ศ. 1981): สำรวจพบภาพเขียนสีผาแต้ม. ทีมมหาวิทยาลัยศิลปากร
พ.ศ. 2535 (ค.ศ. 1992): บ้านเชียงเป็นมรดกโลก. ยูเนสโกขึ้นทะเบียนแหล่งโบราณคดีบ้านเชียง
พ.ศ. 2545 (ค.ศ. 2002): เริ่มขุดค้นบ้านโนนวัด. พบหลุมศพ 640 หลุม รวมถึงหลุมศพชั้นสูงยุคสำริด

รู้หรือไม่

ลายเขียนสีที่โด่งดังมาทีหลัง

ภาชนะลายเขียนสีแดงบนพื้นสีนวลซึ่งเป็นภาพจำของบ้านเชียง จริง ๆ แล้วอยู่ในช่วงปลายของแหล่ง ราว 300 ปีก่อน ค.ศ. ถึง ค.ศ. 300 ส่วนภาชนะยุคแรกเป็นแบบสีดำมีลายขูดขีด

ภูเขาที่ถล่มเพราะเหมือง

นักวิจัยเสนอว่ารูปร่างของภูโล้นในจังหวัดเลยเปลี่ยนไป เพราะอุโมงค์เหมืองทองแดงโบราณที่ขุดกันเป็นร่างแหทรุดตัวลงภายใต้น้ำหนักของดินด้านบน

หลุมศพที่เปิดให้ชม

ทั้งบ้านเชียงและบ้านปราสาทมีหลุมขุดค้นที่เก็บโครงกระดูกและภาชนะไว้ในตำแหน่งเดิม ผู้มาเยือนจึงเห็นได้ว่านักโบราณคดีพบหลักฐานในสภาพอย่างไร

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

บ้านเชียง (สถานที่)
บ้านปราสาทและบ้านโนนวัด (สถานที่)
ถ้ำองบะ (สถานที่)
ผาแต้ม (สถานที่)
บ้านดอนตาเพชร (สถานที่)
ชาร์ลส์ ไฮแอม (บุคคล)
ชาวนาและช่างปั้นยุคหินใหม่ (ตอน)
สุวรรณภูมิ: เส้นทางการค้าข้ามสมุทร (ตอน)
ทวารวดี (ตอน)

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

แหล่งข้อมูล

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

6 ตุลาคม 2026

ชาวนาและช่างปั้นยุคหินใหม่

ภาพประกอบ: Ban Kao Pottery 2 · Noel Hidalgo Tan · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

เมื่อราว 4,000 ปีก่อน ชุมชนที่ปลูกข้าว เลี้ยงสัตว์ ปั้นหม้อ และฝังศพพร้อมเครื่องเซ่น เริ่มตั้งถิ่นฐานตามลุ่มน้ำในดินแดนไทย · ราว 4,000–3,000 ปีก่อน (ราว 2000–1000 ปีก่อน ค.ศ.)

ยุคสมัย	ยุคหินใหม่ ก่อนการใช้โลหะ
วิถีชีวิตใหม่	ปลูกข้าว เลี้ยงสัตว์ ปั้นภาชนะดินเผา ขัดเครื่องมือหิน
แหล่งสำคัญ	บ้านเก่า (กาญจนบุรี) โคกพนมดี (ชลบุรี) โนนนกทา (ขอนแก่น)
การค้นพบเด่น	หลุมศพเจ้าแม่โคกพนมดี พร้อมลูกปัดเปลือกหอย 120,787 เม็ด
ต้นทางของข้าว	ลุ่มแม่น้ำแยงซีในจีน แพร่ลงใต้ช่วงปลายสหัสวรรษที่ 3 ก่อน ค.ศ.
ข้อถกเถียง	ชาวนากลุ่มแรกอพยพเข้ามา หรือคนท้องถิ่นรับวิธีใหม่ไปใช้

การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของวิถีชีวิต

หลายหมื่นปีที่ผ่านมา ผู้คนในดินแดนไทยหาอาหารด้วยการล่าสัตว์และเก็บของป่า แต่เมื่อราว 4,000 ปีก่อน มีวิถีชีวิตแบบใหม่ปรากฏขึ้นตามลุ่มแม่น้ำ ผู้คนเริ่มสร้างหมู่บ้านถาวร ปลูกข้าว เลี้ยงหมู สุนัข และไก่ ทำภาชนะดินเผาใช้ในครัวเรือน และขัดหินให้เป็นขวานที่คมและแข็งแรง

นักโบราณคดีเรียกช่วงนี้ว่ายุคหินใหม่ ชื่อนี้มาจากเครื่องมือหินขัดที่ใช้แพร่หลาย แต่สิ่งที่เปลี่ยนชีวิตคนจริง ๆ คือการผลิตอาหารเอง เมื่อมีข้าวสะสมไว้ ผู้คนก็อยู่ที่เดิมได้นานขึ้น หมู่บ้านใหญ่ขึ้น และมีเวลาพัฒนางานฝีมืออย่างการปั้นหม้อและการทำเครื่องประดับ

เรื่องราวของยุคนี้ส่วนใหญ่มาจากสุสาน เพราะชุมชนยุคหินใหม่ฝังศพไว้ในบริเวณหมู่บ้าน พร้อมภาชนะดินเผาและเครื่องใช้ต่าง ๆ โครงกระดูกและของที่ฝังร่วมจึงเป็นเหมือนบันทึกที่บอกเราว่าคนเหล่านั้นกินอะไร ทำงานอะไร และให้คุณค่ากับสิ่งใด

ข้าวมาจากไหน

หลักฐานทางโบราณคดีชี้ว่าข้าวถูกปรับปรุงพันธุ์เป็นพืชปลูกครั้งแรกในลุ่มแม่น้ำแยงซีทางตอนใต้ของจีน ส่วนข้าวฟ่างเริ่มปลูกในลุ่มแม่น้ำเหลือง ชุมชนชาวนาจากสองภูมิภาคนี้ค่อย ๆ ขยายตัวลงใต้ และมาถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีปในช่วงปลายสหัสวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาล

ศ.ชาร์ลส์ ไฮแอม (Charles Higham) นักโบราณคดีชาวนิวซีแลนด์ เสนอว่าการขยายตัวนี้เดินทางตามหลายเส้นทาง เส้นหนึ่งไปตามชายฝั่งเวียดนาม อีกหลายเส้นไปตามลำน้ำใหญ่อย่างแม่น้ำโขงและแม่น้ำสาละวิน ผลการศึกษาพันธุกรรมในระยะหลังก็สนับสนุนว่ามีผู้คนกลุ่มใหม่ที่เกี่ยวข้องกับชาวนาจากจีนตอนใต้เข้ามาผสมกับคนท้องถิ่นจริง

อย่างไรก็ดี นักวิชาการไม่ได้เห็นตรงกันทั้งหมด บางส่วนเน้นว่าการแพร่กระจายครั้งนี้มาพร้อมผู้คนที่อพยพเข้ามาเป็นจำนวนมาก บางส่วนเห็นว่าคนท้องถิ่นซึ่งสืบเชื้อสายจากนักล่าสัตว์มีบทบาทสำคัญในการรับเอาวิธีใหม่มาปรับใช้เอง ภาพที่น่าจะใกล้ความจริงคือการผสมผสานทั้งสองแบบ ซึ่งแตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่

ช่างปั้นหม้อหญิงแห่งโคกพนมดีจากไปพร้อมลูกปัดกว่าแสนเม็ด และทิ้งคำถามเรื่องฐานะของผู้หญิงในยุคหินใหม่ไว้จนถึงวันนี้

บ้านเก่า จุดเริ่มต้นจากค่ายเชลยศึก

เรื่องราวของการศึกษายุคหินใหม่ในไทยเริ่มต้นในสถานการณ์ที่ไม่มีใครคาดคิด ระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง เอช. อาร์. ฟาน ฮีเคอเรน (H. R. van Heekeren) นักโบราณคดีชาวดัตช์ ถูกญี่ปุ่นจับเป็นเชลยศึกและส่งมาทำงานสร้างทางรถไฟสายไทย-พม่า ในปี พ.ศ. 2486 ขณะอยู่ที่ค่ายใกล้บ้านเก่า จังหวัดกาญจนบุรี เขาสังเกตเห็นเครื่องมือหินโบราณและเก็บซ่อนไว้กับตัว

หลังสงคราม ฟาน ฮีเคอเรนกลับมาที่นี่อีกครั้งในฐานะสมาชิกของคณะสำรวจก่อนประวัติศาสตร์ไทย-เดนมาร์ก ซึ่งทำงานระหว่าง พ.ศ. 2503–2505 (ค.ศ. 1960–1962) คณะนี้มี ดร.แปร์ เซอเรนเซน (Per Sørensen) ชาวเดนมาร์กเป็นผู้นำการขุดค้นที่บ้านเก่า ฝ่ายไทยมีพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต เป็นประธาน

การขุดค้นพบหลุมศพยุคหินใหม่จำนวนมาก พร้อมขวานหินขัด เครื่องประดับ และภาชนะดินเผาที่มีเอกลักษณ์ คือหม้อสามขา ซึ่งมีขากลวงสามขาค้ำตัวภาชนะ อายุของชุมชนนี้อยู่ราว 4,000–3,000 ปีก่อน เซอเรนเซนเห็นว่าภาชนะสามขาคล้ายกับของในจีน จึงเสนอว่าผู้คนบ้านเก่าอาจมีความเชื่อมโยงกับจีนตอนใต้

ภาชนะแบบเดียวกันนี้ยังพบในภาคกลาง ภาคตะวันตก และคาบสมุทรมลายู แสดงว่าผู้คนในพื้นที่เหล่านี้มีการติดต่อกัน ปัจจุบันโบราณวัตถุส่วนหนึ่งจัดแสดงที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเก่า

โคกพนมดี หมู่บ้านริมปากแม่น้ำ

โคกพนมดีเป็นเนินดินขนาดใหญ่ในอำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี ใกล้แม่น้ำบางปะกง เมื่อราว 4,000 ปีก่อน ที่นี่อยู่ใกล้ชายฝั่งทะเลและปากแม่น้ำมากกว่าปัจจุบัน รอบหมู่บ้านเป็นป่าชายเลน ชาวบ้านจับปลา ปู และหอยจากทะเลและลำน้ำ

ในปี พ.ศ. 2527–2528 (ค.ศ. 1984–1985) กรมศิลปากรร่วมกับมหาวิทยาลัยโอทาโก ประเทศนิวซีแลนด์ ขุดค้นที่นี่ นำโดย ศ.ชาร์ลส์ ไฮแอม และ ดร.รัชนี ทศรัตน์ การขุดค้นเริ่มขึ้นปลายเดือนธันวาคม พ.ศ. 2527 และใช้เวลาราวเจ็ดเดือน ทีมงานพบชั้นดินที่มีร่องรอยการอยู่อาศัยหนาราวเจ็ดเมตร

ในชั้นดินนั้นมีหลุมศพ 154 หลุม แบ่งได้เป็นเจ็ดช่วงการฝังศพ ผู้ตายถูกฝังซ้อนเหนือบรรพบุรุษของตนเป็นกลุ่ม ๆ ต่อเนื่องกันราว 17–20 ชั่วคน ชุมชนนี้อยู่อาศัยราว 2000–1500 ปีก่อนคริสตกาล นักวิชาการจึงติดตามชีวิตของครอบครัวเดียวกันได้ยาวนานหลายร้อยปี

เจ้าแม่แห่งโคกพนมดี

หลุมศพที่โด่งดังที่สุดของโคกพนมดีคือหลุมหมายเลข 15 ในช่วงการฝังศพที่ห้า ผู้ตายเป็นหญิงอายุราว 35 ปี เธอถูกฝังพร้อมลูกปัดเปลือกหอย 120,787 เม็ด ซึ่งน่าจะเย็บติดกับเสื้อผ้าหลายชั้น นอกจากนี้ยังมีกำไลเปลือกหอยและภาชนะดินเผาที่งดงาม สื่อมวลชนและนักวิชาการบางคนเรียกเธอว่าเจ้าหญิงหรือเจ้าแม่แห่งโคกพนมดี

ของที่ฝังร่วมกับเธอยังมีเครื่องมือปั้นหม้อ ได้แก่ หินดุ (ทั่งสำหรับรองด้านในของหม้อขณะตี) และหินขัดผิวภาชนะ กระดูกข้อมือของเธอมีร่องรอยการใช้งานหนักซ้ำ ๆ นักวิจัยจึงเสนอว่าเธอเป็นช่างปั้นหม้อฝีมือสูง ใกล้กันยังพบหลุมศพเด็กทารกที่มีหินดุขนาดจิ๋วฝังอยู่ด้วย ซึ่งอาจเป็นลูกสาวของเธอ

หลักฐานนี้ทำให้นักวิชาการถกเถียงกันว่าความร่ำรวยของเธอมาจากไหน ข้อเสนอหนึ่งคือการปั้นหม้อเป็นงานที่ผู้หญิงทำและมีมูลค่าสูง ภาชนะของโคกพนมดีอาจถูกแลกเปลี่ยนกับเปลือกหอยหายากจากแดนไกล ทำให้ช่างปั้นมีฐานะดี อย่างไรก็ตาม บทบาทที่แท้จริงของเธอในชุมชนยังเป็นปริศนาที่ยังไม่มีคำตอบแน่ชัด

ข้าวที่โคกพนมดี ปลูกบ้างไม่ปลูกบ้าง

โคกพนมดีให้บทเรียนสำคัญว่าการทำนาไม่ได้เป็นเส้นทางตรงไปข้างหน้าเสมอไป ในช่วงแรก ชาวบ้านพึ่งทรัพยากรจากปากแม่น้ำและทะเลเป็นหลัก ต่อมาเมื่อสภาพแวดล้อมเปลี่ยนและการเข้าถึงทะเลลดลง หลักฐานการปลูกข้าวก็ปรากฏชัดขึ้น

แต่เมื่อทะเลกลับมาใกล้อีกครั้ง ชาวบ้านก็หันกลับไปพึ่งทรัพยากรทะเลอีก ไฮแอมและคณะจึงสรุปว่าในพื้นที่ชายฝั่งเช่นนี้ การปลูกข้าวเป็นกิจกรรมเสริมมากกว่าหลัก ผู้คนผสมผสานการหาอาหารแบบเดิมเข้ากับเทคโนโลยียุคหินใหม่ตามสภาพแวดล้อม

การศึกษากะโหลกและฟันจากโคกพนมดีพบว่าผู้คนบางส่วนมีลักษณะใกล้กับกลุ่มชาวนาที่ขยายตัวลงมาจากทางเหนือ ภาพที่ได้จึงเป็นภาพของการพบกันระหว่างผู้มาใหม่กับวิถีชีวิตเดิม มากกว่าการแทนที่กันทั้งหมด

โนนนกทา หมู่บ้านชาวนาบนที่ราบสูงโคราช

โนนนกทาเป็นเนินดินที่เชิงเขาภูเวียง จังหวัดขอนแก่น เชสเตอร์ กอร์แมนพบแหล่งนี้ระหว่างการสำรวจกู้ภัยโบราณคดีในลุ่มแม่น้ำโขงตอนล่าง ต่อมาวิลเฮล์ม โซลไฮม์ (Wilhelm Solheim) และดอนน์ บายาร์ด (Donn Bayard) จากมหาวิทยาลัยฮาวายนำการขุดค้นในช่วง พ.ศ. 2508–2511 พบหลุมศพก่อนประวัติศาสตร์กลุ่มใหญ่ที่สุดกลุ่มหนึ่งของภูมิภาค

โนนนกทาเคยเป็นศูนย์กลางของข้อถกเถียงครั้งใหญ่ โซลไฮม์เคยเสนอว่าขวานสำริดที่พบมีอายุราว 3500 ปีก่อนคริสตกาล ซึ่งจะเก่ากว่าสำริดในจีนและตะวันออกกลาง แต่ในปี พ.ศ. 2557 ไฮแอมและคณะหาอายุใหม่จากกระดูกมนุษย์ด้วยวิธีเอเอ็มเอส พบว่าการตั้งถิ่นฐานเริ่มในศตวรรษที่ 14 ก่อนคริสตกาล ช่วงยุคหินใหม่สิ้นสุดราวกลางศตวรรษที่ 11 ก่อนคริสตกาล และยุคสำริดเริ่มในศตวรรษที่ 10 ก่อนคริสตกาล

ของที่ฝังร่วมกับศพที่โนนนกทาค่อนข้างเรียบง่าย ผู้ขุดค้นรุ่นหลังจึงมองว่าที่นี่เป็นหมู่บ้านเกษตรกรที่ห่างไกล มีความเหลื่อมล้ำทางสังคมไม่มาก ต่างจากภาพสังคมชนชั้นที่บางคนเคยเสนอ

หม้อ หลุมศพ และความเชื่อ

ภาชนะดินเผาเป็นหลักฐานที่พบมากที่สุดของยุคนี้ ช่างปั้นใช้หินดุรองด้านในและไม้ตีด้านนอกเพื่อขึ้นรูป ลายที่นิยมได้แก่ลายเชือกทาบและลายขูดขีด แต่ละพื้นที่มีรูปแบบของตนเอง เช่น หม้อสามขาที่บ้านเก่า และภาชนะฝีมือดีที่ฝังร่วมกับศพที่โคกพนมดี

ชุมชนยุคหินใหม่มักฝังศพไว้ในบริเวณหมู่บ้านของตนเอง บางแห่งฝังซ้อนกันเป็นกลุ่มตามสายตระกูลอย่างที่โคกพนมดี ผู้ตายมักได้รับภาชนะดินเผา เครื่องประดับ และเครื่องมือฝังไปด้วย ซึ่งอาจสะท้อนความเชื่อว่าผู้ตายยังต้องใช้สิ่งของเหล่านี้ต่อในโลกหลังความตาย

ความแตกต่างของปริมาณของที่ฝังร่วมระหว่างหลุมศพต่าง ๆ ยังเป็นเบาะแสเรื่องฐานะทางสังคม บางชุมชนมีหลุมศพที่ร่ำรวยโดดเด่นเพียงไม่กี่หลุม แสดงว่าความเหลื่อมล้ำเริ่มก่อตัวขึ้นแล้ว รากฐานเหล่านี้จะเติบโตต่อในยุคโลหะ เมื่อสำริดและเหล็กกลายเป็นของมีค่าชนิดใหม่

ไทม์ไลน์

ปลายสหัสวรรษที่ 3 ก่อน ค.ศ.: ชาวนาจากทางเหนือเริ่มขยายตัวลงใต้. การปลูกข้าวและข้าวฟ่างแพร่ตามลำน้ำใหญ่สู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ราว 2000–1500 ปีก่อน ค.ศ.: ชุมชนโคกพนมดี. หมู่บ้านริมปากน้ำบางปะกงฝังศพต่อเนื่องราว 20 ชั่วคน
ราว 4,000–3,000 ปีก่อน: ชุมชนบ้านเก่า. ผู้คนริมแควน้อยฝังศพพร้อมหม้อสามขาและขวานหินขัด
ศตวรรษที่ 14 ก่อน ค.ศ.: เริ่มตั้งถิ่นฐานที่โนนนกทา. หมู่บ้านชาวนาเชิงเขาภูเวียง
พ.ศ. 2486 (ค.ศ. 1943): ฟาน ฮีเคอเรนพบเครื่องมือหิน. เชลยศึกชาวดัตช์เก็บเครื่องมือหินที่บ้านเก่าระหว่างสร้างทางรถไฟ
พ.ศ. 2503–2505 (ค.ศ. 1960–1962): คณะสำรวจไทย-เดนมาร์ก. ขุดค้นบ้านเก่าอย่างเป็นระบบ นำโดยแปร์ เซอเรนเซน
พ.ศ. 2508–2511 (ค.ศ. 1965–1968): ขุดค้นโนนนกทา. ทีมมหาวิทยาลัยฮาวายพบหลุมศพกลุ่มใหญ่
พ.ศ. 2527–2528 (ค.ศ. 1984–1985): ขุดค้นโคกพนมดี. ไฮแอมและรัชนี ทศรัตน์พบหลุมศพ 154 หลุม รวมถึงหลุมเจ้าแม่
พ.ศ. 2557 (ค.ศ. 2014): หาอายุโนนนกทาใหม่. ผลจากกระดูกมนุษย์ชี้ว่ายุคสำริดเริ่มในศตวรรษที่ 10 ก่อน ค.ศ.

รู้หรือไม่

หินดุคืออะไร

หินดุเป็นหินหรือดินเผารูปทรงมนสำหรับรองผนังด้านในของหม้อ ขณะที่ช่างใช้ไม้ตีด้านนอกให้ผนังบางและแน่น ช่างปั้นหม้อพื้นบ้านในไทยบางแห่งยังใช้วิธีนี้อยู่

ลูกปัดแสนเม็ด

ลูกปัดเปลือกหอย 120,787 เม็ดในหลุมเจ้าแม่โคกพนมดีต้องใช้แรงงานมหาศาลในการเจียร เจาะ และร้อย ตัวเลขนี้บอกเราว่าชุมชนให้ความสำคัญกับเธอมากเพียงใด

ของจากสงครามสู่พิพิธภัณฑ์

เครื่องมือหินที่ฟาน ฮีเคอเรนเก็บไว้ระหว่างเป็นเชลยศึก ภายหลังกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการสำรวจไทย-เดนมาร์ก และนำไปสู่การตั้งพิพิธภัณฑ์ที่บ้านเก่าในเวลาต่อมา

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

หน้าที่กล่าวถึงเรื่องนี้

แหล่งข้อมูล

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

6 ตุลาคม 2026

มนุษย์ยุคแรกในดินแดนไทย

ภาพประกอบ: Lang Rongrien Exterior 2 · Noel Hidalgo Tan · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

เรื่องราวของนักล่าสัตว์และเก็บของป่าที่อาศัยตามเพิงผาและถ้ำในดินแดนไทยตั้งแต่ราว 40,000 ปีก่อน ในยุคที่ทะเลยังต่ำกว่าปัจจุบันมาก · ราว 40,000–4,000 ปีก่อน

ยุคสมัย	ยุคหินเก่าตอนปลาย ต่อเนื่องถึงวัฒนธรรมโฮบินเหียน
หลักฐานเก่าสุดที่ยอมรับกันกว้างขวาง	เพิงผาหลังโรงเรียน จ.กระบี่ ราว 39,000 ปีก่อนหรือเก่ากว่า
การฝังศพเก่าแก่	เพิงผาถ้ำลอด จ.แม่ฮ่องสอน ราว 13,640 ปีก่อน
เครื่องมือเด่น	เครื่องมือหินกะเทาะหน้าเดียวแบบสุมาตราลิธ
สภาพแวดล้อม	ระดับทะเลต่ำกว่าปัจจุบันราว 120 เมตร ในช่วงยุคน้ำแข็งครั้งล่าสุด
ข้อถกเถียงสำคัญ	มนุษย์โฮโมอีเรกตัสที่ลำปาง และการเกษตรยุคแรกที่ถ้ำผีแมน

แผ่นดินที่กว้างกว่าวันนี้

หากย้อนกลับไปราว 20,000 ปีก่อน แผนที่ของภูมิภาคนี้จะดูต่างจากปัจจุบันมาก ช่วงนั้นโลกอยู่ในยุคน้ำแข็งครั้งล่าสุด น้ำจำนวนมหาศาลถูกกักเป็นแผ่นน้ำแข็งบนแผ่นดินทางซีกโลกเหนือ ระดับทะเลจึงลดลงต่ำกว่าวันนี้ราว 120 เมตร

พื้นทะเลตื้นที่เรียกว่าไหล่ทวีปซุนดาโผล่ขึ้นมาเป็นผืนดินกว้างใหญ่ นักวิทยาศาสตร์เรียกแผ่นดินนี้ว่าซุนดาแลนด์ อ่าวไทยในเวลานั้นเป็นที่ราบมีแม่น้ำไหลผ่าน คาบสมุทรมลายูเชื่อมต่อกับเกาะสุมาตรา ชวา และบอร์เนียว สัตว์ใหญ่อย่างช้าง เสือ และแรดเดินข้ามไปมาได้

หลังจากราว 18,000 ปีก่อน น้ำแข็งเริ่มละลายและทะเลค่อย ๆ รุกเข้ามา ผืนดินซุนดาแลนด์จมลงทีละน้อยจนถึงราว 7,000 ปีก่อน หลักฐานของคนที่เคยอยู่บนที่ราบต่ำเหล่านั้นจึงอาจจมอยู่ใต้ทะเล สิ่งที่นักโบราณคดีค้นพบได้ในวันนี้ส่วนใหญ่มาจากถ้ำและเพิงผาบนที่สูงซึ่งรอดพ้นจากน้ำทะเล

มนุษย์ลำปาง หลักฐานที่ยังถกเถียง

คำถามแรกที่หลายคนอยากรู้คือ มนุษย์กลุ่มแรกเข้ามาถึงดินแดนไทยเมื่อไร ในปี พ.ศ. 2542 (ค.ศ. 1999) มีการพบชิ้นส่วนกะโหลกศีรษะส่วนหน้าผากที่บ้านหาดปูได อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง ผู้ค้นพบเสนอว่าเป็นของมนุษย์โฮโมอีเรกตัส อายุราว 500,000 ปี และเรียกกันว่ามนุษย์ลำปาง

ชิ้นส่วนนี้เคยนำออกจัดแสดงร่วมกับเครื่องมือหินกะเทาะและกระดูกสัตว์ที่พบบริเวณเดียวกัน ในพื้นที่ใกล้เคียงอย่างอำเภอแม่ทะก็มีรายงานเครื่องมือหินที่อาจเก่าถึงหลายแสนปี

อย่างไรก็ดี นักวิชาการจำนวนมากยังไม่ยอมรับว่าหลักฐานเหล่านี้เชื่อถือได้ ปัญหาหลักคือการกำหนดอายุและบริบทของชั้นดินที่พบยังไม่ชัดเจนพอ ด้วยเหตุนี้ เรื่องมนุษย์โฮโมอีเรกตัสในเมืองไทยจึงยังเป็นคำถามเปิด ขณะที่หลักฐานของมนุษย์สมัยใหม่ในช่วงหลายหมื่นปีที่ผ่านมามีความหนักแน่นกว่ามาก

เมื่ออ่าวไทยยังเป็นทุ่งกว้าง นักล่าสัตว์ยุคแรกได้จุดไฟในเพิงผาที่กระบี่และปางมะผ้ามาแล้วหลายหมื่นปี

เพิงผาหลังโรงเรียนและถ้ำหมอเขียว ร่องรอยที่กระบี่

หลักฐานเก่าแก่ที่มั่นคงที่สุดชิ้นหนึ่งมาจากเพิงผาหลังโรงเรียน ในหุบเขาแม่น้ำกระบี่ ดักลาส แอนเดอร์สัน (Douglas Anderson) นักโบราณคดีชาวอเมริกันขุดค้นที่นี่ในช่วง พ.ศ. 2526–2528 เขาพบชั้นดินสมัยไพลสโตซีนสามชั้น มีอายุตั้งแต่ราว 27,000 ปีไปจนเก่ากว่า 43,000 ปีก่อน โดยชั้นที่มีร่องรอยคนชัดเจนเริ่มราว 39,000 ปีก่อน

ในชั้นเหล่านั้นมีเตาไฟ เครื่องมือหินกะเทาะ และกระดูกสัตว์ แสดงว่าคนแวะมาพักและทำอาหารที่นี่ เพิงผาแห่งนี้สำคัญเพราะเป็นแหล่งแรกในไทยที่ให้ลำดับชั้นดินสมัยไพลสโตซีนซึ่งหาอายุด้วยถ่านได้ชัดเจน และมีชั้นวัฒนธรรมโฮบินเหียนทับอยู่ด้านบน

ไม่ไกลกันนักคือถ้ำหมอเขียว ในอำเภอเมืองกระบี่ ซึ่ง ศ.สุรินทร์ ภู่ขจร และคณะจากมหาวิทยาลัยศิลปากรขุดค้น ชั้นล่างสุดของแหล่งนี้มีอายุเก่ากว่า 25,800 ปี และพบโครงกระดูกมนุษย์ที่ถูกฝังไว้ในช่วงปลายสมัยไพลสโตซีน นับเป็นหลักฐานการฝังศพที่เก่าแก่ที่สุดชิ้นหนึ่งในภาคใต้ของไทย

ปางมะผ้า บ้านของนักล่าบนดอยสูง

อีกฟากหนึ่งของประเทศ อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นแหล่งรวมถ้ำและเพิงผาที่มีร่องรอยคนโบราณหนาแน่นที่สุดแห่งหนึ่งในไทย ศ.ดร.รัศมี ชูทรงเดช จากมหาวิทยาลัยศิลปากรนำโครงการโบราณคดีบนพื้นที่สูงสำรวจพื้นที่นี้อย่างเป็นระบบ โดยช่วง พ.ศ. 2541–2542 ทีมของเธอทำแผนที่และสำรวจถ้ำที่มีโลงไม้ราว 50 แห่ง

ที่เพิงผาถ้ำลอด ทีมของ ศ.ดร.รัศมี ขุดค้นในช่วง พ.ศ. 2544–2545 และ พ.ศ. 2549 พบว่าคนเริ่มใช้เพิงผานี้ตั้งแต่ราว 40,000 ปีก่อน มีเตาไฟ ที่ทำเครื่องมือหิน และเครื่องมือหินอย่างน้อย 1,722 ชิ้น ที่สำคัญคือพบโครงกระดูกมนุษย์ฝังไว้สองระดับ ระดับล่างมีอายุราว 13,640 ปีก่อน และระดับบนราว 12,100 ปีก่อน

โครงกระดูกที่เก่ากว่าเป็นของผู้หญิงอายุราว 25–35 ปี สูงราว 150 เซนติเมตร ต่อมาในปี พ.ศ. 2560 ทีมนักวิจัยที่มี ดร.ซูซาน เฮย์ส แห่งมหาวิทยาลัยวูลลองกอง ประเทศออสเตรเลีย ร่วมกับ ศ.ดร.รัศมี ได้จำลองใบหน้าของเธอขึ้นใหม่ และเรียกเธอว่าสตรีแห่งถ้ำลอด นักวิจัยเตือนว่าไม่ควรเรียกเธอว่าบรรพบุรุษของคนไทย เพราะเธอเป็นตัวแทนของผู้คนเมื่อหมื่นกว่าปีก่อน ซึ่งเกิดก่อนการก่อตัวของกลุ่มชาติพันธุ์ใด ๆ ในปัจจุบัน

ห่างออกไปราว 10 กิโลเมตรคือเพิงผาบ้านไร่ ซึ่งมีคนกลุ่มโฮบินเหียนอาศัยในช่วงราว 12,500–10,250 ปีก่อน และพบโครงกระดูกที่ฝังในท่างอตัว อายุราว 9,800 ปีก่อน แหล่งเดียวกันนี้ยังถูกใช้อีกครั้งในอีกหลายพันปีต่อมาเป็นที่วางโลงไม้

ถ้ำผีแมนกับคำถามเรื่องการเกษตรยุคแรก

ในช่วง พ.ศ. 2508–2509 (ค.ศ. 1965–1966) เชสเตอร์ กอร์แมน (Chester Gorman) นักศึกษาปริญญาเอกชาวอเมริกัน สำรวจเทือกเขาชายแดนไทย-พม่าและขุดค้นถ้ำแห่งหนึ่งในปางมะผ้า ฝรั่งเรียกถ้ำนี้ว่า Spirit Cave ส่วนคนไทยเรียกว่าถ้ำผีแมน ชั้นดินของถ้ำหนาเพียงราว 75 เซนติเมตร แต่เก็บเรื่องราวของคนกลุ่มโฮบินเหียนในช่วงราว 12,000–7,000 ปีก่อน

กอร์แมนพบเศษพืชหลายชนิด เช่น ถั่ว พริกไทย หมาก และกระจับ เขาเสนออย่างระมัดระวังว่าพืชเหล่านี้อาจชี้ถึงการใช้พืชปลูกที่เก่าแก่มาก แต่ก็ยอมรับว่ายังต้องพิสูจน์ต่อไป นักวิชาการบางคนในยุคนั้น เช่น วิลเฮล์ม โซลไฮม์ ไปไกลกว่านั้นและเสนอว่าการเพาะปลูกในภูมิภาคนี้อาจเริ่มขึ้นเร็วกว่าที่เคยเชื่อกันมาก

การศึกษาต่อมาพบว่าเศษพืชทั้งหมดยังมีลักษณะเป็นพืชป่า ไม่มีร่องรอยการปรับปรุงพันธุ์ นักวิชาการส่วนใหญ่ในปัจจุบันจึงเห็นว่าถ้ำผีแมนไม่ได้แสดงหลักฐานของการเกษตร คุณค่าของแหล่งนี้อยู่ที่การบอกเราว่านักล่าสัตว์หาของป่ารู้จักพืชและสัตว์ในป่าเขตร้อนอย่างลึกซึ้งเพียงใด

โฮบินเหียน วัฒนธรรมของหินกรวดแม่น้ำ

ชื่อโฮบินเหียนมาจากจังหวัดหว่าบิ่ญ (Hòa Bình) ทางเหนือของเวียดนาม นักโบราณคดีหญิงชาวฝรั่งเศส มาดแลน โกลานี (Madeleine Colani) ตีพิมพ์ผลการขุดค้นที่นั่นในปี พ.ศ. 2470 และที่ประชุมนักก่อนประวัติศาสตร์แห่งตะวันออกไกลครั้งแรกในปี พ.ศ. 2475 ได้ใช้งานของเธอเป็นฐานในการนิยามวัฒนธรรมนี้

เครื่องมือที่เป็นเอกลักษณ์ของโฮบินเหียนเรียกว่าสุมาตราลิธ ช่างหินจะเลือกหินกรวดรูปรีจากลำธาร แล้วกะเทาะรอบด้านเดียวให้เกิดคม อีกด้านหนึ่งยังเป็นผิวหินเรียบตามธรรมชาติ ทำให้จับถนัดมือ เครื่องมือแบบนี้ใช้สับ ตัด และขูดได้หลายแบบ

แหล่งโฮบินเหียนพบกระจายทั่วประเทศไทย ทั้งในปางมะผ้า กาญจนบุรี และกระบี่ ส่วนใหญ่เป็นเพิงผาหรือถ้ำในภูเขาหินปูนใกล้ลำธาร ช่วงเวลาของวัฒนธรรมนี้กินเวลายาวนานตั้งแต่ปลายสมัยไพลสโตซีนถึงกลางสมัยโฮโลซีน ในช่วงท้าย ๆ บางแหล่งเริ่มพบภาชนะดินเผาลายเชือกทาบ ซึ่งเป็นสัญญาณของยุคต่อไป

ชีวิตประจำวันของคนยุคแรก

คนยุคแรกในดินแดนไทยใช้ชีวิตแบบนักล่าสัตว์และเก็บของป่า พวกเขาเคลื่อนย้ายไปตามฤดูกาล แวะพักตามเพิงผาที่อยู่ใกล้น้ำ และกลับมาที่เดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่าเป็นเวลาหลายพันปี ชั้นดินในเพิงผาจึงสะสมเตาไฟ เศษกระดูก และเครื่องมือหินซ้อนกันเป็นชั้น ๆ

อาหารของพวกเขาหลากหลายมาก ที่ถ้ำผีแมนพบกระดูกกวางป่า หมูป่า ลิง และสัตว์อื่นอีกหลายชนิด ส่วนที่เพิงผาถ้ำลอดพบฟันสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมกว่า 2,000 ชิ้นจาก 31 กลุ่มชนิด นอกจากนี้ยังกินหอยน้ำจืด ปลา หอยทากบก ถั่ว และผลไม้ป่า ความรู้เรื่องพืชและสัตว์จึงเป็นทักษะสำคัญที่สุดของการเอาตัวรอด

การฝังศพบอกเราว่าคนเหล่านี้มีความคิดเรื่องความตายและการระลึกถึงผู้จากไป ที่ถ้ำลอดมีของที่ฝังร่วมกับศพ เช่น เปลือกหอย หอยทาก พืช และสะเก็ดหิน ผู้ตายมักถูกจัดในท่างอตัว ประเพณีแบบนี้พบในหลายแหล่งทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในช่วงเวลาเดียวกัน

จากนักล่าสัตว์สู่วัฒนธรรมโลงไม้

คนกลุ่มโฮบินเหียนไม่ได้หายไปไหน พวกเขาอยู่ร่วมและผสมผสานกับคนกลุ่มใหม่ที่นำการปลูกข้าวและการปั้นหม้อเข้ามาในราว 4,000 ปีก่อน ในปางมะผ้า ร่องรอยของการผสมผสานนี้เห็นได้ชัดในวัฒนธรรมโลงไม้ ซึ่งผู้คนนำโลงไม้สักขุดเป็นรางไปวางไว้ในถ้ำสูง มีการสำรวจพบถ้ำที่มีโลงไม้ในปางมะผ้าราว 85 แห่ง

วัฒนธรรมโลงไม้มีอายุราว 2,300–1,000 ปีก่อน ในปี พ.ศ. 2566 ทีมวิจัยนานาชาติร่วมกับนักโบราณคดีไทยได้ถอดรหัสพันธุกรรมจากโครงกระดูก 33 คนในแหล่งโลงไม้ พบว่าคนเหล่านี้มีบรรพบุรุษผสมกันระหว่างกลุ่มนักล่าสัตว์โฮบินเหียน กับกลุ่มชาวนาที่เกี่ยวข้องกับลุ่มแม่น้ำแยงซีและแม่น้ำเหลือง

ผลนี้สะท้อนเรื่องใหญ่ของประวัติศาสตร์ภูมิภาค คือผู้คนในดินแดนไทยเกิดจากการผสมผสานของหลายกลุ่มที่เข้ามาในหลายช่วงเวลา นักล่าสัตว์ยุคแรกจึงยังมีส่วนอยู่ในสายเลือดของผู้คนรุ่นหลัง และเรื่องราวของพวกเขาเป็นบทเปิดของเส้นทางยาวไกลสู่ชุมชนเกษตรกรรมในยุคหินใหม่

ไทม์ไลน์

ราว 500,000 ปีก่อน (ข้อเสนอ): มนุษย์ลำปาง. ชิ้นส่วนกะโหลกที่เกาะคาถูกเสนอว่าเป็นโฮโมอีเรกตัส แต่ยังถกเถียงกันมาก
ราว 40,000 ปีก่อน: คนเริ่มใช้เพิงผาถ้ำลอดและเพิงผาหลังโรงเรียน. เตาไฟและเครื่องมือหินชุดแรกในภาคเหนือและภาคใต้
ราว 25,800 ปีก่อน: ถ้ำหมอเขียว. ชั้นล่างสุดเก่ากว่าช่วงนี้ พบการฝังศพสมัยไพลสโตซีน
ราว 20,000 ปีก่อน: ยุคน้ำแข็งถึงจุดสูงสุด. ทะเลต่ำกว่าปัจจุบันราว 120 เมตร อ่าวไทยเป็นแผ่นดิน
ราว 13,640 ปีก่อน: สตรีแห่งถ้ำลอด. หญิงคนหนึ่งถูกฝังที่เพิงผาถ้ำลอด ปางมะผ้า
ราว 12,000–7,000 ปีก่อน: ชุมชนโฮบินเหียนที่ถ้ำผีแมน. นักล่าสัตว์หาของป่าใช้ถ้ำและเก็บพืชป่าหลายชนิด
ราว 9,800 ปีก่อน: การฝังศพที่เพิงผาบ้านไร่. โครงกระดูกในท่างอตัวจากชั้นโฮบินเหียน
ราว 7,000 ปีก่อน: ทะเลขึ้นสูง. ซุนดาแลนด์จมใต้น้ำเกือบทั้งหมด
พ.ศ. 2508–2509 (ค.ศ. 1965–1966): กอร์แมนขุดค้นถ้ำผีแมน. จุดเริ่มต้นการถกเถียงเรื่องการเกษตรยุคแรก
พ.ศ. 2526–2528 (ค.ศ. 1983–1985): ขุดค้นเพิงผาหลังโรงเรียน. แอนเดอร์สันพบชั้นไพลสโตซีนที่หาอายุได้ชัดเจน
พ.ศ. 2544–2545 (ค.ศ. 2001–2002): ขุดค้นเพิงผาถ้ำลอด. ทีมมหาวิทยาลัยศิลปากรพบโครงกระดูกอายุกว่าหมื่นปี
พ.ศ. 2566 (ค.ศ. 2023): ถอดรหัสพันธุกรรมคนโลงไม้. พบการผสมผสานบรรพบุรุษนักล่าสัตว์และชาวนา

รู้หรือไม่

ชื่อหลังโรงเรียนมาจากไหน

เพิงผาหลังโรงเรียนในกระบี่ได้ชื่อนี้เพราะตั้งอยู่ด้านหลังโรงเรียนประจำหมู่บ้านจริง ๆ นักโบราณคดีต่างชาติจึงเรียกตามคำไทยว่า Lang Rongrien

ใบหน้าที่ฟื้นคืนจากหมื่นปี

การจำลองใบหน้าสตรีแห่งถ้ำลอดใช้ข้อมูลเปรียบเทียบจากกะโหลกผู้หญิงหลายร้อยตัวอย่างจากหลายประเทศ ผลที่ได้คือใบหน้าของคนสมัยใหม่ทางกายวิภาค ที่มีโหนกแก้มสูงและขากรรไกรกว้าง

ป่าเขตร้อนเก็บหลักฐานยาก

ดินที่เป็นกรดและความชื้นสูงในเขตร้อนทำให้กระดูกและไม้ผุพังเร็ว หลักฐานของคนยุคแรกในไทยจึงรอดอยู่ได้ดีที่สุดในถ้ำหินปูน ซึ่งช่วยรักษาสภาพกระดูกไว้

เรื่องที่เกี่ยวข้อง

แหล่งข้อมูล

กลับไปที่ ยุครัฐโบราณ · หน้าหลักรอยสยาม

6 ตุลาคม 2026

Hello world!

Welcome to WordPress. This is your first post. Edit or delete it, then start writing!

5 ตุลาคม 2026